گفتوگوی علیرضا امیرحاجبی با امیر راد
چنین معاصر میشویم
شرق: این نشستی دونفره بود. دو هنرمند که سالها با یکدیگر همکاریهای متنوعی در حوزههای مختلف داشتهاند. امیر راد و علیرضا امیرحاجبی. هرچند که موضع و نگاه متفاوتی نسبت به تعاریف و رویکردهای هنری دارند اما سابقه همکاریهایشان این نکته را ثابت میکند که میتوان حین و در عین اختلاف عقیده به همکاری پرداخت و دوستان خوبی نیز برای همدیگر بود. گفتوگوی راد و امیرحاجبی لایههای متفاوت و متنوعی داشت. از تعریف کلمه معاصر گرفته تا نقش گالریها در هنر تجسمی امروز ایران و نیز تأسیس یک کانون جدید در موزه هنرهای معاصر تهران که گامی ارزشمند و نادر تلقی میشود؛ کانون نیو مدیا یا رسانههای نوین. اما تأسیس این کانون تنها بهانهای بود تا این دو هنرمند را روبهروی یکدیگر قرار دهیم تا تفاوتها و نگرشهای متضادی را شاهد باشیم.
میتوانیم بحث را با اصطلاح هنر معاصر و معاصربودن آغاز کنیم. فاکتورهای معاصربودن یک اثر هنری کدام است؟ آیا اگر از ابزار روز و تکنولوژی جدید بهره ببریم، میتوانیم اثر معاصر خلق کنیم؟ چیزی که درحالحاضر با آن مواجه هستیم شکلی از آشوب است؛ البته این آشوب الزاما پدیده منفی و بدی نیست. آشوب میتواند نکات مثبتی داشته باشد. دادهها بهقدری در فضای حقیقی و مجازی زیاد شده است که به شکل جالبی سره از ناسره قابلتشخیص نیست.
بحث راجع به معاصربودن، مثنوی 70 من خواهد شد. اما بهطور خلاصه میتوان گفت فارغ از برداشت ناصحیح تاریخی و تقویمی از این مفهوم، معاصربودن یعنی فرزند زمانه خود بودن. هنرمند معاصر، هنرمندی است که آثارش با بستر زیستی/پیدایی که در آن محاط است نسبت برقرار میکند. اینکه گفته میشود بهرهگیری از ابزار (مدیوم، رسانه) جدید به معاصربودن اثر میانجامد و اگر از آنها بهره نبریم، پس معاصر نیستیم گزارهای است یکسر نادرست. اثر هنری که چنین نسبتی برقرار میکند اثری است معاصر، به این ترتیب فرقی نمیکند با چه ابزاری دست به بیان هنری میزنیم؛ یک نقاشی میتواند اثری معاصر باشد و برعکس یک ویدئوآرت فاقد چنین ویژگی محسوب شود.
خیلی جامعهشناسانه به هنر نگاه میکنی. کمی با این نگاه مشکل دارم. در این میان نگاه به هستی و عالم نادیده گرفته میشود. نمیدانم این نادیدهانگاری عمدی است یا نه اما جامعه خود بخش بسیار کوچکی از یک کلیت است. کلیتی که با جوهر امر والا و زیبا در ارتباط است. نگاه هستیشناسانه در هنر از لحن انتقادی و جزئیات عبور میکند... .
بستری که از آن حرف میزنم دربرگیرنده جامعه هم هست اما منحصر به جامعه نیست و همزمان ابعاد جهانی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، طبقاتی و حتی هستیشناسانه را هم دربر میگیرد و آنچنان که پیداست، همه اینها در ارتباطی پویا و پیوسته با هم قرار دارند. تکتک افراد، هنرمند و غیرهنرمند، در نسبت با این بستر شناسایی میشوند. اعمال و رفتار و تولیدات فکری و مادی همه افراد هم در نسبت با چنین بستری معنا پیدا میکنند.
با توجه به گستره این بستر، نمیتوانیم بهطورکل هستیشناسی را کنار بگذاریم. اما میپذیرم که رویکردمان کمی با هم متفاوت است.
امکان این مسئله وجود دارد که هنرمندی اصولا قصد بیان مشکلات اجتماعی را نداشته باشد. شاید برای این هنرمند نوعی بیهودگی و بیفایدگی نگاه انتقادی وجود داشته باشد. خود من مدتهاست ارتباطم را با فضا و زمینههای انتقادی- اجتماعی قطع کردهام. یعنی بهطورکل این نگاه را تأثیرگذار نمیبینم، چون امتحان کردهام این را میگویم. هرکسی حرف خودش را میزند و به دیگران گوش نمیدهد. شاید همین درست باشد. از جامعه و فضای تمدنی خارج میشوم و به محیطی طبیعی میروم و بدون دخالت دیگران و نگاه دیگران اثر خودم را خلق میکنم. اگر من در طبیعت کار کنم آیا هنرم معاصر هست یا نیست؟ قطعا معاصر است اما انتقادی-اجتماعی نیست. در اینجا کمی زاویه داریم با همدیگر... .
وقتی اثرت را در طبیعت خلق میکنی بههرحال شکل مستند (عکس، فیلم و...) آن را در معرض نگاه دیگران قرار میدهی و درنهایت مثلث خالق، اثر، مخاطب، کامل خواهد شد. کنش تو در پروسه خلق اثر هنری، یک واکنش به شرایط برآمده از بستر زیستی تو است یعنی دستکم واکنش به «هرکسی حرف خودش را میزند و به دیگران گوش نمیدهد» است، که میتواند انتقادی باشد یا نباشد، اما از منظر تو، نسبتی با این بستر برقرار میکند و معاصر است. نسبت هنرمند با این بستر میتواند صورتهای گوناگونی در جهتگیری بیانی داشته باشد. الزاما سلبی و انتقادی نیست، میتواند ایجابی و تشویقی باشد یا صورتهای دیگری پیدا کند.
