نقدی بر یک سنت غلط نقادی
محسن خیمهدوز
امید روحانی، در برنامه نقد تئاتر شبکه چهار: امروزه نقد تئاتر به درد ما نمیخورد... بلکه باید روش نگاهکردن نمایش را به مخاطب یاد بدهیم و به مخاطب بگوییم تئاتر را چگونه ببیند.
آتیلا پسیانی، در همان برنامه: برای من طعم و بو و حسی که در اثر هست، از اندیشه و تحلیلی که میتوان از اثر داشت، مهمتر است. و این حس درون اثر، برای من مهمتر از نقد و تحلیل اثر است.
ناآگاهی درباره «نقد» و بیدقتی در فهم ربط «نقد» با اثر هنری و ادبی، در ذهن سازندگان آثار هنری و ادبی، بهویژه در حوزه ادبیات نمایشی، بسیار عمیق است. مقدماتیترین مواردی که در حوزه نقادی باید رعایت شود (ولی متأسفانه رعایت نمیشود)، عبارتند از:
1- نقد ربطی به «دوسدارم- دوسندارم»ها ندارد. حتی اگر این «دوسدارم - دوسندارم»ها مربوط به کارگردان و نویسنده متن نمایشی باشد.
2- نقد ربطی به سازنده اثر و علایق او ندارد.
3- تمایلات سازندگان اثر (کارگردان و نویسنده) جایگزین درست و مناسبی برای نقد نیست. زیرا جهان نقد و جهان سازنده اثر و تمایلاتش، دو جهان متفاوت و متمایزند.
4- همانطور که کارگردان و نویسنده بههنگام خلق اثر، تعهدی به مشورت با منتقد ندارد، خود آنها نیز نباید بههنگام نقد اثرشان، برای حضور خود شأنی قائل باشند.
5- نقد و بررسی اثر با حضور صاحبان اثر عملی اشتباه و سنتی عوامانه است. در هیچ نقطهای از جهان صاحب اثر در نشست نقد اثر شرکت نمیکند، زیرا همه سازندگان آثار هنری میدانند که دانش نقادی ندارند و نباید در نشست نقد اثر بهعنوان صاحب سخن شرکت کنند. این سنت غلط فقط در ایران اجرا میشود و حوزههای تئاتر، سینما، ادبیات داستانی، شعر و سایر هنرهای تجسمی، سرشار از این سنت غلط است. دلیل این وضعیت هم چیزی نیست جز جهل عمیق نسبت به «عمل نقد».
6- صاحبان اثر بههنگام نقد اثر، چیزی بیش از مخاطب عام اثر نیستند و نظرشان هم در نقادی فاقد اهمیت است، مگر آنکه پیش از آن به حوزه نقد وارد شده باشند و اثری مکتوب و تحلیلی در نقد یک اثر به چاپ رسانده باشند.
7- حق کارگردان و نویسنده اثر است که رودررو با مخاطب سخن بگوید و درباره روشهای نگریستن به اثر و راههای فهم اثر و شناخت چگونگی ارتباط حسی پیداکردن با زیستجهان درون اثر، نکاتی به مخاطب یادآوری کند و حتی بیاموزاند. اما چنین نشستی را نباید نقد اثر دانست و نمیتوان آن را تحلیل اثر در نظر گرفت و بههمیندلیل حضور منتقد هم در چنین نشستهایی زائد است.
8- نقد نهتنها تحلیل و تفسیر اثر که دربرگیرنده نگرشهای زیباشناختی اثر هم هست، درحالیکه زیباشناسی صاحبان اثر که به درون اثر انتقال مییابد، الزاما دربرگیرنده نگرش انتقادی نیست.
9- بسیاری از آثار معروف نمایشی دارای پیشفرضهای نامعتبر و گاه ابلهانه و غلطاند که در پوشش نگرشهای زیباشناختی به درون اثر و از آنجا به درون ذهن و ضمیر مخاطب منتقل میشوند. تجربه نشان داده که سازندگان اثر به دلیل وابستگی حسیای که به اثرشان دارند، قادر به فهم پیشفرضهای کهنه و کپکزده درون اثرشان نیستند، به همین دلیل است که منتقد اثر همواره جلوتر از صاحب اثر و سازنده اثر، به ضعفها و آسیبهای اثر و حتی به وجوه مثبت و زیباشناختی اثر واقف میشود.
