قیام خاموش پیامهای انتخابات مصر
انصراف مصریها از رأیدادن در انتخابات پارلمانی کنونی را نمیتوان به مواردی چون «خستهشدن مردم» یا «برگشت آنها به دوران گذشته» نسبت داد. به نظر میرسد نرفتن سر صندوقهای رأی تصمیمی آگاهانه و حسابشده از سوی مردم این کشور بوده و با خود پیامهای متعددی دارد. این پیامها را میتوان به این صورت دستهبندی کرد:
1- نخستین پیام برای نظام و نخبگان نظامی و امنیتی حاکم بود تا دریابند که «اکثریت مردم با نظام» نیستند. درست است که مثل همه نظامهای حاکم، بخشهایی از مردم از آن حمایت میکنند اما انتخابات کنونی اثبات کرد این تعداد بسیار اندک هستند.
2- انتخابات کنونی همچنین نشان میدهد سیاستهای ترغیب و تشویق و درعین حال ترهیب یا وحشتپراکنی در بین شهروندان به شکست انجامیده است. این سیاستها ممکن است بعضی را با خود همراه کند ولی قادر به تسلط بر کل مردم نخواهد بود. رسانههای حاکم شاید بتواند پیرمردها و پیرزنان را به پای صندوقهای رأی بکشاند اما جوانان را نمیتواند. جوانانی که 60درصد جامعه مصر را تشکیل میدهند و از بهوجودآورندگان انقلاب ژانویه هستند. آنها ثابت کردند هنوز از مبارزه خود علیه استبداد دست نکشیدهاند. حتی سیاستهایی مانند جنگ با تروریسم یا بایکوتکردن اخوانیها و سلفیها و سرکوب مخالفان نتوانسته است آنها را از ادامه این راه منصرف کند. این بار مردمی را که به این وضعیت اعتراض داشتند بر آن داشت تا در خانههایشان بمانند.
3- سومین پیام این انتخابات آن بود که در کشوری مانند مصر نمیتواند احزاب اسلامگرا ازجمله اخوانالمسلمین را از دور خارج کرد. دموکراسی در مصر بدون احزاب اسلامگرا غیرممکن است. هنوز گروههای زیادی از جامعه مصر به سمت اینگونه تشکلها گرایش دارند. این گروهها در تمام کشورهای اسلامی از مالزی و اندونزی گرفته تا مراکش و موریتانی حضور دارند و باید به آنها اجازه مشارکت در قدرت را داد. هیچ قدرتی قادر به محو اینها نیست. مردم مصر حاضر نیستند با حکومتی همراه شوند که برای مثال دین را هدف قرار داده یا به نمادهای تاریخی و شیوههای آموزشی آن حمله میکند.
4- پیام دیگر این بود که نیروهای جامعه مدنی هرچه باشند، نمیتوانند جای نیروهای اسلامگرا را بگیرند. این تصور باطلی بود که سقوط اسلامگرایان منجر به انحلال آنها در درازمدت خواهد شد. تجربه نشان داد احزاب غیردینی برای کار در میان تودههای مردم مشکلات زیادی دارند. بهویژه آنها در روستاهای دورافتاده و مناطق محروم و فقیر پایگاهی ندارند.
