|

گفت‌وگو با مهرنوش شفیعی‌شهربابکی، نماینده سازمان جهانی تبلیغات در ایران

بازارسازی زیر سیطره تبلیغاتچی‌ها

در کوچه‌پس‌کوچه‌های نیاوران از محله قدیمی جماران می‌گذریم و آن‌سوی خیابان یاسر وارد کوچه‌ای باریک می‌شویم که بافت قدیمی روستاهای شمیران را حفظ کرده است. اینجا در بین خانه‌های قدیمی، ساختمان نوساز بسیار کوچکی هست که با ساختار مدرن و چیدمان هنرمندانه‌اش در بدو ورود آدم را غافلگیر می‌کند. دفتر شخصی دکتر مهرنوش شفیعی‌شهربابکی با تعدد آثار هنرمندان صاحب‌نام معاصر که عموما با یادداشتی از خالق اثر به او هدیه شده‌اند بیشتر شبیه یک گالری هنری است. او متولد سال 1351، دانش‌آموخته کارشناسی ادبیات فارسی، کارشناسی گرافیک، کارشناسی‌ارشد تصویرسازی، کارشناسی‌ارشد مدیریت و دکترای مدیریت است. شفیعی نمایندگی سازمان جهانی تبلیغات را در ایران برعهده دارد و به همین بهانه گفت‌وگویی با او انجام دادیم.

اول از همه این سؤال در ذهن مطرح می‌شود که یک خانم ایرانی چگونه توانسته به جایگاه نمایندگی تام‌الاختیار یک سازمان معتبر جهانی برسد؟
ببینید، واقعیت این است که من یک نفر از یک تیم متخصص ایرانی هستم که با توکل و پشتکار در فعالیت‌های علمی توانسته‌ایم اعتماد مجامع علمی و استانداردساز بین‌المللی در حوزه تخصصی‌مان را جلب کنیم. در این تیم آقایان و خانم‌های متخصصی هستند که دوشادوش هم کار کرده‌اند. ان‌شاءا... به‌زودی هیأت‌امنایی از نخبگان حوزه مارکتینگ و تبلیغات تشکیل می‌شود که باید همه به‌همراه هم برای راهگشایی آینده بازار این سرزمین و گشودن بازارهای خارجی جدید هرچه در توان دارند را انجام دهند.
خب شما به‌عنوان مسئول تیمی که این مسیر را طی کرده‌اند شناخته می‌شوید... .
اولا مسئولیت همان‌طور که از معنی لغوی‌اش هم پیداست به مفهوم مورد سؤال‌بودن و پاسخ‌گوبودن است. ثانیا الحمدلله همین مسئولیت هم به هیأت‌امنایی از نخبگان حوزه‌های برنامه‌ریزی، ارتباط با جامعه مخاطب، فرهنگ‌سازی اقتصادی، مارکتینگ و تبلیغات انتقال پیدا کرده است. به‌زودی کمیسیون‌های تخصصی هم با بدنه‌ای جوان و پرانگیزه و با پشتوانه قدرتمند علمی، به این ساختار اضافه خواهند شد تا همه به‌همراه هم با هدف گسترش بازارهای این سرزمین و ایجاد افق‌های جهانی برای محصولات ایرانی، هرچه در توان داریم انجام دهیم.
