|

یقه چه کسی را بگیرم؟

مهرداد احمدی‌شیخانی

در آن ایامی (منظورم نیمه‌های دهه 70 است) که دیگر استفاده از جعبه‌ جادویی به نام کامپیوتر برای انجام کارهای گرافیک، امری قطعی شده بود، برای امثال من که سال‌ها کارشان را دستی و با «چسب و قیچی» اجرا کرده بودند، تغییر وضعیت بسیار دشوار می‌آمد. مقاومت‌ها هم بی‌نتیجه بود یا باید از این حرفه کنار می‌رفتیم (که عده‌ای رفتند) یا باید دست نیاز به‌سوی کسانی که توانایی کار با این جعبه را داشتند دراز می‌کردیم (که برخی چنین کردند و هنوز تعدادی به‌ناچار چنین‌اند) یا با هر مشقتی که بود می‌پذیرفتیم که زمانه تغییر کرده و این جعبه، بخواهیم یا نخواهیم، همه‌چیز را تغییر خواهد داد که داده است. بنابراین بسیاریمان «چسب و قیچی» را کنار گذاشتیم و به کامپیوتر متوسل شدیم. مشکل اما جایی بود که نمی‌دانستیم چطور با این جعبه کار کنیم. کلاس‌هایی بود و دوره‌هایی که اغلب مدرسانش، متخصصان کامپیوتر بودند و جوری تدریس می‌کردند که انگار قرار است ما تعمیرکار کامپیوتر یا نصب‌کننده نرم‌افزار شویم. بعضی هم جوری درس می‌دادند که انگار اموال پدرشان را می‌خواهند بذل‌وبخشش کنند، درسشان که تمام می‌شد، ما گیج‌تر از شروع، برمی‌گشتیم. کتاب‌هایی هم که بود، توسط افرادی مانند همین مدرسان نوشته شده بود و ما گیج و گول در بین کلماتش دست‌وپا می‌زدیم. آخرش تصمیم من و همسرم این شد که با هر بدبختی‌ای که هست خودمان یاد بگیریم و برای آنکه آنچه یاد گرفته‌ایم فراموش نشود، به زبان آدمیزاد برای خودمان، مرحله‌به‌مرحله، همه‌چیز را بنویسیم و همان‌ها را که نوشتیم بدهیم دست دانشجوهایمان تا آنها هم اگر به کارشان می‌آید استفاده کنند.
آن‌موقع‌ها یک نرم‌افزاری بود به نام «فری‌هند» که تا چندسال پیش هنوز استفاده داشت. اولین کتابی که بر این سیاق نوشتیم درباره این نرم‌افزار بود. تمام که شد، به یکی از دانشگاه‌ها دادیم و گفتیم حالا که استفاده از کامپیوتر ناگزیر است و منابع آموزشی یا در دسترس نیست و یا اگر هم هست براساس نیازهای یک گرافیست تدوین نشده، این کتاب مال شما؛ برای استفاده دانشجویان منتشرش کنید. کتاب را گرفتند و گفتند بررسی می‌کنیم و آن ‌را دادند به گروه کارشناسی که بررسی کند. تا آنجا که اطلاع داشتیم، در گروه کارشناسی‌شان حتی یک نفر که با نرم‌افزارها آشنایی تخصصی داشته باشد، وجود نداشت، ولی قبول کردیم. دوسال بعد جواب دادند که گروه نظر داده که این نرم‌افزار قدیمی است و به کار نمی‌آید! جواب دادیم بله! الان بعد از دوسال این نرم‌افزار دیگر قدیمی است، ولی دوسال پیش که به شما تحویل دادیم جدید بود! کتاب را برای ورژن جدید همان نرم‌افزار دوباره نوشتیم و خودمان منتشر کردیم و جالب اینکه مدرسان همان دانشگاه کتاب را برای تدریس به دانشجویانشان معرفی کردند و به‌مرور در دانشگاه‌های دیگر هم همین اتفاق افتاد. ماجرای کتاب‌های بعدی هم چنین شد. گفت‌وگوها برای انتشار، از طرف دانشگاه به نتیجه نمی‌رسید اما وقتی خودمان منتشر می‌کردیم تبدیل به منبع درسی می‌شد. نه‌اینکه مشکلی با خود ما یا با کتاب داشته باشند، نه اصلا! انگار چرخ‌دنده‌های تصمیم‌گیری در چنین مراکزی روغن نخورده است. برای نمونه هنوز در شرح درس‌های رشته گرافیک برای مقطع کارشناسی، آموزش