در بررسی حقیقی، عباسی و دبیری در باره دوسالانهها:
موجود مُهمل یا جریانی که نیازمند بودجه است؟
سحر آزاد
ظاهر امر اینطور است که اگر دوسالانهها برگزار هم نشوند، آب از آب تکان نمیخورد، هرچند وقتی هم که برگزار میشوند حداقل روز افتتاحیه، همچون یک میهمانی دورهمی از اهالی آن رشته است که البته بیشتر برای دیدن یکدیگر و بعد از آن بازدید کارها آمدهاند. تعداد زیادی از آنها را نسل جوانی تشکیل میدهند که در رشتههای هنری تحصیل میکنند و تعدادی هم بزرگان و پیشکسوتان آن حوزه هستند اما وقتی به سراغ تماشای آثاری که از نظر تعداد کم نیستند، میروید بیشتر نامهای روی دیوار ناآشنایند و حتی برخیها هم حضور نداشتن در دوسالانهها را موضوعی برای کسب اعتبار افزونتر میدانند اما سرگذشت دوسالانههای ایرانی از ابتدا اینگونه نبود. مارگو گریگوریان که یکی از شناختهشدهترین نقاشان ایرانی محسوب میشود از پیشگامان راهاندازی نخستین دوسالانه هنر ایران در 1337 بود. این دوسالانه در محوطه کاخ گلستان و با پشتیبانی «اداره هنرهای زیبا» برپا شد و در سه دوره بعدی، تنها کارهای هنرمندان ایرانی را پذیرا بود. این دوسالانهها تا پنجمین دوره خود ادامه داشتند که بعد از آن به دلایلی که مشخص نشد، تعطیل شدند. پس از انقلاب این دوسالانهها از نو در
رشتههایی همچون نقاشی، عکس، مجسمهسازی، گرافیک، سفال و سرامیک، خوشنویسی و... برگزار شدند با اینکه به جای دوسالانه گاهی با تأخیری یکساله یا بیشتر، همچنان بهعنوان یکی از محلهای گردهمایی هنرمندان و دیدن آخرین تجربهها محسوب میشدند اما پررنگترشدن چرخه اقتصاد هنر از حدود 15 سال قبل، افزایش روزبهروز گالریها، بازشدن بیشتر مرزها و رفتوآمد گستردهتر هنرمندان به رویدادهای خارجی در چند سال گذشته باعث شده دوسالانهها کمرونقتر شده و چراغهای آن حتی اگر روشن نشود با واکنش یا بازتاب جدی روبهرو نمیشوند. در این میان مجید نوروزی، مدیر تجسمی وزارت ارشاد سال گذشته در مراسم افتتاح سیزدهمین دوسالانه عکس ایران هم از تجمع دوسالانهها در یک رویداد صحبت کرده بود: «با توجه به رخدادهای جهانی در زمینه هنرهای تجسمی باید رفتهرفته با این بیینالهای تخصصی وداع کنیم و به دنبال برگزاری یک بیینال بزرگ با عنوان «بیینال تهران» باشیم که شامل همه هنرهای تجسمی معاصر ایران است. شاید سیزدهمین «دوسالانه عکس ایران» هم آخرین دوسالانه ما در این بخش باشد».
البته بهنظر میرسد این سخن تاکنون شکل عملی هم گرفته و با اینکه خبری از «بیینال تهران» نیست اما از برگزاری دوسالانههایی که به امسال موکول شده بودند نیز خبری نیست و با وجود گذشت دو ماه از نیمه دوم سال، فراخوان آنها منتشر نشده است.
نبود پول، دوسالانه را به تعویق انداخت
دوسالانه گرافیک که البته بعد از چند دوره به دوسالانه پوستر تغییر نام داد، یکی از همان دوسالانههایی است که سال گذشته با انتشار فراخوان قرار بود برگزار شود، اما بعد از ایجاد برخی حواشی از سوی تعدادی رسانهها درباره داوران دوسالانه و موضوع حضور میهمانان خارجی به سال 94 موکول شد و با وجود گذشت دو ماه از نیمه دوم سال، هنوز خبری از انتشار فراخوان یازدهمین دوسالانه پوستر تهران نیست. علی رشیدی، رئیس انجمن صنفی طراحان گرافیک هم به نوعی آب پاکی را روی دست همه ریخت و در نشست خبری چهارمین دوسالانه «سرو نقرهای» گفت که دوسالانه احتمالا سال آینده برگزار میشود. ابراهیم حقیقی، یکی از دبیران پیشین دوسالانه پوستر هم، نبود بودجه لازم برای ایجاد جریانی مؤثر در برگزاری دوسالانهها را یکی از مهمترین مسائل دانست: «وقتی آقای روحانی رئیسجمهور شد در جلسهای که با هنرمندان برگزار شد، من گفتم که احیاکردن دوسالانهها باید صورت بگیرد».
