|

گزارش سیل ایلام

الهه کمالی

بارش شدید باران از بامداد روز چهارشنبه ششم آبان 1394 در بیشتر مناطق استان ایلام آغاز شد و ادامه این بارش موجب جاری‌شدن سیل در روز پنجشنبه هفتم آبان‌ماه 1394 شد. به‌دنبال جاری‌شدن سیل به‌دلیل آب‌گرفتگی معابر و اخلال در تردد وسایل نقلیه و مردم، همه ادارات، بانک‌ها و مراکز آموزشی ایلام به جز دستگاه‌های خدمات‌رسان و امدادرسان، روز پنجشنبه (هفتم آبان) تعطیل شدند و ستاد بحران در اطلاعیه‌ای از مردم درخواست کرد به منظور تسریع امدادرسانی از ترددهای غیرضروری در سطح شهر خودداری کنند. همچنین بارش شدید باران پروازهای فرودگاه‌های شهدای ایلام را نیز به تعطیلی کشاند. با جاری‌شدن سیل در سطح شهر ایلام، خسارات زیادی به شهر و زیرساخت‌های شهری وارد شد. با گل‌آلودشدن آب سد ایلام، آب شرب اکثر مشترکان قطع شد و به دلیل آسیبی که به زیرساخت‌های برق وارد شده بود، برق برخی مناطق نیز قطع شد. معابر شهر به‌ صورت جدی آسیب دیدند. آب، برخی نقاط شهر ایلام را به‌گونه‌ای در‌بر گرفته‌ بود که تردد در آن امکان‌پذیر نبود. تعداد زیادی از منازل مسکونی دچار آب‌گرفتگی و بسیاری از منازل تخریب شدند، دیوار برخی از مدارس فروریخت، تعدادی از مراکز تجاری دچار آب‌گرفتگی و آسیب جدی شدند؛ خوابگاه‌های دانشجویی، زندان‌ها، برخی ساختمان‌های دولتی و بیمارستان‌ها و مراکز درمانی دچار خسارت جدی شدند. سیل‌بند مسیر میدان ارغوان، فاتحان میمک، میدان شهدا، پارک کودک و خیابان سمندری در اثر سیل مسدود و باعث شد تعدادی از خودروهای پارک‌شده در مسیر در محدوده پارک کودک متوقف یا از مسیر منحرف شوند. یکی از معضلات و آسیب‌هایی که چشمگیر بود، آسیب وارد شده ناشی از مدیریت‌نکردن جمع‌آوری نخاله‌های ساختمانی بود؛ به‌طوری‌که سیلاب همه نخاله‌های ساختمانی را وارد شهر کرده و موجب انسداد مجاری جداول و کانال‌ها شده بود و پس از قطع‌شدن سیل نیز سطح وسیعی از معابر و پیاده‌راه‌ها پوشیده از نخاله‌های ساختمانی شده بود که البته با گذشت چند روز از جاری‌شدن سیل همچنان سطح خیابان‌ها و معابر شهری پوشیده از نخاله‌های ساختمانی است و همچنان تردد در برخی مناطق به سختی امکان‌پذیر است. همچنین خودروهای بسیار زیادی واژگون یا ناپدید شده‌اند. بارش‌ها موجب ریزش کوه و مسدودشدن برخی محورهای مواصلاتی استان شدند و به گفته رئیس‌پلیس راه ایلام؛ در محور ایلام-مهران بعد از تونل راه کربلا، ریزش کوه باعث مسدودشدن دو ساعته این محور شد که با تلاش راه‌سازی این مسیر باز شد، ولی تردد با کندی ادامه پیدا کرد. معاون امور عمرانی استاندار ایلام برآوردهای احتمالی اولیه از میزان خسارتی که سیلاب به ایلام وارد کرده را 600 میلیارد تومان اعلام کرده است که البته میزان دقیق آن هنوز مشخص نشده است. نکته حائز اهمیت در جریان جاری‌شدن سیل در شهر ایلام این است که هواشناسی استان ایلام اوایل همان هفته درباره بارش باران و جاری‌شدن سیل و آبگرفتگی معابر هشدار داده بود و از مسئولان و متولیان خواسته بود تدابیر لازم را در این ارتباط اتخاذ کنند با توجه به ضعف عمده در زیرساخت‌ها و تأسیسات شهری ایلام در زمان کوتاه امکان مقاوم‌سازی در این بخش وجود نداشته که باید تمهیداتی در جهت کاهش آسیب‌ها در بخش تأسیسات و زیرساخت‌های شهری توسط مسئولان و مدیران اندیشیده می‌شد و هشدار وقوع سیل به شهروندان داده می‌شد و اینکه کدام منطقه شهر امن و کدام مناطق در معرض آسیب است.