10- نه کارگردان اثر، نه نویسنده اثر و نه تهیهکننده اثر هیچکدام موظف نیستند به مخاطب بگویند که اثر را چگونه ببیند. نوع دیدن مخاطب را خود مخاطب باید تعیین کند، از جمله به کمک مطالعه نوشتههای منتقدان و آموزش نکاتی که از نقدهای منتقدان میتواند یاد بگیرد و بفهمد. سازندگان اثر اگر هنری در بیان «نوع نگرش و دیدن» دارند باید آن را در اثرشان نشان دهند، نه بعد از ساخت اثر از طریق سنجاقکردن خودشان به اثر.
اثری که نیاز داشته باشد سازندگانش به مخاطبان بگویند چگونه آن را ببینند، اثری ضعیف، غیرهنری، ابتدایی و بدوی است.
11- به فرض که سازندگان اثر هنری به تکتک مخاطبان گفتند که اثر ساختهشده آنها را چگونه ببینند، حتی در این صورت هم نمیتوانند و نباید نگرش تبلیغی خود را جایگزین نقدهای منطقی و تحلیلی کنند و با تکیه بر دیدگاههای حسی، عاطفی و سانتیمانتال، زیرآب نقد و نقادی را بزنند، زیرا با این اشتباه روششناختی و معرفتشناختی، بیآنکه بدانند، راه جهل را در ادبیات نمایشی، سینمایی و داستانی هموار میکنند.
12- نقد زائده اثر نیست. نقد نگاه تفریحی به اثر نیست. نقد، دانش است و فراتر از آن، روح دانش است. زیرا هیچ دانشی بدون نقد، «امکان وقوعی» نداشته و ندارد. بنابراین آنکه نظر به تعطیلی نقد میدهد، بیآنکه بداند، دانش را تعطیل و جهل را و بدتر از آن، توهم دانایی را فعال کرده است.
13- جامعهای که نقد، پشتوانه ادبیات، هنر و سیاستش نیست، بهتدریج اسیر شبههنر، شبهدانش، شبهسیاست و شبهدین خواهد شد. بیآنکه بداند.
بهاینترتیب، در نشست نقد تئاتر باغ آلبالو (به نویسندگی محمد چرمشیر و کارگردانی آتیلا پسیانی) در شبکه چهار، که با حضور آتیلا پسیانی، امید روحانی، رامتین شهبازی و دکتر کوپال (مجری) برگزار شد، تنها فرد موجه در این نشست، منتقد اثر (رامتین شهبازی) بود و لاغیر.
امید روحانی، در برنامه نقد تئاتر شبکه چهار: امروزه نقد تئاتر به درد ما نمیخورد... بلکه باید روش نگاهکردن نمایش را به مخاطب یاد بدهیم و به مخاطب بگوییم تئاتر را چگونه ببیند.
آتیلا پسیانی، در همان برنامه: برای من طعم و بو و حسی که در اثر هست، از اندیشه و تحلیلی که میتوان از اثر داشت، مهمتر است. و این حس درون اثر، برای من مهمتر از نقد و تحلیل اثر است.
ناآگاهی درباره «نقد» و بیدقتی در فهم ربط «نقد» با اثر هنری و ادبی، در ذهن سازندگان آثار هنری و ادبی، بهویژه در حوزه ادبیات نمایشی، بسیار عمیق است. مقدماتیترین مواردی که در حوزه نقادی باید رعایت شود (ولی متأسفانه رعایت نمیشود)، عبارتند از:
1- نقد ربطی به «دوسدارم- دوسندارم»ها ندارد. حتی اگر این «دوسدارم - دوسندارم»ها مربوط به کارگردان و نویسنده متن نمایشی باشد.
2- نقد ربطی به سازنده اثر و علایق او ندارد.
3- تمایلات سازندگان اثر (کارگردان و نویسنده) جایگزین درست و مناسبی برای نقد نیست. زیرا جهان نقد و جهان سازنده اثر و تمایلاتش، دو جهان متفاوت و متمایزند.
4- همانطور که کارگردان و نویسنده بههنگام خلق اثر، تعهدی به مشورت با منتقد ندارد، خود آنها نیز نباید بههنگام نقد اثرشان، برای حضور خود شأنی قائل باشند.
5- نقد و بررسی اثر با حضور صاحبان اثر عملی اشتباه و سنتی عوامانه است. در هیچ نقطهای از جهان صاحب اثر در نشست نقد اثر شرکت نمیکند، زیرا همه سازندگان آثار هنری میدانند که دانش نقادی ندارند و نباید در نشست نقد اثر بهعنوان صاحب سخن شرکت کنند. این سنت غلط فقط در ایران اجرا میشود و حوزههای تئاتر، سینما، ادبیات داستانی، شعر و سایر هنرهای تجسمی، سرشار از این سنت غلط است. دلیل این وضعیت هم چیزی نیست جز جهل عمیق نسبت به «عمل نقد».