چه شد که درگیر موضوع استاندارد‌سازی مارکتینگ و تبلیغات شدید؟
هر ذهن پویایی با یک نگاه ساده به فضای تبلیغات ما جای خالی متر و معیار در صحت و سلامت رفتارهای مارکتینگ و تبلیغاتی را احساس می‌کند. من هم در طول 20 سال فعالیت مداوم حرفه‌ای همواره شاهد ضعف جدی رفتارهای موجود در بازار بوده‌ام. همیشه هم تلاش می‌کردم تا راهکارهای علمی‌تر و کارآمد‌تری برای رفتار با جامعه مخاطب پیدا کنم. نهایتا این حساسیت به کیفیت رفتارهای تبلیغاتی، با شرکت در چهل‌ویکمین کنگره سازمان جهانی تبلیغات در سال 2008 شکل عملیاتی‌ و اجرائی پیدا کرد. در آنجا به‌عینه دیدم که بازار ایران و بازار بیرون ایران زبان مشترکی ندارند و این نقیصه عمدتا متوجه رفتارهای سلیقه‌ای و بی‌توجهی به استانداردهای علمی در اکثر رفتارهای مارکتینگی و تبلیغاتی محصولات ایرانی است. درواقع اگر بخواهیم در بازارهای بین‌المللی حضور مؤثری داشته باشیم اول باید به‌صورت متمرکز برای اصلاح وضعیت اجرائی پروژه‌های مارکتینگ و تبلیغات در ایران برنامه‌ریزی کنیم. چراکه بخش مهمی از مشکلات جهانی‌شدن محصولات ایرانی مربوط به کیفیت تولید نیست. بلکه ایراد در روش ارائه و معرفی و بازار‌سازی برای آن است. برهمین‌اساس با جمعی از دوستان درگیر مطالعه و تدوین سیلابس‌های مارکتینگ و تبلیغات برمبنای استانداردهای جهانی نیازهای بومی و روش‌های خلاقیت علمی شدیم. این کار تیمی روزبه‌روز درگیری ما با منابع معتبر و روزآمد جهانی را بیشتر کرد و نتیجه این درگیری همین اتفاقاتی است که می‌بینید.
یعنی تحولی در حوزه علمی تبلیغات ایجاد شد؟
خیر، از ماحصل پژوهش‌های ما هرگز استفاده تجاری نشد. من و دوستانم فهمیدیم مارکتینگ یا بازارسازی که تبلیغات یک جزئی از آن است، در ایران غالبا تابعی از سلیقه‌های بازاری کارفرمایان و سودجویی دلالان رسانه‌ای است. اصولا حرف‌های علمی، کمتر خریدار دارد. در این شهر تبلیغاتچی‌هایی داریم که به‌جای ارائه برنامه استراتژیک و کمپین حرفه‌ای و خلاقانه، صرفا با پیشنهاد فروش‌ میلیاردی رسانه به سراغ بنگاه‌های اقتصادی می‌روند و کار هم می‌گیرند. عملا شما هرچقدر برای مدیر این بنگاه استدلال کنید که با برنامه‌ریزی صحیح نیازی به این سطح از هزینه نیست، قبول نمی‌کند. این‌طور که می‌شود، جوان‌ترها به‌جای کار درست و علمی به سراغ دلالی رسانه می‌روند و محتوا روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود.
یعنی شما معتقدید در بخش محتوای مربوط به تبلیغات ضعیف هستیم؟
خیلی زیاد. من مثل خیلی از آدم‌های فنی و تخصصی دیگر کارهای دولت نهم و دهم را که می‌دیدم با خودم می‌گفتم دولت کنترات کرده است برند و برندینگ محصول و محتوای ایرانی را با هم نابود کند تا خیال همه راحت شود. وقتی در کارگروه استاندارد‌سازی کمپین‌های تبلیغاتی دنبال یک معادل لغوی برای کمپین تبلیغاتی در فارسی می‌گشتیم آقای دکتر ماجد از اندیشگاه پارسیان متن یک سخنرانی مقام معظم رهبری را آوردند که آنجا درباره «پیوست فرهنگی» برای تولیدات ملی مفصلا صحبت کرده بودند. این متن نه‌تنها ذهن من را کاملا متحول کرد بلکه من را عمیقا متأثر کرد چراکه ایشان با الفاظ روان و مثال‌های قابل فهم لزوم پشتیبانی صنایع ایرانی توسط رفتارهای همگرا در کمپین تبلیغاتی و اهمیت برندینگ را کاملا توضیح داده بودند. مخاطبشان هم شورای‌عالی انقلاب فرهنگی بود. یعنی در سطوح عالی نظام این دستورات به‌صراحت و دقت وجود دارد. توجه کنید بالاترین مقام کشور راجع به جزئیات یک کار فنی تا این حد دقیق رهنمود می‌دهد و باز هم اجرا نمی‌شود. جالب است که ایشان از سال 68 تاکنون بیش از 10 مرتبه یک حدیث نبوی را تکرار کرده‌اند با این مضمون که خدا بیامرزد کسی را که هر کاری انجام می‌دهد به بهترین نحو انجام دهد.
