|

چالش‌های پیش‌ِروی سینمای مذهبی

سحر عصرآزاد

گونه فیلم‌های مذهبی با رشد در سینمای پس از انقلاب و در گذر بیش از 30 سال، همچنان با چالش‌ها و محدودیت‌هایی روبه‌روست که به دلیل سلیقه و نگاه خاص برخي کارشناسان مذهبی و... و ریسک‌پذیری پایینِ نویسندگان و فیلم‌سازان به قوت خود باقی است.
سینمای ایران در سال‌های پس از انقلاب همگام با ورود به عرصه‌های جدید که جنگ و دفاع مقدس و پرداختن به مضامین معنوی و اعتقادی، برخی از آنها محسوب می‌شوند، گونه فیلم‌های مذهبی را نیز در دستور کار خود قرار داد. در چنین برنامه هدف‌داری که متناسب با دغدغه‌های جدید مخاطب و نیاز به پاسخ‌گویی به عطش او به مسائل اعتقادی و مذهبی شکل گرفت، طبعا ورود به حیطه‌هایی که جایگاهی ریشه‌دار و تعریف‌شده در باور و اعتقادات مسلمانان دارند، از گزینه‌هایی بود که می‌توانست چهره‌ای جدید از سینما ثبت کند. در واقع با ساخت این‌‌گونه آثار، مخاطبی که تا قبل از این، سینما را آینه افکار و باورهای اعتقادی خود ندانسته و آن را حذف کرده بود، می‌توانست با اعتماد به پرده نقره‌ای، آن را به نوعی تصویرگر عقاید و دغدغه‌های درونی خود بداند. این‌گونه بود که در کنار بارورشدن تدریجی گونه فیلم‌های مذهبی در کنار بقیه ژانرها، توجه به قصه‌ها و داستان‌های مذهبی و انبیا در صدر قرار گرفت؛ چراکه کمبود این آثار به واسطه دیني‌بودن جامعه در تولیدات داخلی به‌شدت حس می‌شد. در واقع نیاز به قصه‌های قرآنی و مذهبی با توجه به جایگاه تعریف‌شده و تغییرناپذیری که در باور عموم مردم دارند و بسط و تصویرکردن آنها در سینما و تلویزیون، در کوران رویدادهای داخلی و پررنگ‌شدن دغدغه‌های مذهبی مردم، امری حیاتی بود که انتظار آن می‌رفت. این‌گونه بود که زندگی پیامبران و امامان در تولیدات تلویزیونی و سینمایی به‌تدریج محوریت پیدا کرد و هم‌زمان بایدها و نبایدهای پرداختن به این وجه مغفول هم شکل گرفت که چارچوب‌های آن همچنان شناور و محل بحث و نظر است.
طبق یک اصل اولیه که تصویرکردن قصه‌ها و روایت‌های مذهبی و تاریخ اسلام، تنها با توجه به محدودیت‌های موجود در نزدیک‌شدن به چهره امامان معصوم، پیامبر و... امکان‌پذیر است، این چارچوب اولیه شکل گرفت. طبعا همین وجه، چالش‌های خاصی را سر راه فیلم‌نامه‌نویسان و کارگردانان برای پرداختن به شخصیت‌های این‌چنینی و رویدادهای متأثر از آنها ایجاد می‌کرد.
بالاخره جرقه‌های اولیه با تکیه بر الگویی روشن شد که ابتدا راهکاری هوشمندانه به نظر می‌آمد، اما بر اثر تکرار، به مسیری از‌پیش‌تعیین‌شده و کلیشه‌ای نخ‌نما تبدیل شد. در این الگوی اولیه که در فیلم ماندگار مصطفی عقاد؛ «محمد رسول‌الله(ص)» نیز به آن توجه شده است، با محور قراردادن شخصیتی فرعی، همچون خانواده (عمو)، یاران و پیروان پیامبر(ص) و امامان، مشکل نزدیک‌شدن مستقیم به آنها به نوعی در قصه‌پردازی حل شد و درعین‌حال به جزئیات، حواشی و رویدادهای حول محور این شخصیت‌ها و ارتباط آنها با مردمان زمان و جغرافیای خاص خودشان توجه شد. این همان الگویی است که در «سفیر» فریبرز صالح با محوریت شخصیت قیس‌بن‌مسهر - نماینده امام حسین (ع) - به آن توجه شد، اما بهرام بیضایی با یک تغییر به ظاهر جزئی توانست این الگوی آشنا را تغییر داده و مسیری ویژه را در «روز واقعه» برای مخاطب ترسیم کند و درعین‌حال مجالی برای درام‌پردازی در مسیری مشخص، همچون واقعه عاشورا پیدا کند که شهرام اسدی هم به بهترین شکل، این روایت سینمایی را به تصویر کشید. در این فیلم عبدالله شخصیتی ساخته ذهن نویسنده است که با گذر او از منزلگاه‌های مختلف به‌تدریج پازل شخصیتی امام‌حسین(ع) ساخته می‌شود. نهایتا