در اینجا یک پرسشی پیش میآید که هنر پساجنگ در غرب چقدر توانست جوامع غربی را تحتتأثیر خودش قرار دهد. هنر معاصر از چه فاجعهای جلوگیری کرد. من نمونهای سراغ ندارم و فکر میکنم مسئله برای هنرمندان منتقد کمی شخصی بود. این مسئله در روانکاوی بهخوبی تحلیل شده است. یک رسالتی را برای خودشان تعریف کردند که باید جامعه را تغییر دهیم. کجاست این تغییر؟
امروز که با هم صحبت میکنیم، افتتاحیه برخی از نمایش آثار در گالریها و موزههای جهان مخاطبان بیشتری از یک مسابقه فوتبال در همان موقعیت مکانی دارد. آثار هنری در ژرفترین وجوه زندگی مردم حضوری ملموس، گاه مستقیم و بیشتر غیرمستقیم دارند. از برنامههای تلویزیونی تا لوازم خانه، از طراحی پارچه تا طراحی اتومبیل، از فضای وب تا مطبوعات، از... در یک کلام فرهنگ در معنای عام آن تحتتأثیر آثار هنری دگرگون شده است و میشود. این دستاوردی است که با سرمایهگذاری، برنامهریزی و آموزش حاصل شده و سرآغاز آن پیش از جنگ جهانی دوم است. نمونه بارز آن مکتب باهاوس است؛ شاید جالب باشد بدانیم که بخشی از مناسک رفتاری روزمره ما در خانه و در آشپزخانههایی اتفاق میافتد و تحتتأثیر فضایی است که از کابینت تا برخی از لوازم آن، شکل امروزی دستاوردهای مدرسه باهاوس است.
پس از دهه 60 میلادی این معاصرشدن در ایران هم آغاز میشود. شور و شوقی محافل هنری ایران را دربر میگیرد. اما... طبق معمول یک اما وجود دارد. این معاصرشدن هنر ایرانی چقدر بر مردم تأثیر گذاشت. چون خود آن هنرمندان دوست داشتند چنین عنوان کنند که تأثیرگذار هستند. من چنین تأثیری را نمیبینم. البته این عدم اقبال با موضع من درباره عدم الزام اجتماعیبودن هنر همراستاست. اما آنها هم که ادعا میکردند با توده مردم در ارتباط هستند، تیرشان به سنگ خورد.
باید این موضوع را در همان بستر زمانی دید و سنجید و در اینجا به بخش تجسمی آن میپردازم. از میان هنرمندان فعال آن دوره، دو گروه عمده را میتوان جدا کرد و به زبان همان زمان مشخص کرد. دسته اول هنرمندان متعهد که داعیه تأثیرگذاری بر جامعه را داشتند و بیشتر دربرگیرنده هنرمندانی با تفکرات چپ بودند؛ و دسته دوم هنرمندان غیرمتعهد که با نگرش فرمال در آثارشان شناخته میشدند و گروه شاخص آنها هنرمندان جنبش سقاخانه بودند. دسته اول دماسنج اتفاقات جاری جامعه بودند و بنابر نگرش ذهنیشان علیه دستگاه حاکم و موردوثوق گروه کثیری از مخاطبان آثار هنری. آثار این دسته، دستکم در همان زمان، تأثیرات مدنظرشان را بر اجتماع میگذاشت؛ بهعکس آثار هنرمندان دسته دوم به طور ضمنی نماینده تجدد و ویترین ایران نوین در مقابل جهان به شمار میرفت و طبیعی است که این دسته هم بهلحاظ صورت آثار و هم ذهنیت هنرمندان آن اقبال دسته اول را در تأثیرگذاری اجتماعی در آن زمان نیافتند.
کاملا مخالف هستم با این موضعگیری. دوباره با یک پیششرط مواجه هستیم. اینکه آیا همان هنرمندان مکتب سقاخانه ادعای تأثیرگذاری بر توده مردم را داشتهاند یا نه؟ من نماینده آن دوره نیستم اما حتی اگر آن ادعا را هم داشتند موفق بودهاند. امروز مکتب سقاخانه مهمترین جنبش هنری ایران قلمداد میشود. ارزش هنری و تفسیری آثار هنرمندان این جنبش آنقدر زیاد بوده که میتوان آن را در عکاسی، نقاشی، گرافیک و حتی چیدمانهای مفهومی امروز هم بهخوبی مشاهده کرد. جنبش نقاشی انتزاعی آن دوران آیا توانست جای پایی در امروز جامعه ایران داشته باشد؟ به هیچوجه. دوم اینکه هنرمندان به اصطلاح خودشان چپ رئالیسم در دستور کارشان بوده. راه دیگری نداشتند. رفیق استالین برایشان خط مشی مینوشته. آنها باید نگاه سوسیالرئالیستی میداشتند و رسالتی را بر دوش میگرفتند و در انتها نیز منزوی و نابود شدند.
سقاخانه جنبش بود و نه مکتب، چون هیچکدام از عناصر یک مکتب هنری را ندارد، این جنبش بر مبنای نیازهایی که در زمان خودش میدیده زبان بصری جدیدی را ارائه میکند. هنرمندان این جنبش این نیاز را بهخوبی درک کرده بودند و به آن پاسخ دادند. به همین هم دلیل معاصر زمان خودشان بودهاند.
پس جنبش- مکتب سقاخانه چه مشکلی داشته؟ معاصر که بوده...، زبان بصری جدیدی را هم که ارائه داده... .
منظور من تأثیرگذاری حداقلی بر جامعه دهههای 60 و 70 میلادی ایران است که پرسش تو بود. اگر تأثیرگذاری بر جامعه، همان معاصربودن است- که من چنین نظری ندارم- به دسته اول اشاره میکردم.
مسئله این است که آیا هنر معاصر قانونی نانوشته دارد که بر مبنای آن الزاما هنرمند باید بر جامعه تأثیر بگذارد؟
به هیچوجه. زمانی که میگویم اثر هنری معاصر اثری است که با بستر پیدایی خود نسبت برقرار میکند، منظورم از این نسبت به هیچوجه تأثیرگذاری بر این بستر و بر جامعه بهعنوان بخشی از این بستر نیست. در این گزاره نه تأثیرگذاری بلکه تأثیرپذیری شرط لازم است. تأثیرگذاری تابعی از شرایط گوناگون ازجمله زمان خواهد بود و دستکم در کوتاهمدت قابلسنجش نیست. بهعکس تأثیرپذیری در برقراری این نسبت قابل نقد و بحث است و عمده نقد آثار معاصر دربرگیرنده چنین نگاهی است. اگر به دستهبندی پیشین برگردیم، من هم با تو موافقم که امروز و تأکید میکنم بر کلمه امروز، تأثیرات جنبش سقاخانه غیرقابل انکار است و بسا فراتر از تصورات و ذهنیات هنرمندان آن، حتی فارغ از تأثیرات هنری میتوان به برخی از تأثیرات فرهنگی آن هم پرداخت. راه یافتن برخی از آثار هنرمندان این جنبش به دایره فرهنگ بصری عامه مردم، نویدبخش گستردهشدن و ارتقای سواد بصری است.