اکثرا هم مخاطب این صحبت‌ها اهالی صنعت و تولید بوده‌اند. خب اگر کسی خواب باشد، می‌شود بیدارش کرد ولی کسی که خودش را به خواب زده، کاری برایش نمی‌شود کرد.
فکر می‌کنید سازمان جهانی تبلیغات این رهنمودها را محقق می‌کند؟
سازمان جهانی تبلیغات فقط یک دریچه قابل‌اعتماد به مجامع بین‌المللی و منابع روزآمد علمی است. کار اصلی را ما خودمان باید انجام دهیم. در IAA امکان دسترسی به علوم و فنون و تجربیات همکاران سراسر دنیا فراهم می‌شود. استاندارد‌سازی واقعی دسترسی به منابع و مراجع قابل اعتماد، همکاری‌های آموزشی و پژوهشی، استفاده مستقیم از دانش استادان و تجربیات خبرگان و دستاوردهای پژوهشگران طرازاول جهانی همگی از اولین امکاناتی هستند که باید در اختیار متخصصان متعهد ایرانی قرار بگیرند تا متخصصان اولا چرخ را از اول اختراع نکنند و ثانیا این جریانی که افراد گمنام درجه سه را با یک کتاب به ایران می‌آورند و ‌میلیاردها پول از صاحبان صنایع می‌گیرند و در کنفرانس‌ها و کارگاه‌های آموزشی حرف‌های غلط یا تاریخ‌مصرف‌گذشته‌ای را تحویل مدیران و صنایع و تجار می‌دهند پایان پیدا کند و ثالثا امکان ظهور و بروز توانمندی‌های ایرانی در سطح جهانی فراهم شود. اینها امکانات IAA است؛ یعنی IAA مثل یک ابزار خوب و کارآمد می‌تواند برای انجام وظایف ما و رسیدن به اهداف والایمان استفاده شود. حالا مثل هر ابزار دیگری خروجی نهایی وابسته به عملکرد و شیوه استفاده ماست.
و دسترسی به ابزارهای IAA قبلا وجود نداشته است؟
اینجا دو موضوع مختلف مطرح است؛ اولا دسترسی به منابع و استانداردهای جهانی و دوم شیوه استفاده از آنها. درمورد دسترسی به منابع و استانداردها، اصولا منتشرکنندگان رسمی از منابع اصلی چندین‌سال عقب هستند. مثلا زمانی که ما در کتاب‌های درسی مدیریت اجرائی چهار پی مارکتینگ را آموزش می‌دهیم، ممیزهای بین‌المللی 6-7 پی را ممیزی می‌کنند و گروه‌های تحقیقاتی در دنیا درباره آثار هشت تا 12 پی مقاله علمی می‌نویسند و نمونه‌برداری می‌کنند. به‌علاوه سرعت تغییرات و رشد علمی در حوزه مارکتینگ و تبلیغات امکان هم‌سطحی و هماهنگی مطالب ازپیش‌تعیین‌شده دانشگاهی را با روش‌های روزآمد به حداقل می‌رساند. موضوع دیگری که باید در نظر گرفت، بحث اعتبارسنجی است. الان در ایران ما با پدیده‌های بسیار عظیمی روبه‌رو هستیم که عده‌ای می‌روند با چند‌هزار دلار در یک کشور اروپایی یک بنیاد مارکتینگ ثبت می‌کنند، بعد خودشان به خودشان عضویت افتخاری و جایزه می‌دهند و بعد هم در ایران به‌عنوان استاد شناخته می‌شوند و پول‌های عجیبی را از صاحبان کسب‌وکار می‌گیرند تا به آنها رهنمود علمی بدهند. خب به نظرم اینها فقط کلاهبردار نیستند بلکه به ریشه‌های اقتصاد کشور با بی‌سوادی خودشان آسیب می‌زنند. ما باید بتوانیم با دسترسی مستقیم به بانک‌های اطلاعات و منابع استاندارد جهانی سره و ناسره را از هم تشخیص دهیم. اما در شیوه کاربرد که