|

ابرهای سیلس ماریا، فیلمی درباره بحران‌های یک بازیگر معروف است

دوست‌داشته‌شدن و کاتارسیس

سیاوش سرمد

ابرهای سیلس ماریا، تازه‌ترین کار اولیویر آسایاس، کارگردان فرانسوی، اثری است درباره دنیای بازیگری، زمان و چالش‌های درونی و بیرونی بازیگر اصلی آن، ژولیت بینوش، در مواجهه با تردیدها و نحوه برخورد درونی و بیرونی او با آن چالش‌ها. این تم عمده، ایده‌ای کلان، جذاب و درعین‌حال آشناست. ایده‌ای چالشی که سطح تعارض را از دنیای اثر به سطح بالاتر و کلان‌تری (فرامتن فیلم) و نحوه مواجهه با دوگانه‌های زندگی واقعی و نمایش (تئاتر) و بینوش/ ماریا و زمان، همچنین انزوا و رابطه می‌رساند.
فیلم را می‌توان از منظر فرمی و سبکی و همچنین تعارضات مضمونی به اثری سه موومانی تشبیه کرد. یک‌سوم ابتدایی فیلم (مؤومان اول) ریتم تندی دارد و تماشاچی را در مواجهه با اطلاعات ارائه‌شده توسط ماریا و والنتین و همچنین مشاهده اتفاقات از منظر تصاویر دیده‌شده قرار می‌دهد. در این قسمت ما با ماریایی روبه‌رو هستیم با ظاهری باابهت و کمی متفاخر که شمایل یک سوپراستار تثبیت‌شده فیلم‌های هنری! را دارد (با مدل مو و حضور در برنامه تبلیغاتی لباس شانل و نیز جلسه بزرگداشت کارگردان / عاشق قدیمی (به ادعای ماریا البته) تازه‌درگذشته. در ادامه و در خلال نمایش، سکانس‌هایی از همین قسمت «موومان» به صادقانه نبودن روایت‌های ماریا از واقعیت‌ها و تناقض‌های اولیه شخصیت او نیز پی می‌بریم و اینچنین پایه‌های شخصیت‌پردازی ماریا برای گسترش در ادامه فیلم، چیده می‌شود.
یک‌سوم میانی، قلب تماتیک و نیز مرکز ثقل فرمی اثر است. این موومان ملایم (Moderate) در سبک و تدوین، ولی بسیار پرتلاطم به‌لحاظ تماتیک و به‌لحاظ نمایش درگیری‌های درونی و بیرونی ماریا و تناقضاتی که با آن درگیر است، نقش مهمی در استراتژی مورد انتظار از کارگردان دارد. تمامی دیالوگ‌ها و تمارین روخوانی نمایش و انتظار برای شکل‌گیری تغییر از طریق شناخت جدیدی که قرار است در این الگوی سفر شکل بگیرد، در این قسمت از فیلم عیان می‌شود. پذیرش نقش هلنا به موازات بروز نشانه‌های زیرین از علاقه به والنتین (یا صرفا تمرین نقش هلنا)، تغییر در مدل مو و لباس ماریا در قالبی معمولی در تقابل با آن ابهت و یقین ماریا در یک‌سوم ابتدای فیلم، تضادی است که پایه کشمکش‌های درونی ماریا در قبول و پذیرش نقش هلنا و نیز کشمکش‌های او و والنتین در جهان‌بینی او در نگاه به پیرامون و حرفه خود است. به نوعی اتفاقات کلیدی فیلم در این قسمت رخ می‌دهد و این دیالکتیک ریتم سریع و پرتضاد درونی / مضمونی و ساختار به‌مراتب ساده اجرا، باعث پویایی درونی در سکانس‌های این قسمت از اثر می‌شود.