او ادامه داد: «درباره آخرین دوسالانه پوستر تهران، دوسوم رقم هزینهشده از طریق حامیان مالی پرداخت شد. البته انجمن گرافیک به واسطه فعالیتی که دارد، توانست حامی مالی پیدا کند، اما فکر نمیکنم این موضوع در توان انجمن مجسمهسازان یا نقاشان باشد و به همین دلیل آنها نمیتوانند منابع مالی خارج از وزارتخانه را برای برگزاری دوسالانه فراهم کنند. دوسالانه پوستر تهران هم که قرار بود سال گذشته برگزار شود، به دلیل مسائل مالی باز به تعویق افتاد، چون رقم درنظرگرفتهشده برای برگزاری یک دوسالانه پررنگ کفایت نمیکرد بهخصوص برای دوسالانه پوستر که بینالمللی تعریف شده و علاوهبر حضور میهمانان خارجی، جوایزی هم باید در سطح بینالمللی اهدا شود».
نبود سیاست واحد
اسماعیل عباسی نیز که دبیری دوسالانههای یازدهم تا سیزدهم عکس را برعهده داشته است، در پاسخ به این سؤال که چرا با تعویق و تأخیر دوسالانهها واکنش جدی از سوی جامعه هنری به وجود نمیآید، به «شرق» گفت: «واقعیت این است که با اشاره به یک دلیل نمیتوان به نتیجه درستی رسید. با یک نگاه کلی به دوسالانه عکس که از سال 64 شروع شد، به این موضوع میرسیم که در آن زمان عکس رشد فعلی را نداشت و رویدادهای مشابهی مانند آن برگزار نمیشد. خود عکاسان هم ارتباطها بیرونی زیادی نداشتند، بهخصوص آن موقع شرکت در جشنوارهها و مسابقات خارجی با معضل همراه بود، چون برای شرکت در این رویدادها باید ورودیه میپرداختیم و ما هم ارز در اختیار نداشتیم، مثلا یادم است خود من برای شرکت در رویدادهای خارجی از طریق سفارت دانمارک مشکل را حل میکردم».
او افزود: «موضوع دیگر بحث اینترنت و ارتباطات است. در آن دوره شرایط عکاسی ما مشابه الان نبود، درحالی که الان از طریق اینترنت بسیاری از ارتباطها آسانتر شده و حتی میتوان بهراحتی آثار عکاسان دیگر را مشاهده کرد. مسئله سوم بعد اقتصادی است که درحال حاضر از نظر مالی، بودجه کافی برای برگزاری دوسالانهها وجود ندارد. بگذریم که برخی از انجمنها هم از نظر داخلی برای برگزاری دوسالانه وحدت لازم را ندارند و حتی اگر معاونت هنری بخواهد دوسالانه را به آنها ارجاع دهد، باز هم به دلیل مشکلات داخلی دوسالانه دچار آسیب میشود».
عباسی همچنین به نبود یک سیاست واحد درباره برگزاری دوسالانهها اشاره کرد: «مجید ملانوروزی پیش از این درباره برگزاری دوسالانهها گفته بود شیوه برگزاری آنها تغییر میکند و تصمیم بر این است به جای دوسالانهها یک جشنواره کلی برپا کند. این موضوع درحالی مطرح میشود که ارشاد بهعنوان برگزارکننده دوسالانهها در این سالها یک سیاست واحد و نگرش جدی و دقیق نسبت به نحوه برپایی دوسالانهها و نحوه مشارکت انجمنها نداشته است و در یک دوره یک تصمیم درباره دوسالانه گرفته میشود اما در دوره بعد آن تصمیم تغییر میکند و سیاست دیگری جایگزین آن میشود».
