|

چطور با مرگ عزیزانمان کنار بیاییم؟

سعيد برآبادي

بی‌رحمانه‌ترین قضاوت درباره «خاطرات سوگواری» این است که مالیخولیای نویسنده این کتاب را تنها یک سخنرانی پراکنده در عزای مادرش بدانیم. درست است که رولان بارت نوشتن این یادداشت‌ها را درست از روز مرگ مادرش آغاز کرده اما کتاب که به نیمه می‌رسد، مخاطب احساس می‌کند که دیگر تنها ماجرای مرگ مادر نویسنده در کار نیست؛ بارت، گویی از این خاطرات، دریچه‌ای رو به موضوع «فقدان» باز کرده و در حال نگریستن به مقوله «ازدست‌دادن» در سطوح مختلفی است که انسان را دچار غم، اندوه و سردرگمی خودش می‌کند. اگر کسی را از دست داده‌اید، این کتاب را از دست ندهید؛ بارت با شما همدردی می‌کند که چطور می‌شود در اندوهگینی روزهای فقدان، غرق شد و به‌جای گریه‌وزاری، به بزنگاه‌های ذهنی سوگواران مراجعه کرد. آیا بر سر مزار عزیز ازدست‌رفته‌تان نتوانسته‌اید گریه کنید؟ آیا در فرودگاه و لحظه بدرقه معشوقه‌تان، اشکتان خشک شده و آیا فقدان عزیزی را پذیرفته‌اید و حالا از خود می‌پرسید که چطور باید به شادی میهمانی‌های کوچک و محقر تن بدهید؟ بارت در یادداشت‌های شخصی‌اش به این سؤال‌ها جواب داده و اگر حتی جوابی نداشته که بدهد، خود را در کنار شما قرار داده و از چنین تناقض‌های بزرگ انسانی شکوه کرده است:
-«کاش می‌توانستم میل عمیقم را به خلوت‌کردن با خود، به کناره‌گیری و «نگرانم نباشید»ی که مستقیم و بی‌انعطاف از رنج‌کشیدن جاودان به دستم می‌آید بیان کنم».
-«هر نوع معاشرتی بیهودگی دنیایی که مامان دیگر در آن وجود ندارد را تقویت می‌کند».
زندگی فردی بارت که از فیلسوفان و نظریه‌پردازان برجسته و از چهره‌های آکادمیک قَدرِ دوران مدرنیته بود با مرگ مادرش به‌سادگی از هم پاشید، این کتاب روایت کودکی است که نمی‌تواند مرگ مادرش را بپذیرد، نه سرنوشت نویسنده‌ای بزرگ‌مرتبه که درست در دوران همین دست‌وپازدن، بزرگ‌ترین آثارش را خلق کرده است. بارتِ این کتاب، بارتِ جهان اسطوره‌ها و تقابل متن و تصویر، بارتِ خردورزی یا بارتِ نمادها و نشانه‌ها نیست؛ کودکی است که در قفای مادر مرده‌اش اشک می‌ریزد، از میهمانی‌ها عذرخواهی می‌کند، گوشه خانه را برای زندگی انتخاب کرده و فقدان تنها همراهش، وادارش کرده که بی‌وقفه برای او بنویسد. او در همین کتاب کوچک و کم‌حجم است که نشان می‌دهد برای یک سوگوار واقعی، پاسخ‌دادن به سؤالات درونی‌اش در زمینه فقدانِ عزیزی که رفته، مهم‌تر از شرکت در مراسمات سوگواری رایج است: «درحقیقت او در این کتاب به مخاطبانش توضیح می‌دهد که باید بین احساسات لحظه‌ای خود به‌خاطر ازدست‌دادن و سوگواری همیشگی فقدان، فرق بگذارند تا بتوانند با عبور از ناراحتی‌های پس از مرگ، آن فقدان بزرگ را درک کنند: «سوگواری در معرض فرسایش و زمان تقلیل پیدا نمی‌کند، بی‌نظم و ناسازگار است و چون عشق به تازگی همان روز اول». علاوه بر نثر عجیب‌وغریب بارت، نباید در خواندن این کتاب از ترجمه خوب محمدحسین واقف هم غافل شد، کسی که انگار این کتاب را عاشقانه برای بستر تمام فقدان‌دیده‌ها ترجمه کرده است: از چه کسی می‌توانم این سؤال را بپرسم (با این امید که پاسخی بیابم)؟
آیا بدونِ کسی که دوستش داشته‌ای، قادر به زندگی‌بودن، به معنای این است که او را کمتر از آنچه فکر می‌کردی دوست داشتی؟

