سرها بریده بینی؛با گوشه و کنایه!
فیروزه مظفری <a href="/cdn-cgi/l/email-protection" class="__cf_email__" data-cfemail="395f504b5656435c5117545643585f5f584b50795e54585055175a5654">[email protected]</a>
چند سال پیش به دنبال اسم و عنوانی هیجانانگیز و شوخطبعانه برای ستون کارتون صفحه آخر یک روزنامه میگشتیم، ستون اهدایی جناب سردبیر برخلاف ستونهای امروزی که بسیار دستودلبازانه، سطح وسیع و پهناوری از صفحه آخر را اشغال کرده، یک کادر کوچک و مینیاتوری 6 در 4 سانتیمتر بود که امضای کارتونیست نگونبخت بهزحمت درونش جا میشد، چه برسد به خود کارتون. نام پیشنهادی من برای ستون کارتون نامبرده «مینیکاتور» بود درواقع یک لغت تخیلی و ابتکاری ثبتنشده در فرهنگستان لغت فارسی با گوشه و کنایهای ظریف به کادر کوچک ستون! نام کتاب «مینیاتورهای سیاه» کامبیز درمبخش باعث شد تا تصور کنم عنوان این کتاب هم بهنوعی بازی با کلمات و یا یک استعاره است. اما با انتشار این کتاب، من و نسل بعد از من با مجموعهای از طرحهای ناشناخته و پرنبوغ از دوران قلمزنی و طراحی کامبیز درمبخش روبهرو شدیم. کامبیز درمبخش نامی آشنا برای اهالی هنرهای تجسمی نقاشان و گرافیستها و طراحان و بهویژه کارتونیستهاست و همینطور نامی آشنا برای روزنامهخوانها و دستاندرکاران مطبوعات در زمانهای دور، که اگر خاطراتشان را از نشریات آن سالها گردگیری و غبارزدایی کنند نام درمبخش را با هنری نو بهنام «کاریکاتور» در لابهلای صفحات مجلات و روزنامههای دوره قبل از انقلاب به خاطر میآورند. اما تصویر ذهنی من و همدورهایهایم و صد البته نسل جدیدتر، از کاریکاتور مطبوعاتی سالهای دهه پنجاه و قبلتر آن؛ بسیار کمرنگ، سیاهوسفید و با برفکِ زیاد همراه است. غالباً از مجله توفیق و کارتونها و کاریکاتورهای فکاهی که عمدتاً در نشریات فکاهی منتشر میشد یاد میشود و آنچه که همیشه برای ما مجهول میماند مجموعهای از کاریکاتورهایی که برای قشر روشنگر و روشنفکر جامعه طراحی میشد. کمکم سعی میکنم سالهای دهه پنجاه را در ذهنم تصویرسازی کنم، مثلاً پیکانی جلوی دفتر روزنامه میایستد؛ درمبخشِ سیساله ریزنقش، پوشه طرح و کارتونهایش را زیر بغل زده به اتاق سردبیر میرود و با انگشتان جوهری، گوشه کاغذی را میگیرد و از لای پوشه بیرون میکشد و میگذارد روی میز سردبیر... سردبیر از پشت عینک مشکیاش نگاهی به درمبخش میاندازد و زیرسبیلی لبخند نامحسوسی میزند! و کارتون را میفرستد برای چاپ... . درست در همین لحظه فرد دیگری با عینک دودی و کراوات وارد صحنه میشود (همان مامور ساواک معروف) طرح را از زیر دست سردبیر میکشد و سعی میکند از لابهلای سرهای بریده مینیاتوری، مچ درمبخش را بگیرد و بگوید آها! ببین باز هم از خط قرمز رد شدی! در ذهن سیساله درمبخش چه میگذشت؟ یقیناً طرحها و مینیاتورهای سیاهاش برای مخاطبین فکاهیخوان و فکاهیپسند نبودند که از دیدنشان به قهقهه بیفتند. قطعاً مخاطبیناش قشر روشنفکرِ آویزان بین سنت و مدرنیته بودند، درست مانند کاراکتر مینیاتوری -یکی از طرحهای کتاب مینیاتورهای سیاه- که کراوات راهراه به گردن بسته و انگشت حیرت به دهان گرفته. مخاطبیناش مردمی بودند که یکپای در گل زندگی سنتی ایرانی داشته و یک چشم به آزادی و بیپروایی زندگی مدرن؛ مردمی که سفر به غرب را تجربه میکنند و ذرهذره شیوه زندگی اندرونیشان را بیرونی