نرم‌افزارهای گرافیک تعریف روشنی ندارد و دانشجو، خودش باید هرطور شده و از هر منبعی که می‌تواند و با هر بدبختی‌ای، یک چیزی یاد بگیرد. انگار وضعیت با آن‌موقع که ما از سر ناچاری به این جعبه رو آوردیم تفاوتی نکرده است. وضعیت به‌گونه‌ای‌ است که انگار مراکز اصلی آموزش کشور، در مقابل تدوین متون آموزشی‌ای که عملا به کار انجام گرافیک بیاید مقاومت می‌کنند و هیچ متن کاربردی مشخصی را برای استفاده منتشر نمی‌کنند. این وضعیت برای همه دروس صادق است. وزارت علوم، به این گستردگی و با این‌همه ید و بیضا، هنوز یک متن مدون کاربردی برای یکی از درس‌های گرافیک منتشر نکرده است. نرم‌افزارها که جدیدتر هستند به‌جای خود، برای دروسی مثل «صفحه‌آرایی» یا «طراحی پوستر» هم متون آموزشی مدون ندارند. هیچ مرکز آموزشی‌ای، چه خرد و چه کلان نمی‌تواند ادعا کند که بی‌نیاز از متون آموزشی است، که اگر بود، کتاب‌های آدم کم‌بضاعتی همچون من، برای مدرسان مختلف تبدیل به متنی قابل‌استفاده نمی‌شد. اگر مراکز دانشگاهی، از مدرسان کارکشته‌ای که در اختیار دارند بهره می‌گرفتند و به تدوین کتاب‌های درسی کاربردی می‌پرداختند، آیا الان رشته گرافیک این‌قدر از داشتن کتاب‌های درسی بی‌بهره بود؟ آیا ازدست‌دادن استادانی همچون مرتضی ممیز، بدون تدوین تجربیات عملی‌شان در انجام مرحله‌به‌مرحله یک اثر گرافیک، برای این رشته تحصیلی ضایعه نیست؟ چند استاد بی‌بدیل دیگر را باید از دست بدهیم تا بفهمیم چه‌چیزی را داریم از دست می‌دهیم؟ این وسط یقه چه کسی را باید گرفت؟ استادی که نمی‌نویسد یا مرکزی دانشگاهی که اهمیت نمی‌دهد؟

در آن ایامی (منظورم نیمه‌های دهه 70 است) که دیگر استفاده از جعبه‌ جادویی به نام کامپیوتر برای انجام کارهای گرافیک، امری قطعی شده بود، برای امثال من که سال‌ها کارشان را دستی و با «چسب و قیچی» اجرا کرده بودند، تغییر وضعیت بسیار دشوار می‌آمد. مقاومت‌ها هم بی‌نتیجه بود یا باید از این حرفه کنار می‌رفتیم (که عده‌ای رفتند) یا باید دست نیاز به‌سوی کسانی که توانایی کار با این جعبه را داشتند دراز می‌کردیم (که برخی چنین کردند و هنوز تعدادی به‌ناچار چنین‌اند) یا با هر مشقتی که بود می‌پذیرفتیم که زمانه تغییر کرده و این جعبه، بخواهیم یا نخواهیم، همه‌چیز را تغییر خواهد داد که داده است. بنابراین بسیاریمان «چسب و قیچی» را کنار گذاشتیم و به کامپیوتر متوسل شدیم. مشکل اما جایی بود که نمی‌دانستیم چطور با این جعبه کار کنیم. کلاس‌هایی بود و دوره‌هایی که اغلب مدرسانش، متخصصان کامپیوتر بودند و جوری تدریس می‌کردند که انگار قرار است ما تعمیرکار کامپیوتر یا نصب‌کننده نرم‌افزار شویم. بعضی هم جوری درس می‌دادند که انگار اموال پدرشان را می‌خواهند بذل‌وبخشش کنند، درسشان که تمام می‌شد، ما گیج‌تر از شروع، برمی‌گشتیم. کتاب‌هایی هم که بود، توسط افرادی مانند همین مدرسان نوشته شده بود و ما گیج و گول در بین کلماتش دست‌وپا می‌زدیم. آخرش تصمیم من و همسرم این شد که با هر بدبختی‌ای که هست خودمان یاد بگیریم و برای آنکه آنچه یاد گرفته‌ایم فراموش نشود، به زبان آدمیزاد برای خودمان، مرحله‌به‌مرحله، همه‌چیز را بنویسیم و همان‌ها را که نوشتیم بدهیم دست دانشجوهایمان تا آنها هم اگر به کارشان می‌آید استفاده کنند.