پس میتوانیم به یک روند هنری و آثار آن با دیدی آیندهنگرانه نگاه کنیم و به انتظار بایستیم. عجله نکنیم و بهسرعت سراغ تخطئه اثر نرویم. شاید روزی... .
بله، تقریبا در تمام تاریخ هنر چنین بوده. در آینده است که میتوان تأثیر یک جنبش یا یک اثر هنری را تحلیل کرد. بهطور مثال مکتب امپرسیونیسم در زمان خودش چندان جدی گرفته نشد و باید سالها میگذشت تا ارزش ایدهها و آثار آنان درک شود. آن نکتهای را که در زمینه آشوب مطرح کردی اینجا نیز مصداق دارد. در همان دوره نیز امپرسیونیستها، هنرمندان سالن و صدها هنرمند با سبک و روشهای دیگر هنری، همزمان در حال تولید آثار هنری بودند. تا پیش از سه دهه اخیر، سنت تاریخنگاری هنر غرب نقش مبصر را ایفا کرده و از میانه آن آشوب، تأثیرگذارترین را برجسته کرده یا به بیان دیگر تأثیرگذاری آنها را تبیین کرده و در شمار برجستگان آورده است. در سالهای اخیر نقش و اهمیت هنرمندان و جریانات دیگری از میانه آن آشوبها در حال کشف و تبیین است. زمان داوری است بسیار خوب و منصف.
بله، هنرمندان حاشیهنشینی که سادهزیست بودند و به انقلابها و مانیفستها هم کاری نداشتند. خود این داستان انقلابی رفتارکردن و ساختارشکنی هم که تا امروز ادامه یافته باعث سروصداهای زیاد و توخالی شد. سروصداهایی که پس از مدتی به حاشیه رفت. هم در معماری این موج شدت گرفت و هم در هنرهای تجسمی و مفهومی. چیزهایی نو که درصدد فروپاشی مکتبهای گذشته هستند. این هنر ساختارشکن بر این توهم پافشاری میکرد و شاید الان هم میکند که مانا و پویا خواهد ماند؛ درصورتیکه بهسرعت خودش تبدیل به پدیدهای کلاسیک شد. این خودش نوعی تناقض است؛ یعنی دو فاکتور انقلابیبودن هنر و نوبودن آن بهسرعت کهنه میشود. در هنر معاصر ایران هم با این ماجرا مواجه هستیم؛ بهویژه در جایی مثل هنر مفهومی که مرزهای زبان و زیبایی بسیار شناور هستند.
ساختارشکنی آنچنانکه جا افتاده و نه حتی در معنای فلسفی آن، اگر نسبت درستی با زمینه و جهانی که هنرمند در آن زندگی میکند برقرار کند درکشدنی است، اما در بسیاری از آثار هنری معاصر ایران، دلیلی برای این کنشها پیدا نمیکنیم. معمولا شکلی از اجرا و اثر اپیدمی میشود تا موج بعدی اپیدمی جدید.
خیلی با سعهصدر به قضیه نگاه میکنی که از ویژگیهای توست. من در این زمینه بسیار خسیس و مقتصد نگاه میکنم؛ یعنی بشخصه واقعا نمیفهمم چرا در قرن بیستویکم و سال 1394 یک آدم سالم به لحاظ عقلی و بدنی باید به خودش سیخ و میخ فرو کند یا با تیغ و شیشه خودزنی کند. شاید مخاطبانی هم پیدا شوند و استقبال کنند از این سادومازوخیسم. این دیالوگ با بدن ناآشنا و مهجور شرقی را درک نمیکنم. تکلیف ما دو نفر چیست؟
خب ما دو نفر که نظرات هم را میدانیم. هم راستا هستیم. تابهحال نیز بر همان معیار پیش رفتهایم. معتقدم اینگونه خودزنیها نسبتی با بسترهای فرهنگی ما ندارد... .
آن هنرمنداني كه خودزني ميكنند هم جواب میدهند، در راستا و ارتباط مستقیم با خشونتهای اجتماعی ما دست به بازنمایی آن میزنیم.
پاسخ من همواره این است که به بستر پیدایی این آثار توجه کنیم تا مسئله روشن شود. ما شاهد اوج اینگونه آثار در دهههای 60 و 70 میلادی اروپا و آمریکا هستیم. دورهای تاریخی که دربرگیرنده جنبشهای دانشجویی، خردهفرهنگ هیپیها و جنبشهای فمینیستی است با تمرکزی کموبیش بر مسئله بدن، مالکیت بدن و موضوعات مربوط به آزادی و اختیار در رابطه با بدن. از سویی تقابلی جدی با آموزههای مسیحی بهعنوان فرهنگ دینی غالب در میان بود. جنگ ویتنام، آشوبهای سیاسی، انقلابها، شکنجه و... همه و همه در کنار عقبه تاریخی، فلسفی و هنری مباحث مربوط به بدن، خلق چنین آثاری را موجب شد. همین خلاصه باید شکی جدی ایجاد کند و سؤالاتی جدیتر که در ایران کدامیک از این عناصر تاریخی وجود داشتهاست؟ چقدر مسئله بدن در فرهنگ ما مطرح شدهاست؟ آیا این آثار نسبتی درست با زمینههای فرهنگی برقرار میکنند؟ و... در نبود اینگونه توجهات، به نظرم این آثار صرفا برای ایجاد شوک و هیجان در مخاطب و رفع موقت عطش مخاطب به امر نو و درنهایت سروصدایی موقت برای پدیدآورندگان آن، کاربرد دارد.
مسئله مکان و زمان در اینجا بسیار مهم است. چه رویدادهایی باعث شدهاند تا یک کنش هنری روی دهد و این کنش هنری در کجا اتفاق میافتد؟ یک اجرا در گالری یا در یک پارک یا در خیابان پیامهای کاملا متفاوتی را ارائه میدهد. وقتی در پرفورمنس«سرخوشی» به آن نحوه خاص کف گالری را تمیز کردم، دلالت اجرا به خود گالری رجعت داشت؛ یعنی نمیتوانستم آن را در یک رستوران یا یک سینما اجرا کنم. اگر یادت باشد، روز افتتاحیه فستیوال 30 پرفورمنس، ... در گالری ایست بود... دو سال پیش... از این ماجرا که بگذریم نکته جالب توجه که اینجا به ذهنم آمد، تعداد نسبتا زیاد گالری در تهران است که نشاندهنده بیشفعالی هنر در مرکز و پایتخت است، درحالیکه گویا سایر شهرهای بزرگ ایران با چراغ خاموش حرکت میکنند. اما وضع را بسیار بهتر از سالهای گذشته میبینم. گالریها در مواجه با هنرهای مفهومی نرمش بیشتری نشان میدهند. تحملشان بالاتر رفته... .
