|

ارتباط درس و مدرسه با جریان زندگی

اخیرا در برخی کلاس‌های درسی که دارم در حاشیه مطالب درسی، پرسشی را با دانش‌آموزان در میان گذاشتم. جمع‌بندی من از پاسخ‌هایی که گرفتم جالب و درعین‌حال تأسف برانگیز بود. پرسش من این بود: تا این مرحله از تحصیل که رسیده‌اید -دوم یا سوم دبیرستان- چه میزان از دانشی که در مدرسه کسب کرده‌اید، در زندگی روزمره به کار گرفته‌اید یا ضرورت ایجاب کرده که از آن استفاده کنید. واکنش‌ها به این پرسش البته یکسان نبود. برخی آن را نشانه پایان درس و بهانه‌ای برای گذراندن دقایق باقی‌مانده کلاس تلقی کردند و طبعا به کار خود مشغول شدند. گروهی دیگر چهره‌شان حالتی پرسش‌برانگیز می‌گیرد و با لبخندی حاکی از انکار، جویای ربط این درس‌ها با زندگی روزمره می‌شوند. عموما دانش‌آموزان دو معیار را برای اهمیت‌داشتن یک درس در نظر می‌گیرند که البته ربطی با پرسش غیرمعمول من ندارد. اینکه امتحان آن درس در پایان سال، نهایی است یا خیر؟ -در سال سوم دبیرستان- و مهم‌تر: از این درس در کنکور هم سؤال مطرح می‌شود یا خیر؟ مهم‌ترین درس‌ها آنهایی هستند که این دو ویژگی را داشته باشند. بخشی دیگر از دانش‌آموزان نیز پرسش اولیه من را با پرسش‌های مکمل پاسخ می‌دهند. «اصلا این درس‌ها به چه درد ما می‌خورد»، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان رشته ریاضی، درباره درس‌هایی مانند تاریخ، جغرافیا، زبان عربی و... این پرسش زیاد مطرح می‌شود. البته گاهی نیز این پاسخ کلیشه‌ای را نیز از معلمان خود دریافت می‌کنند که بعدها اهمیت آن برای شما روشن می‌شود یا پایه‌ای می‌شود برای رسیدن به مدارج بالاتر و به این دلیل ضروری است.
هرچند پاسخ دوم را نمی‌توان رد کرد، اما نکته مهم و اساسی این است که عموم دانش‌آموزان ما نمی‌توانند هیچ پیوندی میان اغلب درس‌هایی که مجبورند بخوانند با موقعیت‌های زندگی معمول خود برقرار کنند. به همین دلیل اگر هدف مشخصی را برای آینده خود در نظر نگرفته باشند، انگیزه‌ای نیز برای آموختن آن درس‌ها ندارند. به بیان دیگر درس و مدرسه را جریانی کاملا جدا از جریان زندگی اجتماعی و خانوادگی خود در نظر می‌گیرند. کاربردی‌ترین آموخته‌های خود در اخلاق و رفتارهای اجتماعی، آدابِ معاشرت، هنجارها و ارزش‌ها و ... را نه از مدرسه که از روابط با دوستان، شبکه‌های اجتماعی، مشاهدات عینی از جلوه‌های گوناگون فرهنگ جاری جامعه، رسانه‌های گروهی مورد قبول و... به دست می‌آورند. در این شرایط، به جز موارد استثنایی، نه‌تنها پیوند عاطفی عمیقی میان دانش‌آموزان با معلمان، دیگر کارکنان مدرسه و به‌طورکلی با فضای فرهنگی مدرسه برقرار نمی‌شود، بلکه شناختی حداقلی از ویژگی‌های شخصیتی و دلبستگی‌های یکدیگر نیز به دست نمی‌آورند. بارها از زبان همکار یا دانش‌آموز شنیده‌ایم که معلم و دانش‌آموز خارج از محیط مدرسه، به‌صورت اتفاقی با یکدیگر برخورد داشته‌اند؛ مثلا در یک سینما یا کنسرت موسیقی و ... و هردو از دیدن یکدیگر تعجب کرده‌اند. چه به‌لحاظ حضور در آن مکان که البته مکانی رسمی بوده است و چه به‌لحاظ پوششی که داشته‌اند. یک دلیل آن شاید این باشد که شیوه‌های آموزش و محتوای کتاب‌های درسی و فضای فرهنگی مدارس فرصت بروز وجوه مختلف شخصیتی افراد را فراهم نمی‌آورد. تعلیم‌وتربیت ما نه در متن که در حاشیه زندگی جامانده است.