به این ترتیب اگر کسانی که در مناطق پرخطر بودند محل سکونت یا کسب خود را به گونه‌ای مدیریت یا تخلیه کرده، حتی‌الامکان میزان آسیب کمتر می‌شد. دستور تخلیه خوابگاه‌های دانشجویی در روزهای قبل صادر می‌شد، مالکان ساختمان‌های در حال ساخت مصالح ساختمانی خود را به گونه‌ای مناسب مدیریت می‌کردند و اقدامات پرخطری که ناخواسته منجر به آسیب‌های ثانویه ناشی از این بحران همچون آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی و... می‌شد برای عموم از طریق انواع رسانه‌ها تشریح می‌شد.
همچنین شهروندان اقلام مورد نیاز خود را از روزهای قبل تهیه کرده و در زمان جاری‌شدن سیل شاهد صفوف طولانی بنزین و نان و... نبودیم. به دلیل قطعی آب و برق، برخی نانوایی‌ها تعطیل بودند و این مسائل بر شدت بحران و ایجاد ترافیک سنگین در برخی مناطق دامن زده بود. قطعی آب نیز موجب بحران شده بود، به طوری‌که در برخی مناطق حتی در فروشگاه‌ها با نبود آب معدنی مواجه بودیم که این امر نارضایتی شهروندان را در پی داشت.
ضمن اینکه بهتر بود منبع مشخصی برای اطلاعیه‌های سازمان مدیریت بحران اعلام می‌شد تا با اطلاعیه‌های غیرفنی و غیرعلمی اخبار نادرستی مانند اعلام وقوع زلزله در چندساعت آینده به دلیل جاری‌شدن سیل و به حرکت درآمدن گسل‌ها، که در فضای مجازی به‌صورت گسترده در حال انتشار بود، بر بحران به‌وجودآمده دامن نمی‌زد.
با اینکه از بروز مخاطرات طبیعی نمی‌توان جلوگیری کرد، اما می‌توان میزان تلفات و خسارات آن را کاهش داد. یکی از مهم‌ترین عوامل در کاهش مخاطرات طبیعی، وجود آمادگی قبلی جامعه برای برخورد با آن است که البته می‌توان گفت شهر ایلام از قبل برای وقوع سیل آمادگی نداشت، حتی با اینکه از چند روز قبل هشدار جاری‌شدن سیل دریافت شده بود موفق به کنترل بحران نشد، مرگ سه نفر، مفقودشدن یک نفر، بی‌خانمان شدن حدود 300 خانوار که کل وسایل زندگی خود را از دست داده‌، همچنین خسارت بسیار زیاد خصوصا در بخش تأسیسات و زیرساخت‌های شهری، واژگونی و مفقودشدن بیش از‌هزار خودرو و... نشان‌دهنده این امر است. شیب‌بندی نامناسب، عدم هدایت صحیح آب‌های سطحی در برخی از معابر شهر، ظرفیت کم سیل‌بندها و ساخت‌وساز در حریم مسیل، کمبود و نبود پوشش مناسب فضای سبز در برخی مناطق، عدم مدیریت صحیح تخلیه نخاله‌های ساختمانی و... منجر به وقوع این بحران شد.
نقصان طراحی و نظارت صحیح و استاندارد در طراحی و ساخت برخی بناها و فضاهای شهری نیز در وقوع این بحران دخیل بوده و این مسئله اهمیت بالای طراحی ایمن و نظارت جدی‌تر در ساخت بناها و فضاهای شهری را نشان می‌دهد و باید در ساخت‌وسازهای آتی بیشتر به این مهم توجه شود.