فیلم تا لحظه عزیمت والنتین و ترک ماریا توسط او، تمام مایه‌های تبدیل به اثری شاخص را دارد. در چند لایه حرکت می‌کند، پی‌رنگ فیلم با کمک مایه درونی خودبازنمایانگری (ماریا / بینوش) و تضاد درونی و بیرونی او که باید سرمنشأ خلاقیت باشد، در مسیر گسترش پیش رونده درستی قرار دارد. کشش مقاومت‌ناپذیر آسایاس به داستان‌گویی و ویژگی‌های ساختاری آن، مایه جذاب همیشگی آثار اوست که در این فیلم نیز این نشانه‌ها مشهود است. دوست‌داشتن و دوست‌داشته‌شدن، امید و نیز تنهایی و رابطه، کلان مضامینی هستند که نشانه‌هایی از طرح و امکان استفاده‌ای خلاقانه از آنها در اثر دیده می‌شود. در حین تمرینات روخوانی نمایش‌نامه در بعضی از لحظات، احساس دوگانه‌ای به وجود می‌آید که دیالوگ‌ها بین تمرین شخصیت‌های نقش و صحبت‌های واقعی (ماریا و والنتین) در نوسان است و این شخصیت‌پردازی جذاب و دراماتیک در کنار جمله کلیدی ماریا خطاب به والنتین که می‌گوید «چه کار کنم که من رو تحسین کنی و دوستم داشته باشی» که معلوم هم نیست دیالوگ نقش است یا گفته خود ماریا، وجه دراماتیک شخصیت‌پردازی مردد ماریا در میانه فیلم را تشدید می‌کند. والنتین که به نوعی شاهدی بر درگیری‌ها و تناقضات درونی ماریاست، در حال تلاش برای شکست یقین و اطمینان به ظاهر محکم ماریاست که در ابتدای فیلم شاهد آن بودیم. والنتین در تلاش برای اقناع ماریا برای پذیرش احساسی (و نیز منطقی) آسیب‌پذیری هلنا، سعی می‌کند با کمک‌کردن به او در قبول نقش و درک آن، او را به هلنا نزدیک‌تر کند، کاراکتری که از دیدگاه والنتین، به مراتب نسبت به سیگیرید پیچیده‌تر و سمپات‌تر است. از نظر والنتین، جوآن بازیگر جوان و جنجالی که قرار است نقش سیگیرید جوان را بازی کند، کسی است که شجاعانه به درون نیمه تاریک‌تر شخصیتش می‌رود و ماریا نیز لازم است این آسیب‌پذیری را بپذیرد و این کشمکش‌ها در سطحی کارکردی‌تر، تماشاچی را برای پذیرش تردیدهای ماریا آماده می‌کند. پس چه اتفاقی می‌افتد که فیلم عملا در انتهای قسمت دوم تمام می‌شود (با وضعیت فعلی، چه پایان به‌موقع و شایسته‌ای می‌بود!) و در یک‌سوم انتهایی، مسیری منفعلانه و بی‌هدف را دنبال می‌کند؟ اینجاست که به نظر می‌رسد، نقطه مهم چرخش و نیاز به تصمیم‌گیری درست برای ادامه مسیر فیلم در یکی از دو مسیر متفاوت و شاید متضاد، احساس می‌شود و متأسفانه مسیر و بدتر از آن پرداختی که برای فیلم انتخاب شده است، انتظار برای شکستی محتوم را در این قسمت پایانی، عیان می‌کند.
با معرفی شخصیت جوآن (سیگیرید فعلی نمایش) و آشنایی با شخصیت به‌ظاهر سبکسر او که انگار با توصیفات و توضیحات والنتین در تأیید شور و اشتیاق راستین او از پی حرکت در درون خود و پذیرش چالش‌های تعارضات باوری و رفتاری انسان، چیزی بیشتر از شخصیت ظاهری او درک می‌شود و از طریق این شناخت، ساختار تمام پیش‌فرض‌ها و قطعیات محافظه‌کارانه و جزمی درون ماریا، ترک می‌خورد و ما از ماریای مطمئن، پر از یقین و تفاخر، به مرور و در پی سکانس‌های موومان دوم، به ماریایی مردد، متناقض و در نهایت آماده برای تغییر روبه‌رو می‌شویم.
وقتی با آن انتهای تأسف‌آور روبه‌رو می‌شویم انگار از خود می‌پرسیم ماریا در مسیر‌ گذار از این تردیدها و پذیرش واقعیت / نقش هلنا، به چه رسیده است؟ و آیا این انفعال تام فعلی نمی‌توانست به یک رهیافت شخصی دیگر برای رستگاری او بینجامد؟ درحالی‌که نشانه‌های متعددی از آمادگی او برای این دگرگونی و کاتارسیس از خلال این تغییر بنیادین و ساختن نقطه عطف جدید، کاملا در فیلم و سکانس‌های پیشین قابل مشاهده است.