و بیرونیتر میکنند؛ این وسط درمبخش جوان هم به قصد ایجاد تعادل و یا چالش میان سنت و مدرنیته کاراکترهای مینیاتوری را همچون پیشینیان نقاش خود، وارد زندگی روزمره کرده، به بازی گرفته و از زبان آنها سخن میگوید. در لابهلای صفحات کتاب، فرد مینیاتوری مرفه و فربهای را با لباسی باشکوه میبینیم که گل خشخاشی را به دست گرفته و با خماری به آن مینگرد، در جایی مردان و زنانی را میبینیم که ورقِبازی در دست، قمار میکنند و غافل از نگاه و دسیسه غریبه و اجنبی، قمار زندگی میبازند. در جای دیگر تصاویری از سرهای منقطع کاراکترهای مینیاتوری میبینیم؛ بیجرم و بیجنایت! ... اینها نمونهای از اشارههای ظریف و انتقادی او به آسیبهای اجتماعی و فساد زیرپوستی جامعه است. و چه سادهانگاری است اگر گمان کنیم طرحهای «مینیاتورهای سیاهِ» درمبخش تنها تصویرسازیهایی مدرن از مینیاتورهای شرقی است، چراکه بدون شک هرکدام از آنها به لکهای سیاه در دوران تاریخی خود اشاره دارند. نگاه درمبخش در «مینیاتورهای سیاه»، بازگوکننده روایت ایرانِ دهه پنجاه در آستانه ورود به تمدن، آن هم در خاورمیانهای کاملاً مبتنی بر سنت است. در بالای یکی از طرحها، سربازانی را به تصویر میکشد که آنتن تلویزیون را بر سر بام و کوی و برزن مینشانند، و در نیمه پایینی، چهره اسطورهای زن و مردی را محسور در قاب تلویزیونِ لامپی به همراه پارازیت و برفک، با نگاهی خیره و حیرتزده روبهروی ما مینشاند تا در پس شوخی ظریفاش، به هجوم دستگاه تلویزیون به خانههای مردم و تأثیر شگرف آن بر روی زندگی آنها نقبی بزند... .با وجود این ویژگیها است که میتوانم باصراحت بگویم هویت و موفقیت کامبیز درمبخش -از تولد تاکنون- در خلق و حفظ همین ظرافتها در نگاه، خطوط و طنزش خلاصه شده است.
چند سال پیش به دنبال اسم و عنوانی هیجانانگیز و شوخطبعانه برای ستون کارتون صفحه آخر یک روزنامه میگشتیم، ستون اهدایی جناب سردبیر برخلاف ستونهای امروزی که بسیار دستودلبازانه، سطح وسیع و پهناوری از صفحه آخر را اشغال کرده، یک کادر کوچک و مینیاتوری 6 در 4 سانتیمتر بود که امضای کارتونیست نگونبخت بهزحمت درونش جا میشد، چه برسد به خود کارتون. نام پیشنهادی من برای ستون کارتون نامبرده «مینیکاتور» بود درواقع یک لغت تخیلی و ابتکاری ثبتنشده در فرهنگستان لغت فارسی با گوشه و کنایهای ظریف به کادر کوچک ستون! نام کتاب «مینیاتورهای سیاه» کامبیز درمبخش باعث شد تا تصور کنم عنوان این کتاب هم بهنوعی بازی با کلمات و یا یک استعاره است. اما با انتشار این کتاب، من و نسل بعد از من با مجموعهای از طرحهای ناشناخته و پرنبوغ از دوران قلمزنی و طراحی کامبیز درمبخش روبهرو شدیم. کامبیز درمبخش نامی آشنا برای اهالی هنرهای تجسمی نقاشان و گرافیستها و طراحان و بهویژه کارتونیستهاست و همینطور نامی آشنا برای روزنامهخوانها و دستاندرکاران مطبوعات در زمانهای دور، که اگر خاطراتشان را از نشریات آن سالها گردگیری و غبارزدایی کنند نام درمبخش را با هنری نو بهنام «کاریکاتور» در لابهلای صفحات مجلات و روزنامههای دوره قبل از انقلاب به خاطر میآورند. اما تصویر ذهنی من و همدورهایهایم و صد البته نسل جدیدتر، از کاریکاتور مطبوعاتی سالهای دهه پنجاه و قبلتر آن؛ بسیار کمرنگ، سیاهوسفید و با برفکِ زیاد همراه است. غالباً از مجله توفیق و کارتونها و کاریکاتورهای فکاهی که