موضوع دوم است با مسئله بزرگ‌تری روبه‌رو هستیم. ما باید بتوانیم آموزش را از فرم طوطی‌وار خارج کنیم. فرم طوطی‌وار یعنی اولا فقط ترجمه نکنیم بلکه بعد از دریافت علوم آنها را بومی‌سازی کنیم و در این پروسه بومی‌سازی به قواره مشخصات و نیازهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی خودمان برسانیم. ثانیا در همان‌جا که دیگران گفته‌اند متوقف نشویم و اگر چرخ را از آنها می‌گیریم چرخ‌و‌فلک را خودمان بسازیم و ثالثا آموزش را به سطحی از ادبیات برسانیم که لایه‌های مختلف کسب‌وکار به زبان خودشان و در حد نیاز خودشان از آن استفاده کنند. نمی‌شود گفت که یک بقال به مارکتینگ نیاز ندارد و نمی‌شود گفت که یک پزشک که مسئول یک سازمان تولیدکننده دارو است چون دکتر است پس پروسه تخصصی مارکتینگ را می‌داند. اینها هردو به حمایت احتیاج دارند تا اقتصاد ملی شکل بگیرد و شکوفا شود. چهارم استفاده‌کردن از علوم و فنون است؛ در همان مثال قبلی که عرض کردم اگر 10 پی را هم آموزش دهید، کلی عبارت‌های دهان‌پرکن و تجربیات درخشان افراد موفق را هم نشان بدهید، اگر نقشه عملیاتی‌شدن این علوم در اجزای رفتار یک سیستم اجرا و ادیت نشود، همه اینها فقط حرف است.
چرا سازمان جهانی تبلیغات با این‌همه مزایا قبلا به ایران نیامده بود؟
این بحث مقداری سخت است، چون بخش‌هایی از آن به اشخاصی برمی‌خورد. من سعی می‌کنم خیلی کلی جریان را با شما در میان بگذارم. قبل از انقلاب ظاهرا کسانی که متولی امور بودند و با IAA کار می‌کردند، این رفتار را به ساختار رسمی تبدیل نکردند. بعد از انقلاب عده‌ای که به خارج از کشور مهاجرت کردند، باعث تولید تصویر غیرواقعی‌ای از ایران شدند که امکان تعامل با جهان را به حداقل می‌رساند. از سوی دیگر، عده‌ای هم در داخل به هر ارتباط بین‌المللی‌ای بدبین بودند. دراین‌میان، لابی‌های صهیونیستی از عملکرد این دو گروه، نتیجه دلخواه خودشان را که منزوی‌کردن متخصصان ایرانی بود، دنبال می‌کردند. بعد از پایان جنگ که تبلیغات تجاری دوباره رونق گرفت، کارشناسانی از این صنعت برای شرکت در کنفرانس‌ها و دریافت مقالات علمی و حتی توسعه بازار خودشان از طریق دفاتر IAA در سایر کشورها به عضویت IAA درآمدند، اما حضور IAA در ایران رسمیت نداشت تا اینکه در مقاطعی، چند گروه شروع کردند به مذاکره برای بازکردن دفتری به نام IAA در تهران. اینها در بین خودشان دچار تعارض‌هایی بودند. درواقع هرکدام می‌خواستند خودشان از اعتبار و عنوان علمی آن استفاده شخصی کنند. در اثر این مسائل گروهی خودشان را کنار کشیدند و آنهایی که باقی ماندند برای هم پرونده‌سازی کردند. هرکسی دیگری را به چیزی متهم کرد و آن‌قدر کارهای عجیبی انجام شد که هم مسئولان نگران شدند و هم اعتماد IAA از بین رفت. دوباره در این ماجرا هم، برنده، لابی‌های صهیونیستی بودند که خوشحال و خندان ایستادند و حذف ایران از یک نهاد بین‌المللی را جشن گرفتند.