گالری در ذات خود علاوه بر یک نهاد هنری، یک بنگاه مالی و تجاری است و طبیعی است که با آثار نامانا سر ناسازگاری داشته باشد. حتی اگر هنر مفهومی و مانا را بپذیرند تا زمانی که خریدارانی جدی رخ ننمایند، این آثار جایی بهتر از حاشیهای بر متن نمییابند. مانند سایر نقاط جهان، گالریهای مختص این آثار در ایران هم کمتعدادند و غالبا در جهان تحت حمایت نهادهایی مثل دانشگاهها، شهرداریها و از این دست قرار دارند. من هم مثل تو نسبت به پدیده ازدیاد گالریها خوشبین هستم. دستکم معنای آن عرضه آسانتر تعداد بیشتری از آثار هنرمندان است و در بهترین حالت جریان مالی بهتر و تأمین هنرمندان. نکته مهم این است که اغلب گالریهای تازهتأسیس در دسته گالریهای میانی، یعنی با هدف معرفی آثار قرار میگیرند. ما در ایران با تأخیری 40 ساله نسبت به مراکز هنری غرب، به وضعیت انفجار جمعیت گالریهای میانی نزدیک میشویم؛ این درحالی است که در دهه گذشته فضای مجازی نقش بسیار پررنگی در کماهمیتشدن این گالریها ایفا کرده است و ایران هم در این میان مستثنا نخواهد بود. به نظرم یکی از دلایل توجه به آثار مفهومی در گالریها، احساس نیاز این دسته از گالریها
به تغییر هویت و نوع دیگری از نقشآفرینی در عرصه هنر است.
مسئله برای شخص من این است که قبول میکنم حیات یک گالری بستگی به درآمد اقتصادیاش دارد. اما نمیتوانم قبول کنم که یک گالریدار خود را نوعی خدایگان فرض کرده و با تحقیر به هنر مفهومی بنگرد و این شیوه و زبان هنری را پایینتر از هنرهای ابژکتیو مانند نقاشی قرار دهد.
اگر مسئله اقتصادی هم در رأس اهداف یک گالری باشد باید در نظر گرفت که امروز بالاترین قیمتها در بازار جهانی هنر، متعلق به آثار مفهومی است. از آنجا که بازار هنر ایران هم در تلاش است تا با بازار هنر جهانی ارتباطی پویا برقرار کند، طبیعی است وضعیتی که ذکر کردید وارونه خواهد شد و چه بهتر که این فرایند برآمده از مطالعه باشد و نه فشار بازار.
بخش دیگری از نهادهای مربوط به هنر معاصر نهادهای دولتی یا وابسته به دولت هستند. اخیرا هم با تلاشی که داشتید کانون «رسانههای نوین یا همان نیو مدیا» را در موزه هنرهای معاصر تهران راهاندازی کردید. از تمام هنرمندان معاصر هم دعوت کردید که با این کانون همکاری داشته باشند. لطفا کمی درباره این کانون توضیح بدهید.
در گفتوگویی تلویزیونی که با آقای ملانوروزی، مدیر موزه هنرهای معاصر تهران داشتم بر این نکته تأکید کردم که در موزه هنرهای معاصر باید آثار هنرمندان معاصر ایران دیده شود. از سویی ما انسانهایی معاصر با مسائل و مشکلاتی معاصر هستیم. رسانههای کلاسیک در این عرصه به لحاظ بیانی کمتوان هستند و بسیاری از مسائل امروز را نمیتوان با آنها بیان کرد. رسانههای نو برآمده از شرایط و بستر امروز هستند و توانایی بیانی بهتری در این عرصه دارند. برای مثال امکان بیان هنری درباره مسائل حولوحوش شبکههای اجتماعی توسط رسانههای نو بیشتر محتمل است تا رسانهای مانند نقاشی. خوشبختانه با مساعدت مدیریت و معاونت موزه هنرهای معاصر تهران چنین نهادی بنیان شد تا محلی باشد برای تمرکز بر نیو مدیا یا همان رسانههای نو (ترجیح میدهم از ترجمه فارسی آن استفاده نکنم). این کانون نهادی است برای هنرمندان و مخاطبان این عرصه و تلاش میکند تا تسهیلاتی را در این عرصه فراهم کند. همچنین کانون نیو مدیا نهادی است برای ثبت آثار معاصر در حوزه نیو مدیا و نوعی پایگاه دادهها که امکان دسترسی گستردهتری را برای مخاطبان و هنرمندان هموار خواهد کرد. قطعا اگر یک نهاد
مرجع در این زمینه بخواهد فعالیتی انجام دهد، آن نهاد موزه هنرهای معاصر تهران است.
زمینههای فعالیت کانون چه هستند؟
کانون در سه زمینه فعال خواهد بود. اول در زمینه اجرایی، یعنی برگزاری فستیوالها، معرفی آثار هنرمندان و ایجاد تعامل پویا میان هنرمندان.
دومین زمینه که شخصا برایم بسیار مهم است، بخش آموزش است. موزه هنرهای معاصر صرفا جایی برای به نمایشگذاشتن آثار هنری نیست. جایی است که میتوان مردم را به روشهای مختلف با هنر معاصر آشنا کرد. در جایی که رسانه ملی تمایلی به ایفای نقش در زمینه آشناسازی مردم با هنر معاصر ندارد، بهترین نهاد برای ارتباط عام، موزه هنرهای معاصر تهران است. زمینه سوم، بخش تحقیقات و مطالعات نظری است که در تعامل با دو بخش دیگر قرار خواهد گرفت. شناسایی و معرفی جریانهای هنری و تعریف و تبیین جریانهای پویای حاضر از وظایف این بخش خواهد بود. تقویم امسال را با «فستیوال سی پرفورمنس، سی هنرمند، سی روز» آغاز خواهیم کرد که از ۲۶ آذر شروع به فعالیت میکند و تا اوایل بهمن به طول میانجامد. ما هم تا آنجا که بشود کمک خواهیم کرد. کانون نیو مدیا متعلق به همه هنرمندان این عرصه است.