برای بازکردن بهتر این ایده بهتر است مدل ارائه‌شده را با دو فیلم مشابه دیگر مقایسه کنیم؛ یکی «شب افتتاح»، ساخته مسحورکننده جان کاساوتیس با بازی جنا رولندز، در نقش بازیگری میانسال، افسرده و دچار تردید در پذیرش نقش زنی در سن‌وسال خودش که مغلوب و شکست‌خورده‌ای محتوم است. کاساوتیس/رولندز هم از چنین الگوی اولیه ارائه تردید‌ها و درنهایت رهیافت نهایی استفاده می‌کنند، ولی در حقیقت رولندز در گذر از این مسیر شناخت تعارضات خود و محیط پیرامونی و از طریق حکایت یک پالایش ناب هنری و در گذر از افسردگی و شکست و سیطره ناکامی‌ها، محدودیت‌ها و انتقادها، رستگار می‌شود و با دریافتی خالص، شخصی و امیدوارانه از فراگرد دشوار پیرامونش عبور می‌کند. شخصیت رولندز برعکس ماریا با قبول این آسیب‌پذیری، به شناخت جدید و کارکردی از نقش و خود می‌رسد. فیلم بعدی مورد اشاره، «بردمن» ساخته آلخاندرو گونزالس ایناریتو است که از ابتدا مسیری تا حدی فانتزی و درنهایت پایانی سوررئال و شخصی را برای شخصیت اول و اتمامی برای خلاصی از تمام درگیری‌های درونی و پیرامونی کارگردان / بازیگر نمایش درون فیلم، در نظر می‌گیرد.
نکته مهم در این نگرش، توجه به استراتژی فیلم‌ساز برای برون‌داد نهایی موضوعی (و ساختاری) فیلم است. اگر آسایاس قائل به پذیرش فعالانه / انتقادی نقش هلنا توسط ماریا و در ادامه، یافتن پایانی امیدوارانه برای کاتارسیس او نیست، قسمت عمده سکانس‌های موومان آخر (مشخصا بعد از رفتن والنتین) زیادی و بدون کارکرد فرمی / مضمونی مشخصی هستند. آسایاس نیز می‌توانست مانند مسیر کاساوتیس/رولندز و از طریق دگردیسی ماریا، هلنا را تبدیل به چیز دیگری کند و حیف که از پیش آیندهای این آمادگی برای قبول بنیادین و نه انفعالی تغییر که قبلا و در سکانس‌های متعددی ایجاد شده بود، استفاده‌ای نشده است و سرنوشت رقت‌بار ماریا / هلنا در نمایش به نوعی کلیت و پایان فیلم را نیز درگیر خود کرده است.

ابرهای سیلس ماریا، تازه‌ترین کار اولیویر آسایاس، کارگردان فرانسوی، اثری است درباره دنیای بازیگری، زمان و چالش‌های درونی و بیرونی بازیگر اصلی آن، ژولیت بینوش، در مواجهه با تردیدها و نحوه برخورد درونی و بیرونی او با آن چالش‌ها. این تم عمده، ایده‌ای کلان، جذاب و درعین‌حال آشناست. ایده‌ای چالشی که سطح تعارض را از دنیای اثر به سطح بالاتر و کلان‌تری (فرامتن فیلم) و نحوه مواجهه با دوگانه‌های زندگی واقعی و نمایش (تئاتر) و بینوش/ ماریا و زمان، همچنین انزوا و رابطه می‌رساند.
فیلم را می‌توان از منظر فرمی و سبکی و همچنین تعارضات مضمونی به اثری سه موومانی تشبیه کرد. یک‌سوم ابتدایی فیلم (مؤومان اول) ریتم تندی دارد و تماشاچی را در مواجهه با اطلاعات ارائه‌شده توسط ماریا و والنتین و همچنین مشاهده اتفاقات از منظر تصاویر دیده‌شده قرار می‌دهد. در این قسمت ما با ماریایی روبه‌رو هستیم با ظاهری باابهت و کمی متفاخر که شمایل یک سوپراستار تثبیت‌شده فیلم‌های هنری! را دارد (با مدل مو و حضور در برنامه تبلیغاتی لباس شانل و نیز جلسه بزرگداشت کارگردان / عاشق قدیمی (به ادعای ماریا البته) تازه‌درگذشته. در ادامه و در خلال نمایش، سکانس‌هایی از همین قسمت «موومان» به صادقانه نبودن روایت‌های ماریا از واقعیت‌ها و تناقض‌های اولیه شخصیت او نیز پی می‌بریم و اینچنین پایه‌های شخصیت‌پردازی ماریا برای گسترش در ادامه فیلم، چیده می‌شود.