5- همچنین انتخابات نشان داد مردم به این فرضیه اعتقادی ندارند که میشود نظام فعلی را از داخل اصلاح کرد. آنهم به دلیل اقدامات خود نظام، زیرا حرکت مردم از سال 2013 به بعد از حالت مبارزه برای آزادی و کرامت انسانی به نزاعی شدید و پنهان تبدیل شد. نظامیان حاکم برای سیطره بر امور به دستگاههای اطلاعاتی و نظامی خود متوسل شدند و به جای رقابت در یک فضای سیاسی سالم، تمام راههای مبارزات سیاسی مسالمتآمیز را بستند. بههمیندلیل جامعه به وضعیتی افتاد که در آن دو نیرو حضور داشتند: یکی که حکومت میکرد و دیگری که تلاش میکرد تا حکومت را ساقط کند. در چنین فضایی دیگر نمیتوان از اصلاحات صحبت کرد، زیرا هرکس کمترین انتقادی از نظام داشته باشد، متهم به طرفداری از اخوان شده یا به عنوان مزدور خارجی، به زندان میافتد. شیوههای تغییر در جهان سوم بهگونهای است که نشان میدهد همواره نظامهای سرکوبگر فقط به همان شیوههایی تغییر میکنند که برای بقای خود از آن استفاده میکنند؛ یعنی با یک انقلاب داخلی، عصیان مسلح یا انقلاب مردمی و خشن علیه نظام. درواقع ماهیت هر نظامی خود عاملی اساسی در مشخصکردن روش تغییر آن است. تاریخ مصر مملو از
تجاربی از ایندست است که حاکمانش یا به قتل رسیده یا با یک انقلاب سرنگون شدهاند. آیا کسی هست که از اینها درس بگیرد؟
6- هر انتخابی باید مبتنی بر حداقلی از اصول و ضوابط دموکراتیک باشد. نمیتوان پیش از توافق بر حداقلی از پیشنیازهای یک حیات سیاسی مسالمتآمیز، یعنی حداقلی از چارچوبهای قانونی و ضمانتها و ضوابط مشخص، به صندوقهای رأی مراجعه کرد. وقتی ضمانتی برای دخالتنکردن ارتش یا دستگاههای امنیتی در انتخابات نباشد، نمیتوان انتظار داشت انتخابات سالمی برگزار شود.
7- در پایان اینکه تجربه انتخابات نشان داد مشکل در مردم نیست. آنها از پیش مواضع خود را به شیوههای مختلف از تحریم گرفته تا تظاهرات و نوشتن و حتی جوکساختن ابراز کرده بودند. درست است تاکنون دهها هزار نفر به زندان افتاده یا دچار تبعید شدهاند بااینحال مردم مصر کرامت خود را از دست ندادهاند. مشکل اساسی در این است که نخبگان امنیتی و نظامی حاکم همچنان اصرار دارند فضا را ببندند و هر صدای مبتنی بر عقلانیتی را خاموش کنند. حال باید دید آیا نخبگان حاکم بر مصر این پیامها را دریافت کرده یا همچنان قصد دارند به اشتباهات خود ادامه دهند؛ اشتباهاتی که در صورت استمرار میتواند این قیام خاموش را یک بار دیگر مانند پایان دوران مبارک به یک قیام بیپروا تبدیل کند.
انصراف مصریها از رأیدادن در انتخابات پارلمانی کنونی را نمیتوان به مواردی چون «خستهشدن مردم» یا «برگشت آنها به دوران گذشته» نسبت داد. به نظر میرسد نرفتن سر صندوقهای رأی تصمیمی آگاهانه و حسابشده از سوی مردم این کشور بوده و با خود پیامهای متعددی دارد. این پیامها را میتوان به این صورت دستهبندی کرد:
1- نخستین پیام برای نظام و نخبگان نظامی و امنیتی حاکم بود تا دریابند که «اکثریت مردم با نظام» نیستند. درست است که مثل همه نظامهای حاکم، بخشهایی از مردم از آن حمایت میکنند اما انتخابات کنونی اثبات کرد این تعداد بسیار اندک هستند.
2- انتخابات کنونی همچنین نشان میدهد سیاستهای ترغیب و تشویق و درعین حال ترهیب یا وحشتپراکنی در بین شهروندان به شکست انجامیده است. این سیاستها ممکن است بعضی را با خود همراه کند ولی قادر به تسلط بر کل مردم نخواهد بود. رسانههای حاکم شاید بتواند پیرمردها و پیرزنان را به پای صندوقهای رأی بکشاند اما جوانان را نمیتواند. جوانانی که 60درصد جامعه مصر را تشکیل میدهند و از بهوجودآورندگان انقلاب ژانویه هستند. آنها ثابت کردند هنوز از مبارزه خود علیه استبداد دست نکشیدهاند. حتی سیاستهایی مانند جنگ با تروریسم یا بایکوتکردن اخوانیها و سلفیها و سرکوب مخالفان نتوانسته است آنها را از ادامه این راه منصرف کند. این بار مردمی را که به این وضعیت اعتراض داشتند بر آن داشت تا در خانههایشان بمانند.