خب شما برای تکرارنشدن این مسائل فکری کرده‌اید؟
بله. ما خیال همه را راحت کردیم. IAA در ایران یک نماینده رسمی غیرقابل‌تغییر دارد یعنی مثل هیأت نظارت فرهنگستان‌ها در جهان، مادام‌العمر است و فقط نقش نظارتی دارد. یک هیأت‌امنایی هم از نخبگان متعهد کشور مسئولیت امور فکری و برنامه‌ریزی را می‌پذیرند. یک هیأت عالی اجرائی هم خواهد بود که کارهای اجرائی را انجام می‌دهد. همه این منظومه متصل به یک مؤسسه خصوصی با صددرصد سهام ایرانی به‌عنوان کارگزار است. اینجا و در این سیستم چند تهدید را پیش‌بینی کرده‌‌ و برایش راه‌حل داده‌ایم. اولا قابل‌کنترل‌بودن همکاری‌های بین‌المللی است. حوزه مارکتینگ و بازار‌سازی و تبلیغات تجاری از حوزه‌های اثرگذار ملی است که نقاط اتصال آن با خارج از کشور باید داخل ویترین شیشه‌ای و برای نهادهای نظارتی کلان کشور قابل رصد باشد. دوما تعهد و مسئولیت‌پذیری است. یعنی کسی که کار یک بخش را می‌پذیرد، فکر نکند تیتر مسئول پروژه فلان بخش برایش کافی است و هر لحظه خودش را پاسخ‌گوی میزان فعالیت انجام‌شده در حوزه خودش بداند. سوم هم‌افزایی متقابل استعدادها و توانمندی‌هاست به‌نحوی‌که هرکدام از گروه‌های علمی و اجرائی مختلف، دائما در حال پشتیبانی یکدیگر باشند. چهارم آن است که سیستم بر همان محور کار گروهی خودش هوا و هوس ظهور و بروز شخصی و کنارزدن دیگران را کنترل و محدود کند.
شما گفته‌اید که مذاکرات هسته‌ای بر همکاری‌های IAA با ایران تأثیر نخواهد داشت. لطفا در این مورد توضیح دهید.
ببینید، یک زمانی وقتی به فضای تبلیغات تجاری جهان نگاه می‌کردید، تمام قدرت‌های مارکتینگ و رفتار با جامعه مخاطب یک‌سرشان به جریانات خاص دنیای سرمایه‌داری و به‌خصوص صهیونیستی می‌رسید. به مرور زمان با توسعه ارتباطات و آموزش و تلاش جوانان پرانرژی و تازه‌نفس این انحصارها شکاف برداشتند. وقتی آقای فارس ابوحمد که یک لبنانی است، کاندیدای دبیرکلی سازمان جهانی تبلیغات شد، عده‌ای همه تلاششان را کردند که او نباشد ولی دیگر دیر شده بود، ایشان در دورانی که مسئولیت بخش خاورمیانه را برعهده داشتند، ‌هزاران جوان نواندیش در منطقه تربیت کرده بودند و اینها یک تحول می‌خواستند. خب آمدن آقای ابوحمد حضور جنوب‌شرق آسیا را پررنگ‌تر کرد. جوانان و متخصصان مالزیایی بسیار پرانرژی به عرصه‌های جهانی آمدند و بعد هم چینی‌ها که فهمیده بودند فقط تولید بی‌نام‌ونشان آنها را از سایه غرب خارج نمی‌کند، به استانداردسازی برندها و برند‌سازی روی آوردند و دولت چین از کنگره 2014 IAA حمایت کرد که نتیجه‌اش لوکالیزه‌شدن استانداردهای مارکتینگ و تبلیغات تجاری و سرعت‌گرفتن دوباره آنها در بازارهای جهانی بود. امروز دیگر شرایط مثل قبل نیست. مبنای تعهدات IAA برای همکاری با صنایع و متخصصان ایرانی یک اجماع جهانی است که به رشد و بلوغ خود رسیده و نمی‌شود به‌صورت فرمایشی جلو آن را گرفت.