یک‌سوم میانی، قلب تماتیک و نیز مرکز ثقل فرمی اثر است. این موومان ملایم (Moderate) در سبک و تدوین، ولی بسیار پرتلاطم به‌لحاظ تماتیک و به‌لحاظ نمایش درگیری‌های درونی و بیرونی ماریا و تناقضاتی که با آن درگیر است، نقش مهمی در استراتژی مورد انتظار از کارگردان دارد. تمامی دیالوگ‌ها و تمارین روخوانی نمایش و انتظار برای شکل‌گیری تغییر از طریق شناخت جدیدی که قرار است در این الگوی سفر شکل بگیرد، در این قسمت از فیلم عیان می‌شود. پذیرش نقش هلنا به موازات بروز نشانه‌های زیرین از علاقه به والنتین (یا صرفا تمرین نقش هلنا)، تغییر در مدل مو و لباس ماریا در قالبی معمولی در تقابل با آن ابهت و یقین ماریا در یک‌سوم ابتدای فیلم، تضادی است که پایه کشمکش‌های درونی ماریا در قبول و پذیرش نقش هلنا و نیز کشمکش‌های او و والنتین در جهان‌بینی او در نگاه به پیرامون و حرفه خود است. به نوعی اتفاقات کلیدی فیلم در این قسمت رخ می‌دهد و این دیالکتیک ریتم سریع و پرتضاد درونی / مضمونی و ساختار به‌مراتب ساده اجرا، باعث پویایی درونی در سکانس‌های این قسمت از اثر می‌شود.
فیلم تا لحظه عزیمت والنتین و ترک ماریا توسط او، تمام مایه‌های تبدیل به اثری شاخص را دارد. در چند لایه حرکت می‌کند، پی‌رنگ فیلم با کمک مایه درونی خودبازنمایانگری (ماریا / بینوش) و تضاد درونی و بیرونی او که باید سرمنشأ خلاقیت باشد، در مسیر گسترش پیش رونده درستی قرار دارد. کشش مقاومت‌ناپذیر آسایاس به داستان‌گویی و ویژگی‌های ساختاری آن، مایه جذاب همیشگی آثار اوست که در این فیلم نیز این نشانه‌ها مشهود است. دوست‌داشتن و دوست‌داشته‌شدن، امید و نیز تنهایی و رابطه، کلان مضامینی هستند که نشانه‌هایی از طرح و امکان استفاده‌ای خلاقانه از آنها در اثر دیده می‌شود. در حین تمرینات روخوانی نمایش‌نامه در بعضی از لحظات، احساس دوگانه‌ای به وجود می‌آید که دیالوگ‌ها بین تمرین شخصیت‌های نقش و صحبت‌های واقعی (ماریا و والنتین) در نوسان است و این شخصیت‌پردازی جذاب و دراماتیک در کنار جمله کلیدی ماریا خطاب به والنتین که می‌گوید «چه کار کنم که من رو تحسین کنی و دوستم داشته باشی» که معلوم هم نیست دیالوگ نقش است یا گفته خود ماریا، وجه دراماتیک شخصیت‌پردازی مردد ماریا در میانه فیلم را تشدید می‌کند. والنتین که به نوعی شاهدی بر درگیری‌ها و تناقضات درونی ماریاست، در حال تلاش برای شکست یقین و اطمینان به ظاهر محکم ماریاست که در ابتدای فیلم شاهد آن بودیم. والنتین در تلاش برای اقناع ماریا برای پذیرش احساسی (و نیز منطقی) آسیب‌پذیری هلنا، سعی می‌کند با کمک‌کردن به او در قبول نقش و درک آن، او را به هلنا نزدیک‌تر کند، کاراکتری که از دیدگاه والنتین، به مراتب نسبت به سیگیرید پیچیده‌تر و سمپات‌تر است. از نظر والنتین، جوآن بازیگر جوان و جنجالی که قرار است نقش سیگیرید جوان را بازی کند، کسی است که شجاعانه به درون نیمه تاریک‌تر شخصیتش می‌رود و ماریا نیز لازم است این آسیب‌پذیری را بپذیرد و این کشمکش‌ها در سطحی کارکردی‌تر، تماشاچی را برای پذیرش تردیدهای ماریا آماده می‌کند. پس چه اتفاقی می‌افتد که فیلم عملا در انتهای قسمت دوم تمام می‌شود (با وضعیت فعلی، چه پایان به‌موقع و شایسته‌ای می‌بود!) و در یک‌سوم انتهایی، مسیری منفعلانه و بی‌هدف را دنبال می‌کند؟ اینجاست که به نظر می‌رسد، نقطه مهم چرخش و نیاز به تصمیم‌گیری درست برای ادامه مسیر فیلم در یکی از دو مسیر متفاوت و شاید متضاد، احساس می‌شود و متأسفانه مسیر و بدتر از آن پرداختی که برای فیلم انتخاب شده است، انتظار برای شکستی محتوم را در این قسمت پایانی، عیان می‌کند.
