|

الزامات منطقه‌اي ایران، ترکیه و روسیه

فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بین الملل

500 سال است ایران دستخوش تحولات و جاه‌طلبی‌های سیاسی و نظامی دو کشور بزرگی بوده است که به حکم جغرافیا در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. در این معادله ایران نقشی میانه دارد و دو همسایه مقتدر عبارت بوده‌‌اند از روسیه [و شوروی پیشین] و ترکیه [و عثمانی پیشین]، به علاوه فعالیت‌های همسایه تأثیرگذار دیگر یعنی بریتانیا...

...که هنوز هم در قالب کلیِ غرب، کم‌وبیش همان نقش رقابت‌آمیز و آزمندانه «برادر بزرگتر» را با همان نوع نفوذ و پیشینه در عربستان، بحرین و امارات و از طریق آنها حتی در پاکستان، بازی می‌کند در حاشیه بحث قابل‌‌تأمل است.
در ترکیه دولت مورد حمایت اردوغان و حزب عدالت و توسعه توانست در انتخاباتی زودرس و بسیار مهندسی‌شده، شکست نسبی چند ماه پیش را پشت سر بگذارد و آراي اکثریت لازم را برای تشکیل دولت به دست آورد. این پیروزی در سایه چند اقدام خطیر جنگی و نگران‌کننده رخ داد و بسیاری از مردم ترکیه را بر آن داشت که حفظ دولت کنونی و سیاست‌های امنیتی آن را وسیله‌ای برای ادامه ثبات امنیت و اقتصاد کشور بدانند؛ امری که معلوم شد استحکام آن‌چنانی هم ندارد و می‌تواند تزلزل یابد. جنگ در سوریه و عراق و درگیری با کردهای داخلی و بیرونی می‌تواند ترکیه را نیز به ورطه اغتشاش خاورمیانه‌ای بکشاند. اردوغان انتظار داشت که در انتخابات بتواند به اکثریت سه‌چهارم دست یابد که شاید بتواند قانون اساسی را به سود نظام ریاستی و بقای اقتدار شخصی خود تغییر دهد یا دست‌کم با اکثریتی دوسومی بتواند چنان تغییری را با رفراندوم به تصویب برساند، که موفق نشد. این بحران، مخالفان را نیز منسجم کرد و توانستند نسبت حداقل 10 درصدی را برای حضور در پارلمان حفظ کنند. درواقع باید توجه داشت که توسعه اقتصادی ضمن افزودن بر اقتدار ملی می‌تواند در مقابل جاه‌طلبی‌ها و ماجراجویی‌های سیاسی محدودیت‌هایی ایجاد کند. شاهد بوده‌ایم که مقابله با طالبان در افغانستانی ویران‌شده که دیگر جایی برای تخریب نداشت کار آسانی نبود و اکنون هشت‌ ماه است شاهد جنگ و قدرت‌نمایی مشابه عربستان در یمن هستیم که به آن افغانستان ویران شباهت‌ یافته است. در ترکیه وضع فرق می‌کند. ترکیه با توان صنعتی و نظامی خود می‌تواند کُنشگر نظامی مقتدری در منطقه باشد اما درصورت ایجاد استیصال در نیروهای رقیب یا متخاصم می‌تواند آسیب‌پذیرتر از کشورهای ویران باشد. کشوری مانند ترکیه به سامانه‌های مرتبط و شبکه‌ای برق، گاز، سوخت، آب و انرژی متکی است. به‌عبارت‌دیگر قطع برق و گاز و خطوط انتقال سوخت و آب، کلان‌شهرهایی مانند استانبول، ازمیر، آنکارا و شهرهای بسیار دیگری را فلج می‌کند درحالی‌که در زندگی قبایلی افغانی و یمنی تأثیری نمی‌گذارد. منظور از این هشدار، ترساندن نیست؛ منظور احترام‌گذاشتن به توسعه اقتصادی است که به شکرانه آن باید این‌گونه مخاطرات به حساب آید و به توسعه فرهنگی و اجتماعی که عقلانیت و اعتدال را تبلیغ می‌کند نیز دست یابد. اکنون اکثر کشورهای منطقه در آستانه چنین مرحله‌ای هستند. ایران و روسیه هردو بازارهای مطمئن