مکان‌یابی نامناسب برخی بناها همچون ساختمان‌های مسکن مهر و مشکلاتی که در جریان وقوع سیل برای آنها رخ داد، گواه این امر است.
آسیب‌های فیزیکی، سبب ایجاد آسیب‌های جانی، مالی و عملکردی و در نتیجه سبب ایجاد آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی و ازکارافتادن سیستم شهری می‌شوند.
بنابراین با کوچک‌ترین اشتباه در بخش شهرسازی و برنامه‌ریزی‌شهری؛ دولت، شهر و حتی شهروندان باید خسارت سنگینی بپردازند. ضعف قوانینی مبنی بر نظارت شهرسازان بر ساخت‌وسازها در کشور و توجه‌نکردن مردم، مسئولان و حتی عدم احساس مسئولیت و تعهد اخلاقی مهندسان در رعایت اصول شهرسازی مزید بر علت شده و با ساخت‌وساز بناهای غیرمستحکم، بافت‌های شهری پرخطر و غیرایمن و همچنین عدم توجه به زیرساخت‌های اساسی شهر بر دامنه تخریب، تاثیر گذاشته و آن را گسترش داده است.
گرچه رعایت استانداردهای معماری و شهرسازی به‌خصوص در بحث ساختمان‌ها و تأسیسات‌شهری و شریان‌های حیاتی تأثیر بسزایی در کاهش آسیب‌پذیری شهرها داشته و می‌تواند به کاهش آسیب‌های ناشی از مخاطرات طبیعی در فضاهای شهری بینجامد. در خاتمه باید گفت، امید است در بازسازی فضاهای آسیب‌دیده از دانش متخصصان دارای صلاحیت استفاده شود و در مکان‌یابی، طراحی و توسعه فضاهای شهری ایمنی را در اولویت قرار داده و در بخش نظارت دقت و سخت‌گیری بیشتری شود تا از اتفاقات اینچنینی در آینده جلوگیری شود.
*کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی شهری
مدرس گروه شهرسازی دانشگاه پیام‌نور ایلام

بارش شدید باران از بامداد روز چهارشنبه ششم آبان 1394 در بیشتر مناطق استان ایلام آغاز شد و ادامه این بارش موجب جاری‌شدن سیل در روز پنجشنبه هفتم آبان‌ماه 1394 شد. به‌دنبال جاری‌شدن سیل به‌دلیل آب‌گرفتگی معابر و اخلال در تردد وسایل نقلیه و مردم، همه ادارات، بانک‌ها و مراکز آموزشی ایلام به جز دستگاه‌های خدمات‌رسان و امدادرسان، روز پنجشنبه (هفتم آبان) تعطیل شدند و ستاد بحران در اطلاعیه‌ای از مردم درخواست کرد به منظور تسریع امدادرسانی از ترددهای غیرضروری در سطح شهر خودداری کنند. همچنین بارش شدید باران پروازهای فرودگاه‌های شهدای ایلام را نیز به تعطیلی کشاند. با جاری‌شدن سیل در سطح شهر ایلام، خسارات زیادی به شهر و زیرساخت‌های شهری وارد شد. با گل‌آلودشدن آب سد ایلام، آب شرب اکثر مشترکان قطع شد و به دلیل آسیبی که به زیرساخت‌های برق وارد شده بود، برق برخی مناطق نیز قطع شد. معابر شهر به‌ صورت جدی آسیب دیدند. آب، برخی نقاط شهر ایلام را به‌گونه‌ای در‌بر گرفته‌ بود که تردد در آن امکان‌پذیر نبود. تعداد زیادی از منازل مسکونی دچار آب‌گرفتگی و بسیاری از منازل تخریب شدند، دیوار برخی از مدارس فروریخت، تعدادی از مراکز تجاری دچار آب‌گرفتگی و آسیب جدی شدند؛ خوابگاه‌های دانشجویی، زندان‌ها، برخی ساختمان‌های دولتی و بیمارستان‌ها و مراکز درمانی دچار خسارت جدی شدند. سیل‌بند مسیر میدان ارغوان، فاتحان میمک، میدان شهدا، پارک