با معرفی شخصیت جوآن (سیگیرید فعلی نمایش) و آشنایی با شخصیت به‌ظاهر سبکسر او که انگار با توصیفات و توضیحات والنتین در تأیید شور و اشتیاق راستین او از پی حرکت در درون خود و پذیرش چالش‌های تعارضات باوری و رفتاری انسان، چیزی بیشتر از شخصیت ظاهری او درک می‌شود و از طریق این شناخت، ساختار تمام پیش‌فرض‌ها و قطعیات محافظه‌کارانه و جزمی درون ماریا، ترک می‌خورد و ما از ماریای مطمئن، پر از یقین و تفاخر، به مرور و در پی سکانس‌های موومان دوم، به ماریایی مردد، متناقض و در نهایت آماده برای تغییر روبه‌رو می‌شویم.
وقتی با آن انتهای تأسف‌آور روبه‌رو می‌شویم انگار از خود می‌پرسیم ماریا در مسیر‌ گذار از این تردیدها و پذیرش واقعیت / نقش هلنا، به چه رسیده است؟ و آیا این انفعال تام فعلی نمی‌توانست به یک رهیافت شخصی دیگر برای رستگاری او بینجامد؟ درحالی‌که نشانه‌های متعددی از آمادگی او برای این دگرگونی و کاتارسیس از خلال این تغییر بنیادین و ساختن نقطه عطف جدید، کاملا در فیلم و سکانس‌های پیشین قابل مشاهده است.
برای بازکردن بهتر این ایده بهتر است مدل ارائه‌شده را با دو فیلم مشابه دیگر مقایسه کنیم؛ یکی «شب افتتاح»، ساخته مسحورکننده جان کاساوتیس با بازی جنا رولندز، در نقش بازیگری میانسال، افسرده و دچار تردید در پذیرش نقش زنی در سن‌وسال خودش که مغلوب و شکست‌خورده‌ای محتوم است. کاساوتیس/رولندز هم از چنین الگوی اولیه ارائه تردید‌ها و درنهایت رهیافت نهایی استفاده می‌کنند، ولی در حقیقت رولندز در گذر از این مسیر شناخت تعارضات خود و محیط پیرامونی و از طریق حکایت یک پالایش ناب هنری و در گذر از افسردگی و شکست و سیطره ناکامی‌ها، محدودیت‌ها و انتقادها، رستگار می‌شود و با دریافتی خالص، شخصی و امیدوارانه از فراگرد دشوار پیرامونش عبور می‌کند. شخصیت رولندز برعکس ماریا با قبول این آسیب‌پذیری، به شناخت جدید و کارکردی از نقش و خود می‌رسد. فیلم بعدی مورد اشاره، «بردمن» ساخته آلخاندرو گونزالس ایناریتو است که از ابتدا مسیری تا حدی فانتزی و درنهایت پایانی سوررئال و شخصی را برای شخصیت اول و اتمامی برای خلاصی از تمام درگیری‌های درونی و پیرامونی کارگردان / بازیگر نمایش درون فیلم، در نظر می‌گیرد.
نکته مهم در این نگرش، توجه به استراتژی فیلم‌ساز برای برون‌داد نهایی موضوعی (و ساختاری) فیلم است. اگر آسایاس قائل به پذیرش فعالانه / انتقادی نقش هلنا توسط ماریا و در ادامه، یافتن پایانی امیدوارانه برای کاتارسیس او نیست، قسمت عمده سکانس‌های موومان آخر (مشخصا بعد از رفتن والنتین) زیادی و بدون کارکرد فرمی / مضمونی مشخصی هستند. آسایاس نیز می‌توانست مانند مسیر کاساوتیس/رولندز و از طریق دگردیسی ماریا، هلنا را تبدیل به چیز دیگری کند و حیف که از پیش آیندهای این آمادگی برای قبول بنیادین و نه انفعالی تغییر که قبلا و در سکانس‌های متعددی ایجاد شده بود، استفاده‌ای نشده است و سرنوشت رقت‌بار ماریا / هلنا در نمایش به نوعی کلیت و پایان فیلم را نیز درگیر خود کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.