و خوبی برای تولیدات صنعتی مصرفی با کیفیت ترکیه هستند. ترکیه بازار خوبی برای گاز، نفت و پتروشیمی ایران و روسیه است و هر سه کشور از تروریسمِ افراطیون وهابی آسیب دیده‌اند. شاید ترکیه زمانی به اغوای عربستان- که خواهان بسط خلافت وهابی- عربی خود در منطقه است- تصور کرده باشد که بتواند به نوبه خود جای پایی در سوریه و عراق بیابد؛ اما در عمل دو بازار ثروتمند و پربار و تقریبا اختصاصی همسایه را تخریب و به وبال گردن تبدیل کرد. روسیه از اقتدار نظامی و منابع بسیار برخوردار است و تحمل چنان کشوری در رفتار انحصارطلبانه غرب نیز حدودی داشت. اقدامات اروپا در اوکراین فقط تعادل اسلاوی میان روسیه و اوکراین را که درواقع مادر تاریخی روسیه و روسیه سفید محسوب می‌شود برهم زد و موجب پیوستن قابل پیش‌بینی جمهوری خودمختار کریمه به روسیه و بلاتکلیفی بخش‌های روس‌نشین شرقی اوکراین شد. اکنون روسیه که ازدست‌دادن تنها پایگاه دریایی مدیترانه‌ای خود را در لاذقیه تاب نمی‌آورد، برای منافع خود به دخالت مستقیم‌تری به درخواست دولت سوریه در مقابله با مخالفان دولت رسمی آن کشور برخاسته است. دولت‌های غربی نیز متقابلا تهدید به مداخلات خود، بدون درخواست دولت سوریه می‌کنند. گویی لگام‌ها گسیخته شده و از یمن تا سوریه و لیبی، هرکه دستش می‌رسد کاری می‌کند!
در چنین شرایطی ایران به کنفرانس وین درباره سوریه دعوت شده است. تا پیش از تفاهم ایران با 1+5 و برقراربودن تحریم‌های مندرج در قطع‌نامه‌های شورای امنیت در دولت احمدی‌نژاد، بهانه این بود که ایران تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی است. اکنون با تصویب قطع‌نامه جدید به اتفاق آرا آن اتهام به تاریخ پیوسته و مانع دعوت ایران به این‌گونه نشست‌ها برطرف شده است. در چنین شرایطی دستگاه دیپلماسی ایران به دنبال آن است با نگاهی به آنچه بر سر همسایگان آمده است، نقشی اعتدالی، منطقی و ایمن ایفا کند. ایران و ترکیه ناچار به زندگی در کنار یکدیگر هستند. سزاوار آن هستند که با برقراری و توسعه روابط بازرگانی و توریستی و انسانی هرچه بیشتر بهره‌مند شوند نه اینکه از خصومت‌های تحمیلی یا القایی دیگران به‌ویژه عربستان، زیان و آسیب ببینند. ایران باید با همکاری و هم‌اندیشی ترکیه و با میانجی‌گری سازنده حتی در روابط با دولت سوریه و مخالفان غیرسلفی و همچنین در تعامل با عراق در فراهم‌آوردن شرایط صلح‌آمیز و باثبات در منطقه کوشا باشد. شاید یک استراتژی آینده‌نگر اتحادیه گمرکی همسایگان، میان ایران، ترکیه، عراق و سوریه بتواند منطقه اقتصادی دیگری مانند بازار مشترک اروپا یا اتحادیه آسیای جنوب شرقی فراهم کند که در آن ایرانیان، ترکان، عرب‌ها و کردها بتوانند در ثبات و آرامش زندگی کنند. سر‌به‌راه‌کردن عربستان که به‌شدت درگیر مسائل درونی و خانوادگی و آینده سیاسی خود است و شاید برخی ماجراجویی‌ها را موجب به‌تأخیرانداختن نگرانی‌های آینده خود می‌داند، نیز می‌تواند به این مسئله کمک کند. کوتاه سخن اینکه، تجربیات 300ساله ایران نشان می‌دهد که حفظ روابط اقتصادی و سیاسی مستقل و منطقی ایران با کشورهای تأثیرگذار جهان ازجمله روسیه و غرب، بر رفتارهای غیرهمسو با منافع ملی ترجیح دارد.