6- صاحبان اثر بههنگام نقد اثر، چیزی بیش از مخاطب عام اثر نیستند و نظرشان هم در نقادی فاقد اهمیت است، مگر آنکه پیش از آن به حوزه نقد وارد شده باشند و اثری مکتوب و تحلیلی در نقد یک اثر به چاپ رسانده باشند.
7- حق کارگردان و نویسنده اثر است که رودررو با مخاطب سخن بگوید و درباره روشهای نگریستن به اثر و راههای فهم اثر و شناخت چگونگی ارتباط حسی پیداکردن با زیستجهان درون اثر، نکاتی به مخاطب یادآوری کند و حتی بیاموزاند. اما چنین نشستی را نباید نقد اثر دانست و نمیتوان آن را تحلیل اثر در نظر گرفت و بههمیندلیل حضور منتقد هم در چنین نشستهایی زائد است.
8- نقد نهتنها تحلیل و تفسیر اثر که دربرگیرنده نگرشهای زیباشناختی اثر هم هست، درحالیکه زیباشناسی صاحبان اثر که به درون اثر انتقال مییابد، الزاما دربرگیرنده نگرش انتقادی نیست.
9- بسیاری از آثار معروف نمایشی دارای پیشفرضهای نامعتبر و گاه ابلهانه و غلطاند که در پوشش نگرشهای زیباشناختی به درون اثر و از آنجا به درون ذهن و ضمیر مخاطب منتقل میشوند. تجربه نشان داده که سازندگان اثر به دلیل وابستگی حسیای که به اثرشان دارند، قادر به فهم پیشفرضهای کهنه و کپکزده درون اثرشان نیستند، به همین دلیل است که منتقد اثر همواره جلوتر از صاحب اثر و سازنده اثر، به ضعفها و آسیبهای اثر و حتی به وجوه مثبت و زیباشناختی اثر واقف میشود.
10- نه کارگردان اثر، نه نویسنده اثر و نه تهیهکننده اثر هیچکدام موظف نیستند به مخاطب بگویند که اثر را چگونه ببیند. نوع دیدن مخاطب را خود مخاطب باید تعیین کند، از جمله به کمک مطالعه نوشتههای منتقدان و آموزش نکاتی که از نقدهای منتقدان میتواند یاد بگیرد و بفهمد. سازندگان اثر اگر هنری در بیان «نوع نگرش و دیدن» دارند باید آن را در اثرشان نشان دهند، نه بعد از ساخت اثر از طریق سنجاقکردن خودشان به اثر.
اثری که نیاز داشته باشد سازندگانش به مخاطبان بگویند چگونه آن را ببینند، اثری ضعیف، غیرهنری، ابتدایی و بدوی است.
11- به فرض که سازندگان اثر هنری به تکتک مخاطبان گفتند که اثر ساختهشده آنها را چگونه ببینند، حتی در این صورت هم نمیتوانند و نباید نگرش تبلیغی خود را جایگزین نقدهای منطقی و تحلیلی کنند و با تکیه بر دیدگاههای حسی، عاطفی و سانتیمانتال، زیرآب نقد و نقادی را بزنند، زیرا با این اشتباه روششناختی و معرفتشناختی، بیآنکه بدانند، راه جهل را در ادبیات نمایشی، سینمایی و داستانی هموار میکنند.
12- نقد زائده اثر نیست. نقد نگاه تفریحی به اثر نیست. نقد، دانش است و فراتر از آن، روح دانش است. زیرا هیچ دانشی بدون نقد، «امکان وقوعی» نداشته و ندارد. بنابراین آنکه نظر به تعطیلی نقد میدهد، بیآنکه بداند، دانش را تعطیل و جهل را و بدتر از آن، توهم دانایی را فعال کرده است.
13- جامعهای که نقد، پشتوانه ادبیات، هنر و سیاستش نیست، بهتدریج اسیر شبههنر، شبهدانش، شبهسیاست و شبهدین خواهد شد. بیآنکه بداند.
بهاینترتیب، در نشست نقد تئاتر باغ آلبالو (به نویسندگی محمد چرمشیر و کارگردانی آتیلا پسیانی) در شبکه چهار، که با حضور آتیلا پسیانی، امید روحانی، رامتین شهبازی و دکتر کوپال (مجری) برگزار شد، تنها فرد موجه در این نشست، منتقد اثر (رامتین شهبازی) بود و لاغیر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.