بی‌رحمانه‌ترین قضاوت درباره «خاطرات سوگواری» این است که مالیخولیای نویسنده این کتاب را تنها یک سخنرانی پراکنده در عزای مادرش بدانیم. درست است که رولان بارت نوشتن این یادداشت‌ها را درست از روز مرگ مادرش آغاز کرده اما کتاب که به نیمه می‌رسد، مخاطب احساس می‌کند که دیگر تنها ماجرای مرگ مادر نویسنده در کار نیست؛ بارت، گویی از این خاطرات، دریچه‌ای رو به موضوع «فقدان» باز کرده و در حال نگریستن به مقوله «ازدست‌دادن» در سطوح مختلفی است که انسان را دچار غم، اندوه و سردرگمی خودش می‌کند. اگر کسی را از دست داده‌اید، این کتاب را از دست ندهید؛ بارت با شما همدردی می‌کند که چطور می‌شود در اندوهگینی روزهای فقدان، غرق شد و به‌جای گریه‌وزاری، به بزنگاه‌های ذهنی سوگواران مراجعه کرد. آیا بر سر مزار عزیز ازدست‌رفته‌تان نتوانسته‌اید گریه کنید؟ آیا در فرودگاه و لحظه بدرقه معشوقه‌تان، اشکتان خشک شده و آیا فقدان عزیزی را پذیرفته‌اید و حالا از خود می‌پرسید که چطور باید به شادی میهمانی‌های کوچک و محقر تن بدهید؟ بارت در یادداشت‌های شخصی‌اش به این سؤال‌ها جواب داده و اگر حتی جوابی نداشته که بدهد، خود را در کنار شما قرار داده و از چنین تناقض‌های بزرگ انسانی شکوه کرده است:
-«کاش می‌توانستم میل عمیقم را به خلوت‌کردن با خود، به کناره‌گیری و «نگرانم نباشید»ی که مستقیم و بی‌انعطاف از رنج‌کشیدن جاودان به دستم می‌آید بیان کنم».
-«هر نوع معاشرتی بیهودگی دنیایی که مامان دیگر در آن وجود ندارد را تقویت می‌کند».
زندگی فردی بارت که از فیلسوفان و نظریه‌پردازان برجسته و از چهره‌های آکادمیک قَدرِ دوران مدرنیته بود با مرگ مادرش به‌سادگی از هم پاشید، این کتاب روایت کودکی است که نمی‌تواند مرگ مادرش را بپذیرد، نه سرنوشت نویسنده‌ای بزرگ‌مرتبه که درست در دوران همین دست‌وپازدن، بزرگ‌ترین آثارش را خلق کرده است. بارتِ این کتاب، بارتِ جهان اسطوره‌ها و تقابل متن و تصویر، بارتِ خردورزی یا بارتِ نمادها و نشانه‌ها نیست؛ کودکی است که در قفای مادر مرده‌اش اشک می‌ریزد، از میهمانی‌ها عذرخواهی می‌کند، گوشه خانه را برای زندگی انتخاب کرده و فقدان تنها همراهش، وادارش کرده که بی‌وقفه برای او بنویسد. او در همین کتاب کوچک و کم‌حجم است که نشان می‌دهد برای یک سوگوار واقعی، پاسخ‌دادن به سؤالات درونی‌اش در زمینه فقدانِ عزیزی که رفته، مهم‌تر از شرکت در مراسمات سوگواری رایج است: «درحقیقت او در این کتاب به مخاطبانش توضیح می‌دهد که باید بین احساسات لحظه‌ای خود به‌خاطر ازدست‌دادن و سوگواری همیشگی فقدان، فرق بگذارند تا بتوانند با عبور از ناراحتی‌های پس از مرگ، آن فقدان بزرگ را درک کنند: «سوگواری در معرض فرسایش و زمان تقلیل پیدا نمی‌کند، بی‌نظم و ناسازگار است و چون عشق به تازگی همان روز اول». علاوه بر نثر عجیب‌وغریب بارت، نباید در خواندن این کتاب از ترجمه خوب محمدحسین واقف هم غافل شد، کسی که انگار این کتاب را عاشقانه برای بستر تمام فقدان‌دیده‌ها ترجمه کرده است: از چه کسی می‌توانم این سؤال را بپرسم (با این امید که پاسخی بیابم)؟
آیا بدونِ کسی که دوستش داشته‌ای، قادر به زندگی‌بودن، به معنای این است که او را کمتر از آنچه فکر می‌کردی دوست داشتی؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.