500 سال است ایران دستخوش تحولات و جاه‌طلبی‌های سیاسی و نظامی دو کشور بزرگی بوده است که به حکم جغرافیا در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. در این معادله ایران نقشی میانه دارد و دو همسایه مقتدر عبارت بوده‌‌اند از روسیه [و شوروی پیشین] و ترکیه [و عثمانی پیشین]، به علاوه فعالیت‌های همسایه تأثیرگذار دیگر یعنی بریتانیا...

...که هنوز هم در قالب کلیِ غرب، کم‌وبیش همان نقش رقابت‌آمیز و آزمندانه «برادر بزرگتر» را با همان نوع نفوذ و پیشینه در عربستان، بحرین و امارات و از طریق آنها حتی در پاکستان، بازی می‌کند در حاشیه بحث قابل‌‌تأمل است.
در ترکیه دولت مورد حمایت اردوغان و حزب عدالت و توسعه توانست در انتخاباتی زودرس و بسیار مهندسی‌شده، شکست نسبی چند ماه پیش را پشت سر بگذارد و آراي اکثریت لازم را برای تشکیل دولت به دست آورد. این پیروزی در سایه چند اقدام خطیر جنگی و نگران‌کننده رخ داد و بسیاری از مردم ترکیه را بر آن داشت که حفظ دولت کنونی و سیاست‌های امنیتی آن را وسیله‌ای برای ادامه ثبات امنیت و اقتصاد کشور بدانند؛ امری که معلوم شد استحکام آن‌چنانی هم ندارد و می‌تواند تزلزل یابد. جنگ در سوریه و عراق و درگیری با کردهای داخلی و بیرونی می‌تواند ترکیه را نیز به ورطه اغتشاش خاورمیانه‌ای بکشاند. اردوغان انتظار داشت که در انتخابات بتواند به اکثریت سه‌چهارم دست یابد که شاید بتواند قانون اساسی را به سود نظام ریاستی و بقای اقتدار شخصی خود تغییر دهد یا دست‌کم با اکثریتی دوسومی بتواند چنان تغییری را با رفراندوم به تصویب برساند، که موفق نشد. این بحران، مخالفان را نیز منسجم کرد و توانستند نسبت حداقل 10 درصدی را برای حضور در پارلمان حفظ کنند. درواقع باید توجه داشت که توسعه اقتصادی ضمن افزودن بر اقتدار ملی می‌تواند در مقابل جاه‌طلبی‌ها و ماجراجویی‌های سیاسی محدودیت‌هایی ایجاد کند. شاهد بوده‌ایم که مقابله با طالبان در افغانستانی ویران‌شده که دیگر جایی برای تخریب نداشت کار آسانی نبود و اکنون هشت‌ ماه است شاهد جنگ و قدرت‌نمایی مشابه عربستان در یمن هستیم که به آن افغانستان ویران شباهت‌ یافته است. در ترکیه وضع فرق می‌کند. ترکیه با توان صنعتی و نظامی خود می‌تواند کُنشگر نظامی مقتدری در منطقه باشد اما درصورت ایجاد استیصال در نیروهای رقیب یا متخاصم می‌تواند آسیب‌پذیرتر از کشورهای ویران باشد. کشوری مانند ترکیه به سامانه‌های مرتبط و شبکه‌ای برق، گاز، سوخت، آب و انرژی متکی است. به‌عبارت‌دیگر قطع برق و گاز و خطوط انتقال سوخت و آب، کلان‌شهرهایی مانند استانبول، ازمیر، آنکارا و شهرهای بسیار دیگری را فلج می‌کند درحالی‌که در زندگی قبایلی افغانی و یمنی تأثیری نمی‌گذارد. منظور از این هشدار، ترساندن نیست؛ منظور احترام‌گذاشتن به توسعه اقتصادی است که به شکرانه آن باید این‌گونه مخاطرات به حساب آید و به توسعه فرهنگی و اجتماعی که عقلانیت و اعتدال را تبلیغ می‌کند نیز دست یابد. اکنون اکثر کشورهای منطقه در آستانه چنین مرحله‌ای هستند. ایران و روسیه هردو بازارهای مطمئن و خوبی برای تولیدات صنعتی مصرفی با کیفیت ترکیه هستند. ترکیه بازار خوبی برای