عمدتاً در نشریات فکاهی منتشر میشد یاد میشود و آنچه که همیشه برای ما مجهول میماند مجموعهای از کاریکاتورهایی که برای قشر روشنگر و روشنفکر جامعه طراحی میشد. کمکم سعی میکنم سالهای دهه پنجاه را در ذهنم تصویرسازی کنم، مثلاً پیکانی جلوی دفتر روزنامه میایستد؛ درمبخشِ سیساله ریزنقش، پوشه طرح و کارتونهایش را زیر بغل زده به اتاق سردبیر میرود و با انگشتان جوهری، گوشه کاغذی را میگیرد و از لای پوشه بیرون میکشد و میگذارد روی میز سردبیر... سردبیر از پشت عینک مشکیاش نگاهی به درمبخش میاندازد و زیرسبیلی لبخند نامحسوسی میزند! و کارتون را میفرستد برای چاپ... . درست در همین لحظه فرد دیگری با عینک دودی و کراوات وارد صحنه میشود (همان مامور ساواک معروف) طرح را از زیر دست سردبیر میکشد و سعی میکند از لابهلای سرهای بریده مینیاتوری، مچ درمبخش را بگیرد و بگوید آها! ببین باز هم از خط قرمز رد شدی! در ذهن سیساله درمبخش چه میگذشت؟ یقیناً طرحها و مینیاتورهای سیاهاش برای مخاطبین فکاهیخوان و فکاهیپسند نبودند که از دیدنشان به قهقهه بیفتند. قطعاً مخاطبیناش قشر روشنفکرِ آویزان بین سنت و مدرنیته بودند، درست مانند کاراکتر مینیاتوری -یکی از طرحهای کتاب مینیاتورهای سیاه- که کراوات راهراه به گردن بسته و انگشت حیرت به دهان گرفته. مخاطبیناش مردمی بودند که یکپای در گل زندگی سنتی ایرانی داشته و یک چشم به آزادی و بیپروایی زندگی مدرن؛ مردمی که سفر به غرب را تجربه میکنند و ذرهذره شیوه زندگی اندرونیشان را بیرونی و بیرونیتر میکنند؛ این وسط درمبخش جوان هم به قصد ایجاد تعادل و یا چالش میان سنت و مدرنیته کاراکترهای مینیاتوری را همچون پیشینیان نقاش خود، وارد زندگی روزمره کرده، به بازی گرفته و از زبان آنها سخن میگوید. در لابهلای صفحات کتاب، فرد مینیاتوری مرفه و فربهای را با لباسی باشکوه میبینیم که گل خشخاشی را به دست گرفته و با خماری به آن مینگرد، در جایی مردان و زنانی را میبینیم که ورقِبازی در دست، قمار میکنند و غافل از نگاه و دسیسه غریبه و اجنبی، قمار زندگی میبازند. در جای دیگر تصاویری از سرهای منقطع کاراکترهای مینیاتوری میبینیم؛ بیجرم و بیجنایت! ... اینها نمونهای از اشارههای ظریف و انتقادی او به آسیبهای اجتماعی و فساد زیرپوستی جامعه است. و چه سادهانگاری است اگر گمان کنیم طرحهای «مینیاتورهای سیاهِ» درمبخش تنها تصویرسازیهایی مدرن از مینیاتورهای شرقی است، چراکه بدون شک هرکدام از آنها به لکهای سیاه در دوران تاریخی خود اشاره دارند. نگاه درمبخش در «مینیاتورهای سیاه»، بازگوکننده روایت ایرانِ دهه پنجاه در آستانه ورود به تمدن، آن هم در خاورمیانهای کاملاً مبتنی بر سنت است. در بالای یکی از طرحها، سربازانی را به تصویر میکشد که آنتن تلویزیون را بر سر بام و کوی و برزن مینشانند، و در نیمه پایینی، چهره اسطورهای زن و مردی را محسور در قاب تلویزیونِ لامپی به همراه پارازیت و برفک، با نگاهی خیره و حیرتزده روبهروی ما مینشاند تا در پس شوخی ظریفاش، به هجوم دستگاه تلویزیون به خانههای مردم و تأثیر شگرف آن بر روی زندگی آنها نقبی بزند... .با وجود این ویژگیها است که میتوانم باصراحت بگویم هویت و موفقیت کامبیز درمبخش -از تولد تاکنون- در خلق و حفظ همین ظرافتها در نگاه، خطوط و طنزش خلاصه شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.