«مصاحبه» نمایشنامه مهم
حمید امجد.نمایشنامهنویس و پژوهشگر
«مصاحبه» اثر محمد رحمانیان، یکی از مهمترین نمایشنامههای ایرانی است که تعدد اجراهای متنوعش دارد ماندگاریاش در گذر زمان را اثبات میکند. این نمایشنامه بسیار مهمی است با ساختار مینیمالیستی خیلی دقیق، که همه عناصر و امکانهای افزوده نمایشی را حذف میکند تا فقط بر کاربرد ویژهای از زبان و روایت متمرکز شود، برای اجرا هم فرصتی فراهم میآورد تا بشود با حذف هر جنبه اجرایی به جز بازی بازیگر، فقط بر قدرت بازیگر تکیه کرد. تجربه خطیری است در بازگویی داستانی که ظاهرا اتفاقات عینی و اساسیاش در گذشته رخ داده و زمان اکنونش فقط صرف مرور و بازگویی رخدادهای گذشته میشود. و آزمون شگفت «مصاحبه» این است که صرفا با مکانیسم زبان و روایت، جذابیتی سراسری میسازد، هم در کشاکش پرسش و طفره میتواند فرآیند کشف گذشته را به کنش و رخداد تبدیل کند و هم به کمک آن زبان و روایت چندپاره، زمانِ اکنونش را با تکرار تجربه درونی فاجعه گذشته پُروپیمان و پویا میکند؛ انگار که همه رخدادها و کنشهای گذشته در لحظه یادآوری از نو تجربه میشوند. جذابیت شکل و ساختار این نمایشنامه و ظرافتهای متعددش در شخصیتپردازی خاص مینیمالیستی آن، در دو، سه
دههای که از نوشتهشدنش میگذرد (اپیزود اولش در 1367 نوشته شده و اپیزود دومش در 1376) همیشه برای من مسحورکننده بوده و فکر میکنم هنوز خیلی نکتههای ناگفته یا کشفناشده در ساختار شکلیاش بازجستنی است. اجرای تازهای که آقای رضا دادویی از آن ارائه داده هم، نوعی واریاسیون روی تمهای آن است: اجزایی از متن در این اجرا با هم تلفیق یا جابهجا شدهاند، بخشهایی که در متن نادیدنی بود در معرض دید تماشاگر قرار گرفته و بعضی جنبههای بصری (مثلا در طراحی و رنگ و نور) به آن افزوده شده. به این ترتیب اجرا میکوشد در مقام مفسر متن، آن را از زوایای تازهای مجسم کند، تقارنهای ساختارش را در انعکاس آینهوار دو اپیزود در همدیگر نشان بدهد و ظرفیت پذیرش جنبههای اجرایی مختلفی را در آن بیازماید؛ یعنی تجربههایی از آنگونه که در اجرای واریاسیون روی تمهای کلاسیک مرسوم است.
از این جنبههای شکلی که بگذریم، اجرای این نمایش (که موضوعش یادآور جدل قدیمی سارتر و کامو در زمان اعطای استقلال الجزایر هم هست) تصادفا همزمان شده با کشتارهای اخیر در پاریس. آن زمان سارتر مدافع قطبیت «الجزایری ـ فرانسوی» و عملا هر جلوهای از ستیزهجویی متکی بر هویت و آرمان ضدغرب بود، درحالیکه به نظر میرسد کامو وضعیت را پیچیدهتر از قطبیتهای ایدئولوژیک جنگ چریکی جهان سومیها در برابر جهان اولیها میدید. اصلا خیال ندارم نامنصفانه از روی فاصله زمانی و تحولات تاریخی و تغییرات گفتمانی بپرم و سارتر آنسالها را عینا به اینسالها بکشانم. فقط حس میکنم عملیات امروز داعش در پاریس میتواند نمود جنگ چریکی جهان سومیهایی با هویت و آرمان ضدغرب باشد که اینبار شهر خود سارتر و شهروندانش و اگر زنده بود شخص سارتر را هم، هدف گرفته؛ و اصلا به نظر نمیآید میان آنها و سارتر جایی برای تأیید و توافق مانده باشد. بله، با تجارب تاریخی این سالها، تشخیص پیچیدگی وضعیت و رد آن قطبیتهای ایدئولوژیک دشوار نیست. نکته اما اینجاست که کامو این پیچیدگی را دهههای پیش تشخیص داده بود و نمایشنامه «مصاحبه» سه دهه پیش با چنین تشخیصی در وجه
مضمونیاش نوشته شده است.