در پایان فکر می‌کنید رفتار تندروهای داخلی بر روابط ایران و جهان چه تأثیری خواهد داشت؟
شاید نگاه من با کسانی که همه‌چیز را سیاسی می‌بینند کمی فرق داشته باشد. من معتقدم ما متاع گران‌بهایی داریم که در جهان با عنوان جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود و می‌خواهیم چهره آن را به جهان عرضه کنیم. این کار به‌لحاظ فنی عنوانش برندینگ است. در کشور، اشخاص حقیقی و حقوقی‌ای داریم که در این برندینگ ملی سهیم هستند. اینها هرکدام اعتقادات قلبی عمیقی دارند که بر روش برندینگ آنها تأثیر می‌گذارد. شما در برندینگ یک کتاب هم اگر استراتژی فروشتان دستیابی به جامعه مخاطب خاصی باشد، باید محصول خودتان را متناسب با مخاطب معرفی کنید و اگر مقصدتان لایه دیگری باشد، باید با شیوه دیگری برای معرفی محصول خود برنامه‌ریزی کنید. مدیریت یک برند بدون داشتن هدف استراتژیک غیرممکن است و برای افرادی که در مدیریت یک برند مشارکت می‌کنند کمترین چیز پذیرش اهداف و اصول استراتژیک مشترک است. حالا این متاع عزیز که می‌خواهیم چهره‌اش را به دنیا عرضه کنیم خودش یک ذاتیاتی دارد. استراتژی اصلی چگونگی ارائه چهره آن ‌هم در مدیریت ارشد نظام تدوین شده است. اگر همه براساس همان دستورالعمل اصلی روش‌های خودشان را کالیبره کنند، به وفاق دست خواهیم یافت و همه انرژی‌ها به‌صورت هم‌افزا در مسیر هدف واحد مصرف خواهد شد. اما هرکجا هرکسی از این کالیبراسیون که سیاست‌های اصلی نظام است خارج شود، آن‌وقت احتیاج به برند آدیت پیدا می‌کنیم که برای همه هزینه‌بر است.

در کوچه‌پس‌کوچه‌های نیاوران از محله قدیمی جماران می‌گذریم و آن‌سوی خیابان یاسر وارد کوچه‌ای باریک می‌شویم که بافت قدیمی روستاهای شمیران را حفظ کرده است. اینجا در بین خانه‌های قدیمی، ساختمان نوساز بسیار کوچکی هست که با ساختار مدرن و چیدمان هنرمندانه‌اش در بدو ورود آدم را غافلگیر می‌کند. دفتر شخصی دکتر مهرنوش شفیعی‌شهربابکی با تعدد آثار هنرمندان صاحب‌نام معاصر که عموما با یادداشتی از خالق اثر به او هدیه شده‌اند بیشتر شبیه یک گالری هنری است. او متولد سال 1351، دانش‌آموخته کارشناسی ادبیات فارسی، کارشناسی گرافیک، کارشناسی‌ارشد تصویرسازی، کارشناسی‌ارشد مدیریت و دکترای مدیریت است. شفیعی نمایندگی سازمان جهانی تبلیغات را در ایران برعهده دارد و به همین بهانه گفت‌وگویی با او انجام دادیم.

اول از همه این سؤال در ذهن مطرح می‌شود که یک خانم ایرانی چگونه توانسته به جایگاه نمایندگی تام‌الاختیار یک سازمان معتبر جهانی برسد؟
ببینید، واقعیت این است که من یک نفر از یک تیم متخصص ایرانی هستم که با توکل و پشتکار در فعالیت‌های علمی توانسته‌ایم اعتماد مجامع علمی و استانداردساز بین‌المللی در حوزه تخصصی‌مان را جلب کنیم. در این تیم آقایان و خانم‌های متخصصی هستند که دوشادوش هم کار کرده‌اند. ان‌شاءا... به‌زودی هیأت‌امنایی از نخبگان حوزه مارکتینگ و تبلیغات تشکیل می‌شود که باید همه به‌همراه هم برای راهگشایی آینده بازار این سرزمین و گشودن بازارهای خارجی جدید هرچه در توان دارند را انجام دهند.
خب شما به‌عنوان مسئول تیمی که این مسیر را طی کرده‌اند شناخته می‌شوید... .