او نبود آرشیوی از اسناد و مدارک مربوط به دوسالانهها را دیگر مشکلی دانست که باعث میشود دبیران هر دوره نتوانند به سیاستگذاریها و جزئیات برگزاری دوسالانههای قبل رجوع کنند: «موزه هنرهای معاصر که محل برگزاری بیشتر دوسالانههای تجسمی بوده است، آرشیو و سندی از سیاستگذاریها و جزئیات مربوط به دوسالانه عکس ندارد. با توجه به این موضوع زمانی هم که یک دبیر جدید کارهای مربوط به دوسالانه را برعهده میگیرد مجبور است چرخ را از نو اختراع کند. ضمن اینکه تغییر مدیریتها و سیاستهای متفاوت خارج از جریانهای موجود کشور نیستند. وقتی مدیران هر حوزه جایگاه ثابتی ندارند و با تغییر دولتها تغییر میکنند، دبیران دوسالانهها نیز تغییر میکنند و بههمیندلیل نمیدانند باید کار را از کجا شروع کنند».
هنرمندان گمنام
بهرام دبیری، اما نظر دیگری دارد. او بهکل با برگزاری دوسالانهها مخالف است: «من سالها پیش درباره دوسالانهها حرف زدم و گفتم اصولا دوسالانه، موجود مهملی است. حدود 40 سال قبل این جریان از اروپا آغاز شد و هیجانی را ایجاد کرد. در تعریف دوسالانه آمده این رویداد محلی است که آخرین ایدهها و اجراهایی که هنرمندان معروف و صاحبنام ممکن است هر دو سال یکبار انجام دهند، در آن ارائه میشود. شاید برای چند سالی میشد هیجانهایی را در آثار دوسالانهها مشاهده کرد، اما بهتدریج همین فرم معنایش را از دست داد چون اصل ایده، مهمل است و براساس تعریف ارائهشده، هر دو سال یکبار قرار است یک هنرمند ایده نوین و خارقالعادهای انجام دهد. مگر یک هنرمند در فعالیت کاری خود چند بار میتواند معجزه کند چه برسد به اینکه هر دو سال یکبار یک شعبدهای از کلاهش بیرون بیاورد؟».
دبیری با این دیدگاه دوسالانهها را بدون تأثیر برشمرد: «دوسالانهها شاید برای چند سالی در اروپا جذابیت داشتند اما اگر همچنان برگزار میشوند، برحسب یک عادت است. حتی این بیمعنایی در دوسالانه ونیز هم وجود دارد و دیگر هیچ اتفاق خاصی در آن نمیبینیم. برگزاری دوسالانهها در ایران که از 40 سال قبل آغاز شد، خوب بود اما باید یادمان باشد همان سالها در ایران، دوران پرهیجانی از آفرینش هنری وجود داشت و به همان اعتبار، کسانی که جایزه خود را از دوسالانهها گرفتند، نامشان جاودان باقی ماند همچون مارکو گریگوریان. این جریان برای 10سالی معنا داشت و پس از آن در سه دهه اخیر کاملا معنای خود را از دست داده و جالب آن است همه آنها که در دوسالانههای اخیر رتبهای کسب کردند حتی پس از آن دیگر نامشان شنیده نشد و بعد از یکی، دو دهه از دوسالانههای دهه 60 یک هنرمند مهم، پرکار و آوانگارد نشدند و گمنام باقی ماندند». این نقاش در پایان صحبتهایش چنین نتیجه گرفت: «با بیان تمام این شرایط، خوشحال میشوم که دوسالانهای در ایران برگزار نشود و امیدوارم وزارت فرهنگ، بودجهای نداشته باشد که این رفتارهای پوچ و بیمعنا را ادامه دهد».با اینکه مدیر
مرکز هنرهای تجسمی عنوان کرده، قرار است تمام دوسالانهها زیر یک سقف جمع شوند، اما همانطور که پیش از این گفته شد به دلیل نبود سیاست واحد، تغییر مدیران، نبود ساختار منسجم برگزاری برنامههای هنر در دولتهای مختلف و بیاطلاعی از نحوه برگزاری بیینال تهران، بهنظر میرسد همه ماجرا این نیست و کمبود بودجه همچنان بهعنوان یکی از موانع برگزاری دوسالانههای هنری محسوب میشوند.