گاز، نفت و پتروشیمی ایران و روسیه است و هر سه کشور از تروریسمِ افراطیون وهابی آسیب دیده‌اند. شاید ترکیه زمانی به اغوای عربستان- که خواهان بسط خلافت وهابی- عربی خود در منطقه است- تصور کرده باشد که بتواند به نوبه خود جای پایی در سوریه و عراق بیابد؛ اما در عمل دو بازار ثروتمند و پربار و تقریبا اختصاصی همسایه را تخریب و به وبال گردن تبدیل کرد. روسیه از اقتدار نظامی و منابع بسیار برخوردار است و تحمل چنان کشوری در رفتار انحصارطلبانه غرب نیز حدودی داشت. اقدامات اروپا در اوکراین فقط تعادل اسلاوی میان روسیه و اوکراین را که درواقع مادر تاریخی روسیه و روسیه سفید محسوب می‌شود برهم زد و موجب پیوستن قابل پیش‌بینی جمهوری خودمختار کریمه به روسیه و بلاتکلیفی بخش‌های روس‌نشین شرقی اوکراین شد. اکنون روسیه که ازدست‌دادن تنها پایگاه دریایی مدیترانه‌ای خود را در لاذقیه تاب نمی‌آورد، برای منافع خود به دخالت مستقیم‌تری به درخواست دولت سوریه در مقابله با مخالفان دولت رسمی آن کشور برخاسته است. دولت‌های غربی نیز متقابلا تهدید به مداخلات خود، بدون درخواست دولت سوریه می‌کنند. گویی لگام‌ها گسیخته شده و از یمن تا سوریه و لیبی، هرکه دستش می‌رسد کاری می‌کند!
در چنین شرایطی ایران به کنفرانس وین درباره سوریه دعوت شده است. تا پیش از تفاهم ایران با 1+5 و برقراربودن تحریم‌های مندرج در قطع‌نامه‌های شورای امنیت در دولت احمدی‌نژاد، بهانه این بود که ایران تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی است. اکنون با تصویب قطع‌نامه جدید به اتفاق آرا آن اتهام به تاریخ پیوسته و مانع دعوت ایران به این‌گونه نشست‌ها برطرف شده است. در چنین شرایطی دستگاه دیپلماسی ایران به دنبال آن است با نگاهی به آنچه بر سر همسایگان آمده است، نقشی اعتدالی، منطقی و ایمن ایفا کند. ایران و ترکیه ناچار به زندگی در کنار یکدیگر هستند. سزاوار آن هستند که با برقراری و توسعه روابط بازرگانی و توریستی و انسانی هرچه بیشتر بهره‌مند شوند نه اینکه از خصومت‌های تحمیلی یا القایی دیگران به‌ویژه عربستان، زیان و آسیب ببینند. ایران باید با همکاری و هم‌اندیشی ترکیه و با میانجی‌گری سازنده حتی در روابط با دولت سوریه و مخالفان غیرسلفی و همچنین در تعامل با عراق در فراهم‌آوردن شرایط صلح‌آمیز و باثبات در منطقه کوشا باشد. شاید یک استراتژی آینده‌نگر اتحادیه گمرکی همسایگان، میان ایران، ترکیه، عراق و سوریه بتواند منطقه اقتصادی دیگری مانند بازار مشترک اروپا یا اتحادیه آسیای جنوب شرقی فراهم کند که در آن ایرانیان، ترکان، عرب‌ها و کردها بتوانند در ثبات و آرامش زندگی کنند. سر‌به‌راه‌کردن عربستان که به‌شدت درگیر مسائل درونی و خانوادگی و آینده سیاسی خود است و شاید برخی ماجراجویی‌ها را موجب به‌تأخیرانداختن نگرانی‌های آینده خود می‌داند، نیز می‌تواند به این مسئله کمک کند. کوتاه سخن اینکه، تجربیات 300ساله ایران نشان می‌دهد که حفظ روابط اقتصادی و سیاسی مستقل و منطقی ایران با کشورهای تأثیرگذار جهان ازجمله روسیه و غرب، بر رفتارهای غیرهمسو با منافع ملی ترجیح دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.