وقتی عبدالله به واسطه تعاریف مختلفی که در طول این مسیر از آن امام شنیده و روایت‌های مختلفی که به چشم دیده، به محشر ظهر عاشورا می‌رسد، تابلوی تمام نمای شخصیت سالار شهیدان تکمیل می‌شود. شخصیتی که به واسطه معصوم‌بودن طبعا امکان حضور و معرفی متعارف نداشته و راهکار نویسنده برای پرداختن به آن امام، به ‌عنوان کسی که شکل‌دهنده حرکت و کنش عبدالله است، با ظرافت در ساختار و کلیت اثر جای گرفته است. همین الگو در مجموعه تلویزیونی «امام علی (ع)» نیز با تمرکز بر کاراکترهای پیرامونی و شخصیتی ذهنی، مانند قطامه، به واسطه یک تغییر جزئی که زنی با هدف انتقام‌گرفتن از امام علی‌(ع) مسیری را برای به‌شهادت‌رساندن آن حضرت ترتیب داده، همچنان جواب می‌دهد. در کنار این، داوود میرباقری با تسلط بر روایات مذهبی و قرآنی، آن‌چنان زیر و بم و پیرامون این مسیر را با ظرافت و هوشمندی رنگ‌آمیزی کرده که کوچک‌ترین خلائی در نشان‌ندادن چهره و مواجهه غیرمستقیم مخاطب با امام علی‌(ع) ایجاد نمی‌شود. اما همین الگوی موفق به دلیل تجربه‌های تکراری در مسیری از‌پیش‌تعیین‌شده برای ترسیم زندگی امامان، به‌تدریج کارکرد خود را از دست داد و تبدیل به اولین و سهل‌ترین انتخاب شد که دیگر جذابیتی هم برای مخاطب نداشت. به نظر می‌آید این چالش همچنان پیش‌ِروی نویسندگان و کارگردانان دغدغه‌مند در سینمای مذهبی، قصه‌های انبیا و... وجود دارد؛ چراکه همچنان درباره چارچوب کلی پرداختن به زندگی ائمه بین کارشناسان مذهبی و... اتفاق نظر وجود ندارد و نکته دیگر اینکه کمتر نویسنده و کارگردانی ریسک تجربه‌ای جدید در مسیر شیوه‌های روایتی متفاوت را در این مسیر پر‌خطر می‌پذیرد؛ چراکه همه‌چیز شناور است.

گونه فیلم‌های مذهبی با رشد در سینمای پس از انقلاب و در گذر بیش از 30 سال، همچنان با چالش‌ها و محدودیت‌هایی روبه‌روست که به دلیل سلیقه و نگاه خاص برخي کارشناسان مذهبی و... و ریسک‌پذیری پایینِ نویسندگان و فیلم‌سازان به قوت خود باقی است.
سینمای ایران در سال‌های پس از انقلاب همگام با ورود به عرصه‌های جدید که جنگ و دفاع مقدس و پرداختن به مضامین معنوی و اعتقادی، برخی از آنها محسوب می‌شوند، گونه فیلم‌های مذهبی را نیز در دستور کار خود قرار داد. در چنین برنامه هدف‌داری که متناسب با دغدغه‌های جدید مخاطب و نیاز به پاسخ‌گویی به عطش او به مسائل اعتقادی و مذهبی شکل گرفت، طبعا ورود به حیطه‌هایی که جایگاهی ریشه‌دار و تعریف‌شده در باور و اعتقادات مسلمانان دارند، از گزینه‌هایی بود که می‌توانست چهره‌ای جدید از سینما ثبت کند. در واقع با ساخت این‌‌گونه آثار، مخاطبی که تا قبل از این، سینما را آینه افکار و باورهای اعتقادی خود ندانسته و آن را حذف کرده بود، می‌توانست با اعتماد به پرده نقره‌ای، آن را به نوعی تصویرگر عقاید و دغدغه‌های درونی خود بداند. این‌گونه بود که در کنار بارورشدن تدریجی گونه فیلم‌های مذهبی در کنار بقیه ژانرها، توجه به قصه‌ها و داستان‌های مذهبی و انبیا در صدر قرار گرفت؛ چراکه کمبود این آثار به واسطه دیني‌بودن جامعه در تولیدات داخلی به‌شدت حس می‌شد. در واقع نیاز به قصه‌های قرآنی و مذهبی با توجه به جایگاه تعریف‌شده و تغییرناپذیری که در باور عموم مردم دارند و بسط و تصویرکردن آنها در سینما و تلویزیون، در کوران رویدادهای داخلی و پررنگ‌شدن دغدغه‌های مذهبی مردم، امری حیاتی بود که انتظار آن می‌رفت. این‌گونه بود که زندگی پیامبران و امامان در تولیدات تلویزیونی و سینمایی به‌تدریج محوریت پیدا کرد و هم‌زمان بایدها و نبایدهای پرداختن به این وجه مغفول هم شکل گرفت که چارچوب‌های آن همچنان شناور و محل بحث و نظر است.