ظاهر امر اینطور است که اگر دوسالانهها برگزار هم نشوند، آب از آب تکان نمیخورد، هرچند وقتی هم که برگزار میشوند حداقل روز افتتاحیه، همچون یک میهمانی دورهمی از اهالی آن رشته است که البته بیشتر برای دیدن یکدیگر و بعد از آن بازدید کارها آمدهاند. تعداد زیادی از آنها را نسل جوانی تشکیل میدهند که در رشتههای هنری تحصیل میکنند و تعدادی هم بزرگان و پیشکسوتان آن حوزه هستند اما وقتی به سراغ تماشای آثاری که از نظر تعداد کم نیستند، میروید بیشتر نامهای روی دیوار ناآشنایند و حتی برخیها هم حضور نداشتن در دوسالانهها را موضوعی برای کسب اعتبار افزونتر میدانند اما سرگذشت دوسالانههای ایرانی از ابتدا اینگونه نبود. مارگو گریگوریان که یکی از شناختهشدهترین نقاشان ایرانی محسوب میشود از پیشگامان راهاندازی نخستین دوسالانه هنر ایران در 1337 بود. این دوسالانه در محوطه کاخ گلستان و با پشتیبانی «اداره هنرهای زیبا» برپا شد و در سه دوره بعدی، تنها کارهای هنرمندان ایرانی را پذیرا بود. این دوسالانهها تا پنجمین دوره خود ادامه داشتند که بعد از آن به دلایلی که مشخص نشد، تعطیل شدند. پس از انقلاب این دوسالانهها از نو در
رشتههایی همچون نقاشی، عکس، مجسمهسازی، گرافیک، سفال و سرامیک، خوشنویسی و... برگزار شدند با اینکه به جای دوسالانه گاهی با تأخیری یکساله یا بیشتر، همچنان بهعنوان یکی از محلهای گردهمایی هنرمندان و دیدن آخرین تجربهها محسوب میشدند اما پررنگترشدن چرخه اقتصاد هنر از حدود 15 سال قبل، افزایش روزبهروز گالریها، بازشدن بیشتر مرزها و رفتوآمد گستردهتر هنرمندان به رویدادهای خارجی در چند سال گذشته باعث شده دوسالانهها کمرونقتر شده و چراغهای آن حتی اگر روشن نشود با واکنش یا بازتاب جدی روبهرو نمیشوند. در این میان مجید نوروزی، مدیر تجسمی وزارت ارشاد سال گذشته در مراسم افتتاح سیزدهمین دوسالانه عکس ایران هم از تجمع دوسالانهها در یک رویداد صحبت کرده بود: «با توجه به رخدادهای جهانی در زمینه هنرهای تجسمی باید رفتهرفته با این بیینالهای تخصصی وداع کنیم و به دنبال برگزاری یک بیینال بزرگ با عنوان «بیینال تهران» باشیم که شامل همه هنرهای تجسمی معاصر ایران است. شاید سیزدهمین «دوسالانه عکس ایران» هم آخرین دوسالانه ما در این بخش باشد».
البته بهنظر میرسد این سخن تاکنون شکل عملی هم گرفته و با اینکه خبری از «بیینال تهران» نیست اما از برگزاری دوسالانههایی که به امسال موکول شده بودند نیز خبری نیست و با وجود گذشت دو ماه از نیمه دوم سال، فراخوان آنها منتشر نشده است.
نبود پول، دوسالانه را به تعویق انداخت
دوسالانه گرافیک که البته بعد از چند دوره به دوسالانه پوستر تغییر نام داد، یکی از همان دوسالانههایی است که سال گذشته با انتشار فراخوان قرار بود برگزار شود، اما بعد از ایجاد برخی حواشی از سوی تعدادی رسانهها درباره داوران دوسالانه و موضوع حضور میهمانان خارجی به سال 94 موکول شد و با وجود گذشت دو ماه از نیمه دوم سال، هنوز خبری از انتشار فراخوان یازدهمین دوسالانه پوستر تهران نیست. علی رشیدی، رئیس انجمن صنفی طراحان گرافیک هم به نوعی آب پاکی را روی دست همه ریخت و در نشست خبری چهارمین دوسالانه «سرو نقرهای» گفت که دوسالانه احتمالا سال آینده برگزار میشود. ابراهیم حقیقی، یکی از دبیران پیشین دوسالانه پوستر هم، نبود بودجه لازم برای ایجاد جریانی مؤثر در برگزاری دوسالانهها را یکی از مهمترین مسائل دانست: «وقتی آقای روحانی رئیسجمهور شد در جلسهای که با هنرمندان برگزار شد، من گفتم که احیاکردن دوسالانهها باید صورت بگیرد».