«مصاحبه» اثر محمد رحمانیان، یکی از مهمترین نمایشنامههای ایرانی است که تعدد اجراهای متنوعش دارد ماندگاریاش در گذر زمان را اثبات میکند. این نمایشنامه بسیار مهمی است با ساختار مینیمالیستی خیلی دقیق، که همه عناصر و امکانهای افزوده نمایشی را حذف میکند تا فقط بر کاربرد ویژهای از زبان و روایت متمرکز شود، برای اجرا هم فرصتی فراهم میآورد تا بشود با حذف هر جنبه اجرایی به جز بازی بازیگر، فقط بر قدرت بازیگر تکیه کرد. تجربه خطیری است در بازگویی داستانی که ظاهرا اتفاقات عینی و اساسیاش در گذشته رخ داده و زمان اکنونش فقط صرف مرور و بازگویی رخدادهای گذشته میشود. و آزمون شگفت «مصاحبه» این است که صرفا با مکانیسم زبان و روایت، جذابیتی سراسری میسازد، هم در کشاکش پرسش و طفره میتواند فرآیند کشف گذشته را به کنش و رخداد تبدیل کند و هم به کمک آن زبان و روایت چندپاره، زمانِ اکنونش را با تکرار تجربه درونی فاجعه گذشته پُروپیمان و پویا میکند؛ انگار که همه رخدادها و کنشهای گذشته در لحظه یادآوری از نو تجربه میشوند. جذابیت شکل و ساختار این نمایشنامه و ظرافتهای متعددش در شخصیتپردازی خاص مینیمالیستی آن، در دو، سه
دههای که از نوشتهشدنش میگذرد (اپیزود اولش در 1367 نوشته شده و اپیزود دومش در 1376) همیشه برای من مسحورکننده بوده و فکر میکنم هنوز خیلی نکتههای ناگفته یا کشفناشده در ساختار شکلیاش بازجستنی است. اجرای تازهای که آقای رضا دادویی از آن ارائه داده هم، نوعی واریاسیون روی تمهای آن است: اجزایی از متن در این اجرا با هم تلفیق یا جابهجا شدهاند، بخشهایی که در متن نادیدنی بود در معرض دید تماشاگر قرار گرفته و بعضی جنبههای بصری (مثلا در طراحی و رنگ و نور) به آن افزوده شده. به این ترتیب اجرا میکوشد در مقام مفسر متن، آن را از زوایای تازهای مجسم کند، تقارنهای ساختارش را در انعکاس آینهوار دو اپیزود در همدیگر نشان بدهد و ظرفیت پذیرش جنبههای اجرایی مختلفی را در آن بیازماید؛ یعنی تجربههایی از آنگونه که در اجرای واریاسیون روی تمهای کلاسیک مرسوم است.
از این جنبههای شکلی که بگذریم، اجرای این نمایش (که موضوعش یادآور جدل قدیمی سارتر و کامو در زمان اعطای استقلال الجزایر هم هست) تصادفا همزمان شده با کشتارهای اخیر در پاریس. آن زمان سارتر مدافع قطبیت «الجزایری ـ فرانسوی» و عملا هر جلوهای از ستیزهجویی متکی بر هویت و آرمان ضدغرب بود، درحالیکه به نظر میرسد کامو وضعیت را پیچیدهتر از قطبیتهای ایدئولوژیک جنگ چریکی جهان سومیها در برابر جهان اولیها میدید. اصلا خیال ندارم نامنصفانه از روی فاصله زمانی و تحولات تاریخی و تغییرات گفتمانی بپرم و سارتر آنسالها را عینا به اینسالها بکشانم. فقط حس میکنم عملیات امروز داعش در پاریس میتواند نمود جنگ چریکی جهان سومیهایی با هویت و آرمان ضدغرب باشد که اینبار شهر خود سارتر و شهروندانش و اگر زنده بود شخص سارتر را هم، هدف گرفته؛ و اصلا به نظر نمیآید میان آنها و سارتر جایی برای تأیید و توافق مانده باشد. بله، با تجارب تاریخی این سالها، تشخیص پیچیدگی وضعیت و رد آن قطبیتهای ایدئولوژیک دشوار نیست. نکته اما اینجاست که کامو این پیچیدگی را دهههای پیش تشخیص داده بود و نمایشنامه «مصاحبه» سه دهه پیش با چنین تشخیصی در وجه
مضمونیاش نوشته شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.