شرق: این نشستی دونفره بود. دو هنرمند که سالها با یکدیگر همکاریهای متنوعی در حوزههای مختلف داشتهاند. امیر راد و علیرضا امیرحاجبی. هرچند که موضع و نگاه متفاوتی نسبت به تعاریف و رویکردهای هنری دارند اما سابقه همکاریهایشان این نکته را ثابت میکند که میتوان حین و در عین اختلاف عقیده به همکاری پرداخت و دوستان خوبی نیز برای همدیگر بود. گفتوگوی راد و امیرحاجبی لایههای متفاوت و متنوعی داشت. از تعریف کلمه معاصر گرفته تا نقش گالریها در هنر تجسمی امروز ایران و نیز تأسیس یک کانون جدید در موزه هنرهای معاصر تهران که گامی ارزشمند و نادر تلقی میشود؛ کانون نیو مدیا یا رسانههای نوین. اما تأسیس این کانون تنها بهانهای بود تا این دو هنرمند را روبهروی یکدیگر قرار دهیم تا تفاوتها و نگرشهای متضادی را شاهد باشیم.
میتوانیم بحث را با اصطلاح هنر معاصر و معاصربودن آغاز کنیم. فاکتورهای معاصربودن یک اثر هنری کدام است؟ آیا اگر از ابزار روز و تکنولوژی جدید بهره ببریم، میتوانیم اثر معاصر خلق کنیم؟ چیزی که درحالحاضر با آن مواجه هستیم شکلی از آشوب است؛ البته این آشوب الزاما پدیده منفی و بدی نیست. آشوب میتواند نکات مثبتی داشته باشد. دادهها بهقدری در فضای حقیقی و مجازی زیاد شده است که به شکل جالبی سره از ناسره قابلتشخیص نیست.
بحث راجع به معاصربودن، مثنوی 70 من خواهد شد. اما بهطور خلاصه میتوان گفت فارغ از برداشت ناصحیح تاریخی و تقویمی از این مفهوم، معاصربودن یعنی فرزند زمانه خود بودن. هنرمند معاصر، هنرمندی است که آثارش با بستر زیستی/پیدایی که در آن محاط است نسبت برقرار میکند. اینکه گفته میشود بهرهگیری از ابزار (مدیوم، رسانه) جدید به معاصربودن اثر میانجامد و اگر از آنها بهره نبریم، پس معاصر نیستیم گزارهای است یکسر نادرست. اثر هنری که چنین نسبتی برقرار میکند اثری است معاصر، به این ترتیب فرقی نمیکند با چه ابزاری دست به بیان هنری میزنیم؛ یک نقاشی میتواند اثری معاصر باشد و برعکس یک ویدئوآرت فاقد چنین ویژگی محسوب شود.
خیلی جامعهشناسانه به هنر نگاه میکنی. کمی با این نگاه مشکل دارم. در این میان نگاه به هستی و عالم نادیده گرفته میشود. نمیدانم این نادیدهانگاری عمدی است یا نه اما جامعه خود بخش بسیار کوچکی از یک کلیت است. کلیتی که با جوهر امر والا و زیبا در ارتباط است. نگاه هستیشناسانه در هنر از لحن انتقادی و جزئیات عبور میکند... .
بستری که از آن حرف میزنم دربرگیرنده جامعه هم هست اما منحصر به جامعه نیست و همزمان ابعاد جهانی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، طبقاتی و حتی هستیشناسانه را هم دربر میگیرد و آنچنان که پیداست، همه اینها در ارتباطی پویا و پیوسته با هم قرار دارند. تکتک افراد، هنرمند و غیرهنرمند، در نسبت با این بستر شناسایی میشوند. اعمال و رفتار و تولیدات فکری و مادی همه افراد هم در نسبت با چنین بستری معنا پیدا میکنند.
با توجه به گستره این بستر، نمیتوانیم بهطورکل هستیشناسی را کنار بگذاریم. اما میپذیرم که رویکردمان کمی با هم متفاوت است.
امکان این مسئله وجود دارد که هنرمندی اصولا قصد بیان مشکلات اجتماعی را نداشته باشد. شاید برای این هنرمند نوعی بیهودگی و بیفایدگی نگاه انتقادی وجود داشته باشد. خود من مدتهاست ارتباطم را با فضا و زمینههای انتقادی- اجتماعی قطع کردهام. یعنی بهطورکل این نگاه را تأثیرگذار نمیبینم، چون امتحان کردهام این را میگویم. هرکسی حرف خودش را میزند و به دیگران گوش نمیدهد. شاید همین درست باشد. از جامعه و فضای تمدنی خارج میشوم و به محیطی طبیعی میروم و بدون دخالت دیگران و نگاه دیگران اثر خودم را خلق میکنم. اگر من در طبیعت کار کنم آیا هنرم معاصر هست یا نیست؟ قطعا معاصر است اما انتقادی-اجتماعی نیست. در اینجا کمی زاویه داریم با همدیگر... .
وقتی اثرت را در طبیعت خلق میکنی بههرحال شکل مستند (عکس، فیلم و...) آن را در معرض نگاه دیگران قرار میدهی و درنهایت مثلث خالق، اثر، مخاطب، کامل خواهد شد. کنش تو در پروسه خلق اثر هنری، یک واکنش به شرایط برآمده از بستر زیستی تو است یعنی دستکم واکنش به «هرکسی حرف خودش را میزند و به دیگران گوش نمیدهد» است، که میتواند انتقادی باشد یا نباشد، اما از منظر تو، نسبتی با این بستر برقرار میکند و معاصر است. نسبت هنرمند با این بستر میتواند صورتهای گوناگونی در جهتگیری بیانی داشته باشد. الزاما سلبی و انتقادی نیست، میتواند ایجابی و تشویقی باشد یا صورتهای دیگری پیدا کند.