او ادامه داد: «درباره آخرین دوسالانه پوستر تهران، دوسوم رقم هزینهشده از طریق حامیان مالی پرداخت شد. البته انجمن گرافیک به واسطه فعالیتی که دارد، توانست حامی مالی پیدا کند، اما فکر نمیکنم این موضوع در توان انجمن مجسمهسازان یا نقاشان باشد و به همین دلیل آنها نمیتوانند منابع مالی خارج از وزارتخانه را برای برگزاری دوسالانه فراهم کنند. دوسالانه پوستر تهران هم که قرار بود سال گذشته برگزار شود، به دلیل مسائل مالی باز به تعویق افتاد، چون رقم درنظرگرفتهشده برای برگزاری یک دوسالانه پررنگ کفایت نمیکرد بهخصوص برای دوسالانه پوستر که بینالمللی تعریف شده و علاوهبر حضور میهمانان خارجی، جوایزی هم باید در سطح بینالمللی اهدا شود».
نبود سیاست واحد
اسماعیل عباسی نیز که دبیری دوسالانههای یازدهم تا سیزدهم عکس را برعهده داشته است، در پاسخ به این سؤال که چرا با تعویق و تأخیر دوسالانهها واکنش جدی از سوی جامعه هنری به وجود نمیآید، به «شرق» گفت: «واقعیت این است که با اشاره به یک دلیل نمیتوان به نتیجه درستی رسید. با یک نگاه کلی به دوسالانه عکس که از سال 64 شروع شد، به این موضوع میرسیم که در آن زمان عکس رشد فعلی را نداشت و رویدادهای مشابهی مانند آن برگزار نمیشد. خود عکاسان هم ارتباطها بیرونی زیادی نداشتند، بهخصوص آن موقع شرکت در جشنوارهها و مسابقات خارجی با معضل همراه بود، چون برای شرکت در این رویدادها باید ورودیه میپرداختیم و ما هم ارز در اختیار نداشتیم، مثلا یادم است خود من برای شرکت در رویدادهای خارجی از طریق سفارت دانمارک مشکل را حل میکردم».
او افزود: «موضوع دیگر بحث اینترنت و ارتباطات است. در آن دوره شرایط عکاسی ما مشابه الان نبود، درحالی که الان از طریق اینترنت بسیاری از ارتباطها آسانتر شده و حتی میتوان بهراحتی آثار عکاسان دیگر را مشاهده کرد. مسئله سوم بعد اقتصادی است که درحال حاضر از نظر مالی، بودجه کافی برای برگزاری دوسالانهها وجود ندارد. بگذریم که برخی از انجمنها هم از نظر داخلی برای برگزاری دوسالانه وحدت لازم را ندارند و حتی اگر معاونت هنری بخواهد دوسالانه را به آنها ارجاع دهد، باز هم به دلیل مشکلات داخلی دوسالانه دچار آسیب میشود».
عباسی همچنین به نبود یک سیاست واحد درباره برگزاری دوسالانهها اشاره کرد: «مجید ملانوروزی پیش از این درباره برگزاری دوسالانهها گفته بود شیوه برگزاری آنها تغییر میکند و تصمیم بر این است به جای دوسالانهها یک جشنواره کلی برپا کند. این موضوع درحالی مطرح میشود که ارشاد بهعنوان برگزارکننده دوسالانهها در این سالها یک سیاست واحد و نگرش جدی و دقیق نسبت به نحوه برپایی دوسالانهها و نحوه مشارکت انجمنها نداشته است و در یک دوره یک تصمیم درباره دوسالانه گرفته میشود اما در دوره بعد آن تصمیم تغییر میکند و سیاست دیگری جایگزین آن میشود».