طبق یک اصل اولیه که تصویرکردن قصه‌ها و روایت‌های مذهبی و تاریخ اسلام، تنها با توجه به محدودیت‌های موجود در نزدیک‌شدن به چهره امامان معصوم، پیامبر و... امکان‌پذیر است، این چارچوب اولیه شکل گرفت. طبعا همین وجه، چالش‌های خاصی را سر راه فیلم‌نامه‌نویسان و کارگردانان برای پرداختن به شخصیت‌های این‌چنینی و رویدادهای متأثر از آنها ایجاد می‌کرد.
بالاخره جرقه‌های اولیه با تکیه بر الگویی روشن شد که ابتدا راهکاری هوشمندانه به نظر می‌آمد، اما بر اثر تکرار، به مسیری از‌پیش‌تعیین‌شده و کلیشه‌ای نخ‌نما تبدیل شد. در این الگوی اولیه که در فیلم ماندگار مصطفی عقاد؛ «محمد رسول‌الله(ص)» نیز به آن توجه شده است، با محور قراردادن شخصیتی فرعی، همچون خانواده (عمو)، یاران و پیروان پیامبر(ص) و امامان، مشکل نزدیک‌شدن مستقیم به آنها به نوعی در قصه‌پردازی حل شد و درعین‌حال به جزئیات، حواشی و رویدادهای حول محور این شخصیت‌ها و ارتباط آنها با مردمان زمان و جغرافیای خاص خودشان توجه شد. این همان الگویی است که در «سفیر» فریبرز صالح با محوریت شخصیت قیس‌بن‌مسهر - نماینده امام حسین (ع) - به آن توجه شد، اما بهرام بیضایی با یک تغییر به ظاهر جزئی توانست این الگوی آشنا را تغییر داده و مسیری ویژه را در «روز واقعه» برای مخاطب ترسیم کند و درعین‌حال مجالی برای درام‌پردازی در مسیری مشخص، همچون واقعه عاشورا پیدا کند که شهرام اسدی هم به بهترین شکل، این روایت سینمایی را به تصویر کشید. در این فیلم عبدالله شخصیتی ساخته ذهن نویسنده است که با گذر او از منزلگاه‌های مختلف به‌تدریج پازل شخصیتی امام‌حسین(ع) ساخته می‌شود. نهایتا وقتی عبدالله به واسطه تعاریف مختلفی که در طول این مسیر از آن امام شنیده و روایت‌های مختلفی که به چشم دیده، به محشر ظهر عاشورا می‌رسد، تابلوی تمام نمای شخصیت سالار شهیدان تکمیل می‌شود. شخصیتی که به واسطه معصوم‌بودن طبعا امکان حضور و معرفی متعارف نداشته و راهکار نویسنده برای پرداختن به آن امام، به ‌عنوان کسی که شکل‌دهنده حرکت و کنش عبدالله است، با ظرافت در ساختار و کلیت اثر جای گرفته است. همین الگو در مجموعه تلویزیونی «امام علی (ع)» نیز با تمرکز بر کاراکترهای پیرامونی و شخصیتی ذهنی، مانند قطامه، به واسطه یک تغییر جزئی که زنی با هدف انتقام‌گرفتن از امام علی‌(ع) مسیری را برای به‌شهادت‌رساندن آن حضرت ترتیب داده، همچنان جواب می‌دهد. در کنار این، داوود میرباقری با تسلط بر روایات مذهبی و قرآنی، آن‌چنان زیر و بم و پیرامون این مسیر را با ظرافت و هوشمندی رنگ‌آمیزی کرده که کوچک‌ترین خلائی در نشان‌ندادن چهره و مواجهه غیرمستقیم مخاطب با امام علی‌(ع) ایجاد نمی‌شود. اما همین الگوی موفق به دلیل تجربه‌های تکراری در مسیری از‌پیش‌تعیین‌شده برای ترسیم زندگی امامان، به‌تدریج کارکرد خود را از دست داد و تبدیل به اولین و سهل‌ترین انتخاب شد که دیگر جذابیتی هم برای مخاطب نداشت. به نظر می‌آید این چالش همچنان پیش‌ِروی نویسندگان و کارگردانان دغدغه‌مند در سینمای مذهبی، قصه‌های انبیا و... وجود دارد؛ چراکه همچنان درباره چارچوب کلی پرداختن به زندگی ائمه بین کارشناسان مذهبی و... اتفاق نظر وجود ندارد و نکته دیگر اینکه کمتر نویسنده و کارگردانی ریسک تجربه‌ای جدید در مسیر شیوه‌های روایتی متفاوت را در این مسیر پر‌خطر می‌پذیرد؛ چراکه همه‌چیز شناور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.