اخیرا در برخی کلاس‌های درسی که دارم در حاشیه مطالب درسی، پرسشی را با دانش‌آموزان در میان گذاشتم. جمع‌بندی من از پاسخ‌هایی که گرفتم جالب و درعین‌حال تأسف برانگیز بود. پرسش من این بود: تا این مرحله از تحصیل که رسیده‌اید -دوم یا سوم دبیرستان- چه میزان از دانشی که در مدرسه کسب کرده‌اید، در زندگی روزمره به کار گرفته‌اید یا ضرورت ایجاب کرده که از آن استفاده کنید. واکنش‌ها به این پرسش البته یکسان نبود. برخی آن را نشانه پایان درس و بهانه‌ای برای گذراندن دقایق باقی‌مانده کلاس تلقی کردند و طبعا به کار خود مشغول شدند. گروهی دیگر چهره‌شان حالتی پرسش‌برانگیز می‌گیرد و با لبخندی حاکی از انکار، جویای ربط این درس‌ها با زندگی روزمره می‌شوند. عموما دانش‌آموزان دو معیار را برای اهمیت‌داشتن یک درس در نظر می‌گیرند که البته ربطی با پرسش غیرمعمول من ندارد. اینکه امتحان آن درس در پایان سال، نهایی است یا خیر؟ -در سال سوم دبیرستان- و مهم‌تر: از این درس در کنکور هم سؤال مطرح می‌شود یا خیر؟ مهم‌ترین درس‌ها آنهایی هستند که این دو ویژگی را داشته باشند. بخشی دیگر از دانش‌آموزان نیز پرسش اولیه من را با پرسش‌های مکمل پاسخ می‌دهند. «اصلا این درس‌ها به چه درد ما می‌خورد»، به‌ویژه در میان دانش‌آموزان رشته ریاضی، درباره درس‌هایی مانند تاریخ، جغرافیا، زبان عربی و... این پرسش زیاد مطرح می‌شود. البته گاهی نیز این پاسخ کلیشه‌ای را نیز از معلمان خود دریافت می‌کنند که بعدها اهمیت آن برای شما روشن می‌شود یا پایه‌ای می‌شود برای رسیدن به مدارج بالاتر و به این دلیل ضروری است.
هرچند پاسخ دوم را نمی‌توان رد کرد، اما نکته مهم و اساسی این است که عموم دانش‌آموزان ما نمی‌توانند هیچ پیوندی میان اغلب درس‌هایی که مجبورند بخوانند با موقعیت‌های زندگی معمول خود برقرار کنند. به همین دلیل اگر هدف مشخصی را برای آینده خود در نظر نگرفته باشند، انگیزه‌ای نیز برای آموختن آن درس‌ها ندارند. به بیان دیگر درس و مدرسه را جریانی کاملا جدا از جریان زندگی اجتماعی و خانوادگی خود در نظر می‌گیرند. کاربردی‌ترین آموخته‌های خود در اخلاق و رفتارهای اجتماعی، آدابِ معاشرت، هنجارها و ارزش‌ها و ... را نه از مدرسه که از روابط با دوستان، شبکه‌های اجتماعی، مشاهدات عینی از جلوه‌های گوناگون فرهنگ جاری جامعه، رسانه‌های گروهی مورد قبول و... به دست می‌آورند. در این شرایط، به جز موارد استثنایی، نه‌تنها پیوند عاطفی عمیقی میان دانش‌آموزان با معلمان، دیگر کارکنان مدرسه و به‌طورکلی با فضای فرهنگی مدرسه برقرار نمی‌شود، بلکه شناختی حداقلی از ویژگی‌های شخصیتی و دلبستگی‌های یکدیگر نیز به دست نمی‌آورند. بارها از زبان همکار یا دانش‌آموز شنیده‌ایم که معلم و دانش‌آموز خارج از محیط مدرسه، به‌صورت اتفاقی با یکدیگر برخورد داشته‌اند؛ مثلا در یک سینما یا کنسرت موسیقی و ... و هردو از دیدن یکدیگر تعجب کرده‌اند. چه به‌لحاظ حضور در آن مکان که البته مکانی رسمی بوده است و چه به‌لحاظ پوششی که داشته‌اند. یک دلیل آن شاید این باشد که شیوه‌های آموزش و محتوای کتاب‌های درسی و فضای فرهنگی مدارس فرصت بروز وجوه مختلف شخصیتی افراد را فراهم نمی‌آورد. تعلیم‌وتربیت ما نه در متن که در حاشیه زندگی جامانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.