در اینجا یک پرسشی پیش میآید که هنر پساجنگ در غرب چقدر توانست جوامع غربی را تحتتأثیر خودش قرار دهد. هنر معاصر از چه فاجعهای جلوگیری کرد. من نمونهای سراغ ندارم و فکر میکنم مسئله برای هنرمندان منتقد کمی شخصی بود. این مسئله در روانکاوی بهخوبی تحلیل شده است. یک رسالتی را برای خودشان تعریف کردند که باید جامعه را تغییر دهیم. کجاست این تغییر؟
امروز که با هم صحبت میکنیم، افتتاحیه برخی از نمایش آثار در گالریها و موزههای جهان مخاطبان بیشتری از یک مسابقه فوتبال در همان موقعیت مکانی دارد. آثار هنری در ژرفترین وجوه زندگی مردم حضوری ملموس، گاه مستقیم و بیشتر غیرمستقیم دارند. از برنامههای تلویزیونی تا لوازم خانه، از طراحی پارچه تا طراحی اتومبیل، از فضای وب تا مطبوعات، از... در یک کلام فرهنگ در معنای عام آن تحتتأثیر آثار هنری دگرگون شده است و میشود. این دستاوردی است که با سرمایهگذاری، برنامهریزی و آموزش حاصل شده و سرآغاز آن پیش از جنگ جهانی دوم است. نمونه بارز آن مکتب باهاوس است؛ شاید جالب باشد بدانیم که بخشی از مناسک رفتاری روزمره ما در خانه و در آشپزخانههایی اتفاق میافتد و تحتتأثیر فضایی است که از کابینت تا برخی از لوازم آن، شکل امروزی دستاوردهای مدرسه باهاوس است.
پس از دهه 60 میلادی این معاصرشدن در ایران هم آغاز میشود. شور و شوقی محافل هنری ایران را دربر میگیرد. اما... طبق معمول یک اما وجود دارد. این معاصرشدن هنر ایرانی چقدر بر مردم تأثیر گذاشت. چون خود آن هنرمندان دوست داشتند چنین عنوان کنند که تأثیرگذار هستند. من چنین تأثیری را نمیبینم. البته این عدم اقبال با موضع من درباره عدم الزام اجتماعیبودن هنر همراستاست. اما آنها هم که ادعا میکردند با توده مردم در ارتباط هستند، تیرشان به سنگ خورد.
باید این موضوع را در همان بستر زمانی دید و سنجید و در اینجا به بخش تجسمی آن میپردازم. از میان هنرمندان فعال آن دوره، دو گروه عمده را میتوان جدا کرد و به زبان همان زمان مشخص کرد. دسته اول هنرمندان متعهد که داعیه تأثیرگذاری بر جامعه را داشتند و بیشتر دربرگیرنده هنرمندانی با تفکرات چپ بودند؛ و دسته دوم هنرمندان غیرمتعهد که با نگرش فرمال در آثارشان شناخته میشدند و گروه شاخص آنها هنرمندان جنبش سقاخانه بودند. دسته اول دماسنج اتفاقات جاری جامعه بودند و بنابر نگرش ذهنیشان علیه دستگاه حاکم و موردوثوق گروه کثیری از مخاطبان آثار هنری. آثار این دسته، دستکم در همان زمان، تأثیرات مدنظرشان را بر اجتماع میگذاشت؛ بهعکس آثار هنرمندان دسته دوم به طور ضمنی نماینده تجدد و ویترین ایران نوین در مقابل جهان به شمار میرفت و طبیعی است که این دسته هم بهلحاظ صورت آثار و هم ذهنیت هنرمندان آن اقبال دسته اول را در تأثیرگذاری اجتماعی در آن زمان نیافتند.
کاملا مخالف هستم با این موضعگیری. دوباره با یک پیششرط مواجه هستیم. اینکه آیا همان هنرمندان مکتب سقاخانه ادعای تأثیرگذاری بر توده مردم را داشتهاند یا نه؟ من نماینده آن دوره نیستم اما حتی اگر آن ادعا را هم داشتند موفق بودهاند. امروز مکتب سقاخانه مهمترین جنبش هنری ایران قلمداد میشود. ارزش هنری و تفسیری آثار هنرمندان این جنبش آنقدر زیاد بوده که میتوان آن را در عکاسی، نقاشی، گرافیک و حتی چیدمانهای مفهومی امروز هم بهخوبی مشاهده کرد. جنبش نقاشی انتزاعی آن دوران آیا توانست جای پایی در امروز جامعه ایران داشته باشد؟ به هیچوجه. دوم اینکه هنرمندان به اصطلاح خودشان چپ رئالیسم در دستور کارشان بوده. راه دیگری نداشتند. رفیق استالین برایشان خط مشی مینوشته. آنها باید نگاه سوسیالرئالیستی میداشتند و رسالتی را بر دوش میگرفتند و در انتها نیز منزوی و نابود شدند.
سقاخانه جنبش بود و نه مکتب، چون هیچکدام از عناصر یک مکتب هنری را ندارد، این جنبش بر مبنای نیازهایی که در زمان خودش میدیده زبان بصری جدیدی را ارائه میکند. هنرمندان این جنبش این نیاز را بهخوبی درک کرده بودند و به آن پاسخ دادند. به همین هم دلیل معاصر زمان خودشان بودهاند.
پس جنبش- مکتب سقاخانه چه مشکلی داشته؟ معاصر که بوده...، زبان بصری جدیدی را هم که ارائه داده... .
منظور من تأثیرگذاری حداقلی بر جامعه دهههای 60 و 70 میلادی ایران است که پرسش تو بود. اگر تأثیرگذاری بر جامعه، همان معاصربودن است- که من چنین نظری ندارم- به دسته اول اشاره میکردم.
مسئله این است که آیا هنر معاصر قانونی نانوشته دارد که بر مبنای آن الزاما هنرمند باید بر جامعه تأثیر بگذارد؟
به هیچوجه. زمانی که میگویم اثر هنری معاصر اثری است که با بستر پیدایی خود نسبت برقرار میکند، منظورم از این نسبت به هیچوجه تأثیرگذاری بر این بستر و بر جامعه بهعنوان بخشی از این بستر نیست. در این گزاره نه تأثیرگذاری بلکه تأثیرپذیری شرط لازم است. تأثیرگذاری تابعی از شرایط گوناگون ازجمله زمان خواهد بود و دستکم در کوتاهمدت قابلسنجش نیست. بهعکس تأثیرپذیری در برقراری این نسبت قابل نقد و بحث است و عمده نقد آثار معاصر دربرگیرنده چنین نگاهی است. اگر به دستهبندی پیشین برگردیم، من هم با تو موافقم که امروز و تأکید میکنم بر کلمه امروز، تأثیرات جنبش سقاخانه غیرقابل انکار است و بسا فراتر از تصورات و ذهنیات هنرمندان آن، حتی فارغ از تأثیرات هنری میتوان به برخی از تأثیرات فرهنگی آن هم پرداخت. راه یافتن برخی از آثار هنرمندان این جنبش به دایره فرهنگ بصری عامه مردم، نویدبخش گستردهشدن و ارتقای سواد بصری است.
