|

گفت‌وگو با روبرت صافاریان، منتقد

وقتی متن مقدس، متن تاریخی می‌شود

بهناز شیربانی: روایت زندگی پیامبران در قالب یک فیلم سینمایی اتفاقی است که تاکنون در دنیا دست‌مایه ساخت فیلم‌های زیادی شده است و برخی از آنها در قاب دوربین کارگردان‌های بزرگی نقش بسته است، برخی از این تلاش‌ها با استقبال بسیار زیادی از سوی مخاطبانش روبه‌رو شده است و برخی دیگر نتوانستند آن‌طور که باید در ردیف فیلم‌های مطرح جای بگیرند. اما نزدیک‌شدن به چنین سوژه‌هایی غالبا همیشه با نوعی نگرانی سازندگانش از بابت چگونگی مطرح‌کردن ایده و واکنش مخاطبانش همراه بوده است. در تازه‌ترین اتفاق سینمایی کشورمان نیز فیلم سینمایی «رستاخیز» تلاش کرد تا روایتی از واقعه عاشورا را به تصویر بکشد و در این فیلم شمایل معصومینی که تاکنون در فیلمی تصویر نشده بودند را به مخاطبانش نشان داد. با روبرت صافاریان درباره ساخت این‌گونه فیلم‌ها گپ‌وگفتی داشتیم.

تا به امروز تلاش‌های بسیاری برای ساخت فیلم‌های دینی و تاریخی در سینمای دنیا شده است که برخی معتقدند حتی بهترین آنها هم نمی‌تواند واقعیت را تصویر کند و امکانات محدود سینمایی این تلاش‌ها را به ثمر نمی‌رساند. نظر شما در این‌باره چیست؟
می‌دانیم که متن‌های مقدس و داستان زندگی پیامبران، متن‌های تاریخی و گزارش‌های واقع‌گرایانه از واقعیت تاریخ نیستند یا دست‌کم تنها چنین نیستند. این داستان‌ها یک بُعد تمثیلی یا نمادین دارند. به‌همین‌سبب در این نوشته‌ها برخلاف متن‌های رئالیستی (مثلا رمان‌های سده نوزدهمی) توصیف دقیق جزئیات وجود ندارد که اگر وجود می‌داشت تنها می‌توانست ذهن و توجه را از پیام اخلاقی و فضای روحانی داستان یا موقعیت منحرف کند و این اتفاقی است که با به‌تصویرکشیدن این روایت‌ها که لاجرم با جزئیات و بنا به ذات تصویر عکاس رئالیستی‌اند، شاهدش هستیم. کلام، که از یک‌سو رمزورازی دارد چون همه‌چیز را نمی‌گوید و از سوی دیگر حاوی پیامی نمادین است، تبدیل به گزارشی واقع‌گرایانه می‌شود و بار نمادین و معنوی خود را از کف می‌دهد. متن مقدس تبدیل به متن تاریخی می‌شود.
و برهمین‌اساس فکر می‌کنید نشان‌دادن چهره پیامبران و معصومین هم می‌تواند آسیب‌زننده باشد؟
بله، فکر می‌کنم با چنین منطقی است که نشان‌دادن تصویر پیامبران و معصومین در اسلام منع شده است. چون چنان نشان‌دادنی رمزوراز و وجه ماورالطبیعی مقدسین را از آنها سلب می‌کرد و آنها را به موجودات ‌زمینی تقلیل می‌داد. من تصور می‌کنم این موضوع تنها به نشان‌دادن چهره پیامبران محدود نمی‌شود بلکه با بصری‌کردن قصص کتاب‌های مقدس و روایت‌های زندگی معصومین نیز اتفاق می‌افتد.
تاکنون فیلم‌های زیادی در دنیا با محوریت نمایش ابعاد معنوی و انسانی مسیح(ع) ساخته شده که برخی از انتظارات مردم را برآورده کرده است و برخی دیگر را خیر. موفقیت این فیلم‌ها را به جهت نشان‌دادن چهره مسیح چگونه ارزیابی می‌کنید؟
مردم عموما دوست دارند داستان‌هایی را که در کتاب‌های دینی‌شان خوانده‌اند یا از بزرگانشان شنیده‌اند روی پرده ببینند. من اطلاعات دقیقی ندارم اما گمان می‌کنم بیشتر فیلم‌هایی که درباره حضرت مسیح(ع) ساخته‌ شده‌اند در طول زمان فیلم‌های پرفروشی بوده‌اند.