3- سومین پیام این انتخابات آن بود که در کشوری مانند مصر نمیتواند احزاب اسلامگرا ازجمله اخوانالمسلمین را از دور خارج کرد. دموکراسی در مصر بدون احزاب اسلامگرا غیرممکن است. هنوز گروههای زیادی از جامعه مصر به سمت اینگونه تشکلها گرایش دارند. این گروهها در تمام کشورهای اسلامی از مالزی و اندونزی گرفته تا مراکش و موریتانی حضور دارند و باید به آنها اجازه مشارکت در قدرت را داد. هیچ قدرتی قادر به محو اینها نیست. مردم مصر حاضر نیستند با حکومتی همراه شوند که برای مثال دین را هدف قرار داده یا به نمادهای تاریخی و شیوههای آموزشی آن حمله میکند.
4- پیام دیگر این بود که نیروهای جامعه مدنی هرچه باشند، نمیتوانند جای نیروهای اسلامگرا را بگیرند. این تصور باطلی بود که سقوط اسلامگرایان منجر به انحلال آنها در درازمدت خواهد شد. تجربه نشان داد احزاب غیردینی برای کار در میان تودههای مردم مشکلات زیادی دارند. بهویژه آنها در روستاهای دورافتاده و مناطق محروم و فقیر پایگاهی ندارند.
5- همچنین انتخابات نشان داد مردم به این فرضیه اعتقادی ندارند که میشود نظام فعلی را از داخل اصلاح کرد. آنهم به دلیل اقدامات خود نظام، زیرا حرکت مردم از سال 2013 به بعد از حالت مبارزه برای آزادی و کرامت انسانی به نزاعی شدید و پنهان تبدیل شد. نظامیان حاکم برای سیطره بر امور به دستگاههای اطلاعاتی و نظامی خود متوسل شدند و به جای رقابت در یک فضای سیاسی سالم، تمام راههای مبارزات سیاسی مسالمتآمیز را بستند. بههمیندلیل جامعه به وضعیتی افتاد که در آن دو نیرو حضور داشتند: یکی که حکومت میکرد و دیگری که تلاش میکرد تا حکومت را ساقط کند. در چنین فضایی دیگر نمیتوان از اصلاحات صحبت کرد، زیرا هرکس کمترین انتقادی از نظام داشته باشد، متهم به طرفداری از اخوان شده یا به عنوان مزدور خارجی، به زندان میافتد. شیوههای تغییر در جهان سوم بهگونهای است که نشان میدهد همواره نظامهای سرکوبگر فقط به همان شیوههایی تغییر میکنند که برای بقای خود از آن استفاده میکنند؛ یعنی با یک انقلاب داخلی، عصیان مسلح یا انقلاب مردمی و خشن علیه نظام. درواقع ماهیت هر نظامی خود عاملی اساسی در مشخصکردن روش تغییر آن است. تاریخ مصر مملو از
تجاربی از ایندست است که حاکمانش یا به قتل رسیده یا با یک انقلاب سرنگون شدهاند. آیا کسی هست که از اینها درس بگیرد؟
6- هر انتخابی باید مبتنی بر حداقلی از اصول و ضوابط دموکراتیک باشد. نمیتوان پیش از توافق بر حداقلی از پیشنیازهای یک حیات سیاسی مسالمتآمیز، یعنی حداقلی از چارچوبهای قانونی و ضمانتها و ضوابط مشخص، به صندوقهای رأی مراجعه کرد. وقتی ضمانتی برای دخالتنکردن ارتش یا دستگاههای امنیتی در انتخابات نباشد، نمیتوان انتظار داشت انتخابات سالمی برگزار شود.
7- در پایان اینکه تجربه انتخابات نشان داد مشکل در مردم نیست. آنها از پیش مواضع خود را به شیوههای مختلف از تحریم گرفته تا تظاهرات و نوشتن و حتی جوکساختن ابراز کرده بودند. درست است تاکنون دهها هزار نفر به زندان افتاده یا دچار تبعید شدهاند بااینحال مردم مصر کرامت خود را از دست ندادهاند. مشکل اساسی در این است که نخبگان امنیتی و نظامی حاکم همچنان اصرار دارند فضا را ببندند و هر صدای مبتنی بر عقلانیتی را خاموش کنند. حال باید دید آیا نخبگان حاکم بر مصر این پیامها را دریافت کرده یا همچنان قصد دارند به اشتباهات خود ادامه دهند؛ اشتباهاتی که در صورت استمرار میتواند این قیام خاموش را یک بار دیگر مانند پایان دوران مبارک به یک قیام بیپروا تبدیل کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.