پس میتوانیم به یک روند هنری و آثار آن با دیدی آیندهنگرانه نگاه کنیم و به انتظار بایستیم. عجله نکنیم و بهسرعت سراغ تخطئه اثر نرویم. شاید روزی... .
بله، تقریبا در تمام تاریخ هنر چنین بوده. در آینده است که میتوان تأثیر یک جنبش یا یک اثر هنری را تحلیل کرد. بهطور مثال مکتب امپرسیونیسم در زمان خودش چندان جدی گرفته نشد و باید سالها میگذشت تا ارزش ایدهها و آثار آنان درک شود. آن نکتهای را که در زمینه آشوب مطرح کردی اینجا نیز مصداق دارد. در همان دوره نیز امپرسیونیستها، هنرمندان سالن و صدها هنرمند با سبک و روشهای دیگر هنری، همزمان در حال تولید آثار هنری بودند. تا پیش از سه دهه اخیر، سنت تاریخنگاری هنر غرب نقش مبصر را ایفا کرده و از میانه آن آشوب، تأثیرگذارترین را برجسته کرده یا به بیان دیگر تأثیرگذاری آنها را تبیین کرده و در شمار برجستگان آورده است. در سالهای اخیر نقش و اهمیت هنرمندان و جریانات دیگری از میانه آن آشوبها در حال کشف و تبیین است. زمان داوری است بسیار خوب و منصف.
بله، هنرمندان حاشیهنشینی که سادهزیست بودند و به انقلابها و مانیفستها هم کاری نداشتند. خود این داستان انقلابی رفتارکردن و ساختارشکنی هم که تا امروز ادامه یافته باعث سروصداهای زیاد و توخالی شد. سروصداهایی که پس از مدتی به حاشیه رفت. هم در معماری این موج شدت گرفت و هم در هنرهای تجسمی و مفهومی. چیزهایی نو که درصدد فروپاشی مکتبهای گذشته هستند. این هنر ساختارشکن بر این توهم پافشاری میکرد و شاید الان هم میکند که مانا و پویا خواهد ماند؛ درصورتیکه بهسرعت خودش تبدیل به پدیدهای کلاسیک شد. این خودش نوعی تناقض است؛ یعنی دو فاکتور انقلابیبودن هنر و نوبودن آن بهسرعت کهنه میشود. در هنر معاصر ایران هم با این ماجرا مواجه هستیم؛ بهویژه در جایی مثل هنر مفهومی که مرزهای زبان و زیبایی بسیار شناور هستند.
ساختارشکنی آنچنانکه جا افتاده و نه حتی در معنای فلسفی آن، اگر نسبت درستی با زمینه و جهانی که هنرمند در آن زندگی میکند برقرار کند درکشدنی است، اما در بسیاری از آثار هنری معاصر ایران، دلیلی برای این کنشها پیدا نمیکنیم. معمولا شکلی از اجرا و اثر اپیدمی میشود تا موج بعدی اپیدمی جدید.
خیلی با سعهصدر به قضیه نگاه میکنی که از ویژگیهای توست. من در این زمینه بسیار خسیس و مقتصد نگاه میکنم؛ یعنی بشخصه واقعا نمیفهمم چرا در قرن بیستویکم و سال 1394 یک آدم سالم به لحاظ عقلی و بدنی باید به خودش سیخ و میخ فرو کند یا با تیغ و شیشه خودزنی کند. شاید مخاطبانی هم پیدا شوند و استقبال کنند از این سادومازوخیسم. این دیالوگ با بدن ناآشنا و مهجور شرقی را درک نمیکنم. تکلیف ما دو نفر چیست؟
خب ما دو نفر که نظرات هم را میدانیم. هم راستا هستیم. تابهحال نیز بر همان معیار پیش رفتهایم. معتقدم اینگونه خودزنیها نسبتی با بسترهای فرهنگی ما ندارد... .
آن هنرمنداني كه خودزني ميكنند هم جواب میدهند، در راستا و ارتباط مستقیم با خشونتهای اجتماعی ما دست به بازنمایی آن میزنیم.
پاسخ من همواره این است که به بستر پیدایی این آثار توجه کنیم تا مسئله روشن شود. ما شاهد اوج اینگونه آثار در دهههای 60 و 70 میلادی اروپا و آمریکا هستیم. دورهای تاریخی که دربرگیرنده جنبشهای دانشجویی، خردهفرهنگ هیپیها و جنبشهای فمینیستی است با تمرکزی کموبیش بر مسئله بدن، مالکیت بدن و موضوعات مربوط به آزادی و اختیار در رابطه با بدن. از سویی تقابلی جدی با آموزههای مسیحی بهعنوان فرهنگ دینی غالب در میان بود. جنگ ویتنام، آشوبهای سیاسی، انقلابها، شکنجه و... همه و همه در کنار عقبه تاریخی، فلسفی و هنری مباحث مربوط به بدن، خلق چنین آثاری را موجب شد. همین خلاصه باید شکی جدی ایجاد کند و سؤالاتی جدیتر که در ایران کدامیک از این عناصر تاریخی وجود داشتهاست؟ چقدر مسئله بدن در فرهنگ ما مطرح شدهاست؟ آیا این آثار نسبتی درست با زمینههای فرهنگی برقرار میکنند؟ و... در نبود اینگونه توجهات، به نظرم این آثار صرفا برای ایجاد شوک و هیجان در مخاطب و رفع موقت عطش مخاطب به امر نو و درنهایت سروصدایی موقت برای پدیدآورندگان آن، کاربرد دارد.
مسئله مکان و زمان در اینجا بسیار مهم است. چه رویدادهایی باعث شدهاند تا یک کنش هنری روی دهد و این کنش هنری در کجا اتفاق میافتد؟ یک اجرا در گالری یا در یک پارک یا در خیابان پیامهای کاملا متفاوتی را ارائه میدهد. وقتی در پرفورمنس«سرخوشی» به آن نحوه خاص کف گالری را تمیز کردم، دلالت اجرا به خود گالری رجعت داشت؛ یعنی نمیتوانستم آن را در یک رستوران یا یک سینما اجرا کنم. اگر یادت باشد، روز افتتاحیه فستیوال 30 پرفورمنس، ... در گالری ایست بود... دو سال پیش... از این ماجرا که بگذریم نکته جالب توجه که اینجا به ذهنم آمد، تعداد نسبتا زیاد گالری در تهران است که نشاندهنده بیشفعالی هنر در مرکز و پایتخت است، درحالیکه گویا سایر شهرهای بزرگ ایران با چراغ خاموش حرکت میکنند. اما وضع را بسیار بهتر از سالهای گذشته میبینم. گالریها در مواجه با هنرهای مفهومی نرمش بیشتری نشان میدهند. تحملشان بالاتر رفته... .