کودک و خیابان سمندری در اثر سیل مسدود و باعث شد تعدادی از خودروهای پارک‌شده در مسیر در محدوده پارک کودک متوقف یا از مسیر منحرف شوند. یکی از معضلات و آسیب‌هایی که چشمگیر بود، آسیب وارد شده ناشی از مدیریت‌نکردن جمع‌آوری نخاله‌های ساختمانی بود؛ به‌طوری‌که سیلاب همه نخاله‌های ساختمانی را وارد شهر کرده و موجب انسداد مجاری جداول و کانال‌ها شده بود و پس از قطع‌شدن سیل نیز سطح وسیعی از معابر و پیاده‌راه‌ها پوشیده از نخاله‌های ساختمانی شده بود که البته با گذشت چند روز از جاری‌شدن سیل همچنان سطح خیابان‌ها و معابر شهری پوشیده از نخاله‌های ساختمانی است و همچنان تردد در برخی مناطق به سختی امکان‌پذیر است. همچنین خودروهای بسیار زیادی واژگون یا ناپدید شده‌اند. بارش‌ها موجب ریزش کوه و مسدودشدن برخی محورهای مواصلاتی استان شدند و به گفته رئیس‌پلیس راه ایلام؛ در محور ایلام-مهران بعد از تونل راه کربلا، ریزش کوه باعث مسدودشدن دو ساعته این محور شد که با تلاش راه‌سازی این مسیر باز شد، ولی تردد با کندی ادامه پیدا کرد. معاون امور عمرانی استاندار ایلام برآوردهای احتمالی اولیه از میزان خسارتی که سیلاب به ایلام وارد کرده را 600 میلیارد تومان اعلام کرده است که البته میزان دقیق آن هنوز مشخص نشده است. نکته حائز اهمیت در جریان جاری‌شدن سیل در شهر ایلام این است که هواشناسی استان ایلام اوایل همان هفته درباره بارش باران و جاری‌شدن سیل و آبگرفتگی معابر هشدار داده بود و از مسئولان و متولیان خواسته بود تدابیر لازم را در این ارتباط اتخاذ کنند با توجه به ضعف عمده در زیرساخت‌ها و تأسیسات شهری ایلام در زمان کوتاه امکان مقاوم‌سازی در این بخش وجود نداشته که باید تمهیداتی در جهت کاهش آسیب‌ها در بخش تأسیسات و زیرساخت‌های شهری توسط مسئولان و مدیران اندیشیده می‌شد و هشدار وقوع سیل به شهروندان داده می‌شد و اینکه کدام منطقه شهر امن و کدام مناطق در معرض آسیب است.

به این ترتیب اگر کسانی که در مناطق پرخطر بودند محل سکونت یا کسب خود را به گونه‌ای مدیریت یا تخلیه کرده، حتی‌الامکان میزان آسیب کمتر می‌شد. دستور تخلیه خوابگاه‌های دانشجویی در روزهای قبل صادر می‌شد، مالکان ساختمان‌های در حال ساخت مصالح ساختمانی خود را به گونه‌ای مناسب مدیریت می‌کردند و اقدامات پرخطری که ناخواسته منجر به آسیب‌های ثانویه ناشی از این بحران همچون آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی و... می‌شد برای عموم از طریق انواع رسانه‌ها تشریح می‌شد.
همچنین شهروندان اقلام مورد نیاز خود را از روزهای قبل تهیه کرده و در زمان جاری‌شدن سیل شاهد صفوف طولانی بنزین و نان و... نبودیم. به دلیل قطعی آب و برق، برخی نانوایی‌ها تعطیل بودند و این مسائل بر شدت بحران و ایجاد ترافیک سنگین در برخی مناطق دامن زده بود. قطعی آب نیز موجب بحران شده بود، به طوری‌که در برخی مناطق حتی در فروشگاه‌ها با نبود آب معدنی مواجه بودیم که این امر نارضایتی شهروندان را در پی داشت.