آن‌موقع‌ها یک نرم‌افزاری بود به نام «فری‌هند» که تا چندسال پیش هنوز استفاده داشت. اولین کتابی که بر این سیاق نوشتیم درباره این نرم‌افزار بود. تمام که شد، به یکی از دانشگاه‌ها دادیم و گفتیم حالا که استفاده از کامپیوتر ناگزیر است و منابع آموزشی یا در دسترس نیست و یا اگر هم هست براساس نیازهای یک گرافیست تدوین نشده، این کتاب مال شما؛ برای استفاده دانشجویان منتشرش کنید. کتاب را گرفتند و گفتند بررسی می‌کنیم و آن ‌را دادند به گروه کارشناسی که بررسی کند. تا آنجا که اطلاع داشتیم، در گروه کارشناسی‌شان حتی یک نفر که با نرم‌افزارها آشنایی تخصصی داشته باشد، وجود نداشت، ولی قبول کردیم. دوسال بعد جواب دادند که گروه نظر داده که این نرم‌افزار قدیمی است و به کار نمی‌آید! جواب دادیم بله! الان بعد از دوسال این نرم‌افزار دیگر قدیمی است، ولی دوسال پیش که به شما تحویل دادیم جدید بود! کتاب را برای ورژن جدید همان نرم‌افزار دوباره نوشتیم و خودمان منتشر کردیم و جالب اینکه مدرسان همان دانشگاه کتاب را برای تدریس به دانشجویانشان معرفی کردند و به‌مرور در دانشگاه‌های دیگر هم همین اتفاق افتاد. ماجرای کتاب‌های بعدی هم چنین شد. گفت‌وگوها برای انتشار، از طرف دانشگاه به نتیجه نمی‌رسید اما وقتی خودمان منتشر می‌کردیم تبدیل به منبع درسی می‌شد. نه‌اینکه مشکلی با خود ما یا با کتاب داشته باشند، نه اصلا! انگار چرخ‌دنده‌های تصمیم‌گیری در چنین مراکزی روغن نخورده است. برای نمونه هنوز در شرح درس‌های رشته گرافیک برای مقطع کارشناسی، آموزش نرم‌افزارهای گرافیک تعریف روشنی ندارد و دانشجو، خودش باید هرطور شده و از هر منبعی که می‌تواند و با هر بدبختی‌ای، یک چیزی یاد بگیرد. انگار وضعیت با آن‌موقع که ما از سر ناچاری به این جعبه رو آوردیم تفاوتی نکرده است. وضعیت به‌گونه‌ای‌ است که انگار مراکز اصلی آموزش کشور، در مقابل تدوین متون آموزشی‌ای که عملا به کار انجام گرافیک بیاید مقاومت می‌کنند و هیچ متن کاربردی مشخصی را برای استفاده منتشر نمی‌کنند. این وضعیت برای همه دروس صادق است. وزارت علوم، به این گستردگی و با این‌همه ید و بیضا، هنوز یک متن مدون کاربردی برای یکی از درس‌های گرافیک منتشر نکرده است. نرم‌افزارها که جدیدتر هستند به‌جای خود، برای دروسی مثل «صفحه‌آرایی» یا «طراحی پوستر» هم متون آموزشی مدون ندارند. هیچ مرکز آموزشی‌ای، چه خرد و چه کلان نمی‌تواند ادعا کند که بی‌نیاز از متون آموزشی است، که اگر بود، کتاب‌های آدم کم‌بضاعتی همچون من، برای مدرسان مختلف تبدیل به متنی قابل‌استفاده نمی‌شد. اگر مراکز دانشگاهی، از مدرسان کارکشته‌ای که در اختیار دارند بهره می‌گرفتند و به تدوین کتاب‌های درسی کاربردی می‌پرداختند، آیا الان رشته گرافیک این‌قدر از داشتن کتاب‌های درسی بی‌بهره بود؟ آیا ازدست‌دادن استادانی همچون مرتضی ممیز، بدون تدوین تجربیات عملی‌شان در انجام مرحله‌به‌مرحله یک اثر گرافیک، برای این رشته تحصیلی ضایعه نیست؟ چند استاد بی‌بدیل دیگر را باید از دست بدهیم تا بفهمیم چه‌چیزی را داریم از دست می‌دهیم؟ این وسط یقه چه کسی را باید گرفت؟ استادی که نمی‌نویسد یا مرکزی دانشگاهی که اهمیت نمی‌دهد؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.