گالری در ذات خود علاوه بر یک نهاد هنری، یک بنگاه مالی و تجاری است و طبیعی است که با آثار نامانا سر ناسازگاری داشته باشد. حتی اگر هنر مفهومی و مانا را بپذیرند تا زمانی که خریدارانی جدی رخ ننمایند، این آثار جایی بهتر از حاشیهای بر متن نمییابند. مانند سایر نقاط جهان، گالریهای مختص این آثار در ایران هم کمتعدادند و غالبا در جهان تحت حمایت نهادهایی مثل دانشگاهها، شهرداریها و از این دست قرار دارند. من هم مثل تو نسبت به پدیده ازدیاد گالریها خوشبین هستم. دستکم معنای آن عرضه آسانتر تعداد بیشتری از آثار هنرمندان است و در بهترین حالت جریان مالی بهتر و تأمین هنرمندان. نکته مهم این است که اغلب گالریهای تازهتأسیس در دسته گالریهای میانی، یعنی با هدف معرفی آثار قرار میگیرند. ما در ایران با تأخیری 40 ساله نسبت به مراکز هنری غرب، به وضعیت انفجار جمعیت گالریهای میانی نزدیک میشویم؛ این درحالی است که در دهه گذشته فضای مجازی نقش بسیار پررنگی در کماهمیتشدن این گالریها ایفا کرده است و ایران هم در این میان مستثنا نخواهد بود. به نظرم یکی از دلایل توجه به آثار مفهومی در گالریها، احساس نیاز این دسته از گالریها
به تغییر هویت و نوع دیگری از نقشآفرینی در عرصه هنر است.
مسئله برای شخص من این است که قبول میکنم حیات یک گالری بستگی به درآمد اقتصادیاش دارد. اما نمیتوانم قبول کنم که یک گالریدار خود را نوعی خدایگان فرض کرده و با تحقیر به هنر مفهومی بنگرد و این شیوه و زبان هنری را پایینتر از هنرهای ابژکتیو مانند نقاشی قرار دهد.
اگر مسئله اقتصادی هم در رأس اهداف یک گالری باشد باید در نظر گرفت که امروز بالاترین قیمتها در بازار جهانی هنر، متعلق به آثار مفهومی است. از آنجا که بازار هنر ایران هم در تلاش است تا با بازار هنر جهانی ارتباطی پویا برقرار کند، طبیعی است وضعیتی که ذکر کردید وارونه خواهد شد و چه بهتر که این فرایند برآمده از مطالعه باشد و نه فشار بازار.
بخش دیگری از نهادهای مربوط به هنر معاصر نهادهای دولتی یا وابسته به دولت هستند. اخیرا هم با تلاشی که داشتید کانون «رسانههای نوین یا همان نیو مدیا» را در موزه هنرهای معاصر تهران راهاندازی کردید. از تمام هنرمندان معاصر هم دعوت کردید که با این کانون همکاری داشته باشند. لطفا کمی درباره این کانون توضیح بدهید.
در گفتوگویی تلویزیونی که با آقای ملانوروزی، مدیر موزه هنرهای معاصر تهران داشتم بر این نکته تأکید کردم که در موزه هنرهای معاصر باید آثار هنرمندان معاصر ایران دیده شود. از سویی ما انسانهایی معاصر با مسائل و مشکلاتی معاصر هستیم. رسانههای کلاسیک در این عرصه به لحاظ بیانی کمتوان هستند و بسیاری از مسائل امروز را نمیتوان با آنها بیان کرد. رسانههای نو برآمده از شرایط و بستر امروز هستند و توانایی بیانی بهتری در این عرصه دارند. برای مثال امکان بیان هنری درباره مسائل حولوحوش شبکههای اجتماعی توسط رسانههای نو بیشتر محتمل است تا رسانهای مانند نقاشی. خوشبختانه با مساعدت مدیریت و معاونت موزه هنرهای معاصر تهران چنین نهادی بنیان شد تا محلی باشد برای تمرکز بر نیو مدیا یا همان رسانههای نو (ترجیح میدهم از ترجمه فارسی آن استفاده نکنم). این کانون نهادی است برای هنرمندان و مخاطبان این عرصه و تلاش میکند تا تسهیلاتی را در این عرصه فراهم کند. همچنین کانون نیو مدیا نهادی است برای ثبت آثار معاصر در حوزه نیو مدیا و نوعی پایگاه دادهها که امکان دسترسی گستردهتری را برای مخاطبان و هنرمندان هموار خواهد کرد. قطعا اگر یک نهاد
مرجع در این زمینه بخواهد فعالیتی انجام دهد، آن نهاد موزه هنرهای معاصر تهران است.
زمینههای فعالیت کانون چه هستند؟
کانون در سه زمینه فعال خواهد بود. اول در زمینه اجرایی، یعنی برگزاری فستیوالها، معرفی آثار هنرمندان و ایجاد تعامل پویا میان هنرمندان.
دومین زمینه که شخصا برایم بسیار مهم است، بخش آموزش است. موزه هنرهای معاصر صرفا جایی برای به نمایشگذاشتن آثار هنری نیست. جایی است که میتوان مردم را به روشهای مختلف با هنر معاصر آشنا کرد. در جایی که رسانه ملی تمایلی به ایفای نقش در زمینه آشناسازی مردم با هنر معاصر ندارد، بهترین نهاد برای ارتباط عام، موزه هنرهای معاصر تهران است. زمینه سوم، بخش تحقیقات و مطالعات نظری است که در تعامل با دو بخش دیگر قرار خواهد گرفت. شناسایی و معرفی جریانهای هنری و تعریف و تبیین جریانهای پویای حاضر از وظایف این بخش خواهد بود. تقویم امسال را با «فستیوال سی پرفورمنس، سی هنرمند، سی روز» آغاز خواهیم کرد که از ۲۶ آذر شروع به فعالیت میکند و تا اوایل بهمن به طول میانجامد. ما هم تا آنجا که بشود کمک خواهیم کرد. کانون نیو مدیا متعلق به همه هنرمندان این عرصه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.