ضمن اینکه بهتر بود منبع مشخصی برای اطلاعیه‌های سازمان مدیریت بحران اعلام می‌شد تا با اطلاعیه‌های غیرفنی و غیرعلمی اخبار نادرستی مانند اعلام وقوع زلزله در چندساعت آینده به دلیل جاری‌شدن سیل و به حرکت درآمدن گسل‌ها، که در فضای مجازی به‌صورت گسترده در حال انتشار بود، بر بحران به‌وجودآمده دامن نمی‌زد.
با اینکه از بروز مخاطرات طبیعی نمی‌توان جلوگیری کرد، اما می‌توان میزان تلفات و خسارات آن را کاهش داد. یکی از مهم‌ترین عوامل در کاهش مخاطرات طبیعی، وجود آمادگی قبلی جامعه برای برخورد با آن است که البته می‌توان گفت شهر ایلام از قبل برای وقوع سیل آمادگی نداشت، حتی با اینکه از چند روز قبل هشدار جاری‌شدن سیل دریافت شده بود موفق به کنترل بحران نشد، مرگ سه نفر، مفقودشدن یک نفر، بی‌خانمان شدن حدود 300 خانوار که کل وسایل زندگی خود را از دست داده‌، همچنین خسارت بسیار زیاد خصوصا در بخش تأسیسات و زیرساخت‌های شهری، واژگونی و مفقودشدن بیش از‌هزار خودرو و... نشان‌دهنده این امر است. شیب‌بندی نامناسب، عدم هدایت صحیح آب‌های سطحی در برخی از معابر شهر، ظرفیت کم سیل‌بندها و ساخت‌وساز در حریم مسیل، کمبود و نبود پوشش مناسب فضای سبز در برخی مناطق، عدم مدیریت صحیح تخلیه نخاله‌های ساختمانی و... منجر به وقوع این بحران شد.
نقصان طراحی و نظارت صحیح و استاندارد در طراحی و ساخت برخی بناها و فضاهای شهری نیز در وقوع این بحران دخیل بوده و این مسئله اهمیت بالای طراحی ایمن و نظارت جدی‌تر در ساخت بناها و فضاهای شهری را نشان می‌دهد و باید در ساخت‌وسازهای آتی بیشتر به این مهم توجه شود.
مکان‌یابی نامناسب برخی بناها همچون ساختمان‌های مسکن مهر و مشکلاتی که در جریان وقوع سیل برای آنها رخ داد، گواه این امر است.
آسیب‌های فیزیکی، سبب ایجاد آسیب‌های جانی، مالی و عملکردی و در نتیجه سبب ایجاد آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی و ازکارافتادن سیستم شهری می‌شوند.
بنابراین با کوچک‌ترین اشتباه در بخش شهرسازی و برنامه‌ریزی‌شهری؛ دولت، شهر و حتی شهروندان باید خسارت سنگینی بپردازند. ضعف قوانینی مبنی بر نظارت شهرسازان بر ساخت‌وسازها در کشور و توجه‌نکردن مردم، مسئولان و حتی عدم احساس مسئولیت و تعهد اخلاقی مهندسان در رعایت اصول شهرسازی مزید بر علت شده و با ساخت‌وساز بناهای غیرمستحکم، بافت‌های شهری پرخطر و غیرایمن و همچنین عدم توجه به زیرساخت‌های اساسی شهر بر دامنه تخریب، تاثیر گذاشته و آن را گسترش داده است.
گرچه رعایت استانداردهای معماری و شهرسازی به‌خصوص در بحث ساختمان‌ها و تأسیسات‌شهری و شریان‌های حیاتی تأثیر بسزایی در کاهش آسیب‌پذیری شهرها داشته و می‌تواند به کاهش آسیب‌های ناشی از مخاطرات طبیعی در فضاهای شهری بینجامد. در خاتمه باید گفت، امید است در بازسازی فضاهای آسیب‌دیده از دانش متخصصان دارای صلاحیت استفاده شود و در مکان‌یابی، طراحی و توسعه فضاهای شهری ایمنی را در اولویت قرار داده و در بخش نظارت دقت و سخت‌گیری بیشتری شود تا از اتفاقات اینچنینی در آینده جلوگیری شود.
*کارشناسی‌ارشد برنامه‌ریزی شهری
مدرس گروه شهرسازی دانشگاه پیام‌نور ایلام

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.