او نبود آرشیوی از اسناد و مدارک مربوط به دوسالانهها را دیگر مشکلی دانست که باعث میشود دبیران هر دوره نتوانند به سیاستگذاریها و جزئیات برگزاری دوسالانههای قبل رجوع کنند: «موزه هنرهای معاصر که محل برگزاری بیشتر دوسالانههای تجسمی بوده است، آرشیو و سندی از سیاستگذاریها و جزئیات مربوط به دوسالانه عکس ندارد. با توجه به این موضوع زمانی هم که یک دبیر جدید کارهای مربوط به دوسالانه را برعهده میگیرد مجبور است چرخ را از نو اختراع کند. ضمن اینکه تغییر مدیریتها و سیاستهای متفاوت خارج از جریانهای موجود کشور نیستند. وقتی مدیران هر حوزه جایگاه ثابتی ندارند و با تغییر دولتها تغییر میکنند، دبیران دوسالانهها نیز تغییر میکنند و بههمیندلیل نمیدانند باید کار را از کجا شروع کنند».
هنرمندان گمنام
بهرام دبیری، اما نظر دیگری دارد. او بهکل با برگزاری دوسالانهها مخالف است: «من سالها پیش درباره دوسالانهها حرف زدم و گفتم اصولا دوسالانه، موجود مهملی است. حدود 40 سال قبل این جریان از اروپا آغاز شد و هیجانی را ایجاد کرد. در تعریف دوسالانه آمده این رویداد محلی است که آخرین ایدهها و اجراهایی که هنرمندان معروف و صاحبنام ممکن است هر دو سال یکبار انجام دهند، در آن ارائه میشود. شاید برای چند سالی میشد هیجانهایی را در آثار دوسالانهها مشاهده کرد، اما بهتدریج همین فرم معنایش را از دست داد چون اصل ایده، مهمل است و براساس تعریف ارائهشده، هر دو سال یکبار قرار است یک هنرمند ایده نوین و خارقالعادهای انجام دهد. مگر یک هنرمند در فعالیت کاری خود چند بار میتواند معجزه کند چه برسد به اینکه هر دو سال یکبار یک شعبدهای از کلاهش بیرون بیاورد؟».
دبیری با این دیدگاه دوسالانهها را بدون تأثیر برشمرد: «دوسالانهها شاید برای چند سالی در اروپا جذابیت داشتند اما اگر همچنان برگزار میشوند، برحسب یک عادت است. حتی این بیمعنایی در دوسالانه ونیز هم وجود دارد و دیگر هیچ اتفاق خاصی در آن نمیبینیم. برگزاری دوسالانهها در ایران که از 40 سال قبل آغاز شد، خوب بود اما باید یادمان باشد همان سالها در ایران، دوران پرهیجانی از آفرینش هنری وجود داشت و به همان اعتبار، کسانی که جایزه خود را از دوسالانهها گرفتند، نامشان جاودان باقی ماند همچون مارکو گریگوریان. این جریان برای 10سالی معنا داشت و پس از آن در سه دهه اخیر کاملا معنای خود را از دست داده و جالب آن است همه آنها که در دوسالانههای اخیر رتبهای کسب کردند حتی پس از آن دیگر نامشان شنیده نشد و بعد از یکی، دو دهه از دوسالانههای دهه 60 یک هنرمند مهم، پرکار و آوانگارد نشدند و گمنام باقی ماندند». این نقاش در پایان صحبتهایش چنین نتیجه گرفت: «با بیان تمام این شرایط، خوشحال میشوم که دوسالانهای در ایران برگزار نشود و امیدوارم وزارت فرهنگ، بودجهای نداشته باشد که این رفتارهای پوچ و بیمعنا را ادامه دهد».با اینکه مدیر
مرکز هنرهای تجسمی عنوان کرده، قرار است تمام دوسالانهها زیر یک سقف جمع شوند، اما همانطور که پیش از این گفته شد به دلیل نبود سیاست واحد، تغییر مدیران، نبود ساختار منسجم برگزاری برنامههای هنر در دولتهای مختلف و بیاطلاعی از نحوه برگزاری بیینال تهران، بهنظر میرسد همه ماجرا این نیست و کمبود بودجه همچنان بهعنوان یکی از موانع برگزاری دوسالانههای هنری محسوب میشوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.