بهناز شیربانی: روایت زندگی پیامبران در قالب یک فیلم سینمایی اتفاقی است که تاکنون در دنیا دست‌مایه ساخت فیلم‌های زیادی شده است و برخی از آنها در قاب دوربین کارگردان‌های بزرگی نقش بسته است، برخی از این تلاش‌ها با استقبال بسیار زیادی از سوی مخاطبانش روبه‌رو شده است و برخی دیگر نتوانستند آن‌طور که باید در ردیف فیلم‌های مطرح جای بگیرند. اما نزدیک‌شدن به چنین سوژه‌هایی غالبا همیشه با نوعی نگرانی سازندگانش از بابت چگونگی مطرح‌کردن ایده و واکنش مخاطبانش همراه بوده است. در تازه‌ترین اتفاق سینمایی کشورمان نیز فیلم سینمایی «رستاخیز» تلاش کرد تا روایتی از واقعه عاشورا را به تصویر بکشد و در این فیلم شمایل معصومینی که تاکنون در فیلمی تصویر نشده بودند را به مخاطبانش نشان داد. با روبرت صافاریان درباره ساخت این‌گونه فیلم‌ها گپ‌وگفتی داشتیم.

تا به امروز تلاش‌های بسیاری برای ساخت فیلم‌های دینی و تاریخی در سینمای دنیا شده است که برخی معتقدند حتی بهترین آنها هم نمی‌تواند واقعیت را تصویر کند و امکانات محدود سینمایی این تلاش‌ها را به ثمر نمی‌رساند. نظر شما در این‌باره چیست؟
می‌دانیم که متن‌های مقدس و داستان زندگی پیامبران، متن‌های تاریخی و گزارش‌های واقع‌گرایانه از واقعیت تاریخ نیستند یا دست‌کم تنها چنین نیستند. این داستان‌ها یک بُعد تمثیلی یا نمادین دارند. به‌همین‌سبب در این نوشته‌ها برخلاف متن‌های رئالیستی (مثلا رمان‌های سده نوزدهمی) توصیف دقیق جزئیات وجود ندارد که اگر وجود می‌داشت تنها می‌توانست ذهن و توجه را از پیام اخلاقی و فضای روحانی داستان یا موقعیت منحرف کند و این اتفاقی است که با به‌تصویرکشیدن این روایت‌ها که لاجرم با جزئیات و بنا به ذات تصویر عکاس رئالیستی‌اند، شاهدش هستیم. کلام، که از یک‌سو رمزورازی دارد چون همه‌چیز را نمی‌گوید و از سوی دیگر حاوی پیامی نمادین است، تبدیل به گزارشی واقع‌گرایانه می‌شود و بار نمادین و معنوی خود را از کف می‌دهد. متن مقدس تبدیل به متن تاریخی می‌شود.
و برهمین‌اساس فکر می‌کنید نشان‌دادن چهره پیامبران و معصومین هم می‌تواند آسیب‌زننده باشد؟
بله، فکر می‌کنم با چنین منطقی است که نشان‌دادن تصویر پیامبران و معصومین در اسلام منع شده است. چون چنان نشان‌دادنی رمزوراز و وجه ماورالطبیعی مقدسین را از آنها سلب می‌کرد و آنها را به موجودات ‌زمینی تقلیل می‌داد. من تصور می‌کنم این موضوع تنها به نشان‌دادن چهره پیامبران محدود نمی‌شود بلکه با بصری‌کردن قصص کتاب‌های مقدس و روایت‌های زندگی معصومین نیز اتفاق می‌افتد.
تاکنون فیلم‌های زیادی در دنیا با محوریت نمایش ابعاد معنوی و انسانی مسیح(ع) ساخته شده که برخی از انتظارات مردم را برآورده کرده است و برخی دیگر را خیر. موفقیت این فیلم‌ها را به جهت نشان‌دادن چهره مسیح چگونه ارزیابی می‌کنید؟
مردم عموما دوست دارند داستان‌هایی را که در کتاب‌های دینی‌شان خوانده‌اند یا از بزرگانشان شنیده‌اند روی پرده ببینند. من اطلاعات دقیقی ندارم اما گمان می‌کنم بیشتر فیلم‌هایی که درباره حضرت مسیح(ع) ساخته‌ شده‌اند در طول زمان فیلم‌های پرفروشی بوده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.