اولا مسئولیت همان‌طور که از معنی لغوی‌اش هم پیداست به مفهوم مورد سؤال‌بودن و پاسخ‌گوبودن است. ثانیا الحمدلله همین مسئولیت هم به هیأت‌امنایی از نخبگان حوزه‌های برنامه‌ریزی، ارتباط با جامعه مخاطب، فرهنگ‌سازی اقتصادی، مارکتینگ و تبلیغات انتقال پیدا کرده است. به‌زودی کمیسیون‌های تخصصی هم با بدنه‌ای جوان و پرانگیزه و با پشتوانه قدرتمند علمی، به این ساختار اضافه خواهند شد تا همه به‌همراه هم با هدف گسترش بازارهای این سرزمین و ایجاد افق‌های جهانی برای محصولات ایرانی، هرچه در توان داریم انجام دهیم.
چه شد که درگیر موضوع استاندارد‌سازی مارکتینگ و تبلیغات شدید؟
هر ذهن پویایی با یک نگاه ساده به فضای تبلیغات ما جای خالی متر و معیار در صحت و سلامت رفتارهای مارکتینگ و تبلیغاتی را احساس می‌کند. من هم در طول 20 سال فعالیت مداوم حرفه‌ای همواره شاهد ضعف جدی رفتارهای موجود در بازار بوده‌ام. همیشه هم تلاش می‌کردم تا راهکارهای علمی‌تر و کارآمد‌تری برای رفتار با جامعه مخاطب پیدا کنم. نهایتا این حساسیت به کیفیت رفتارهای تبلیغاتی، با شرکت در چهل‌ویکمین کنگره سازمان جهانی تبلیغات در سال 2008 شکل عملیاتی‌ و اجرائی پیدا کرد. در آنجا به‌عینه دیدم که بازار ایران و بازار بیرون ایران زبان مشترکی ندارند و این نقیصه عمدتا متوجه رفتارهای سلیقه‌ای و بی‌توجهی به استانداردهای علمی در اکثر رفتارهای مارکتینگی و تبلیغاتی محصولات ایرانی است. درواقع اگر بخواهیم در بازارهای بین‌المللی حضور مؤثری داشته باشیم اول باید به‌صورت متمرکز برای اصلاح وضعیت اجرائی پروژه‌های مارکتینگ و تبلیغات در ایران برنامه‌ریزی کنیم. چراکه بخش مهمی از مشکلات جهانی‌شدن محصولات ایرانی مربوط به کیفیت تولید نیست. بلکه ایراد در روش ارائه و معرفی و بازار‌سازی برای آن است. برهمین‌اساس با جمعی از دوستان درگیر مطالعه و تدوین سیلابس‌های مارکتینگ و تبلیغات برمبنای استانداردهای جهانی نیازهای بومی و روش‌های خلاقیت علمی شدیم. این کار تیمی روزبه‌روز درگیری ما با منابع معتبر و روزآمد جهانی را بیشتر کرد و نتیجه این درگیری همین اتفاقاتی است که می‌بینید.
یعنی تحولی در حوزه علمی تبلیغات ایجاد شد؟
خیر، از ماحصل پژوهش‌های ما هرگز استفاده تجاری نشد. من و دوستانم فهمیدیم مارکتینگ یا بازارسازی که تبلیغات یک جزئی از آن است، در ایران غالبا تابعی از سلیقه‌های بازاری کارفرمایان و سودجویی دلالان رسانه‌ای است. اصولا حرف‌های علمی، کمتر خریدار دارد. در این شهر تبلیغاتچی‌هایی داریم که به‌جای ارائه برنامه استراتژیک و کمپین حرفه‌ای و خلاقانه، صرفا با پیشنهاد فروش‌ میلیاردی رسانه به سراغ بنگاه‌های اقتصادی می‌روند و کار هم می‌گیرند. عملا شما هرچقدر برای مدیر این بنگاه استدلال کنید که با برنامه‌ریزی صحیح نیازی به این سطح از هزینه نیست، قبول نمی‌کند. این‌طور که می‌شود، جوان‌ترها به‌جای کار درست و علمی به سراغ دلالی رسانه می‌روند و محتوا روزبه‌روز ضعیف‌تر می‌شود.
یعنی شما معتقدید در بخش محتوای مربوط به تبلیغات ضعیف هستیم؟
خیلی زیاد. من مثل خیلی از آدم‌های فنی و تخصصی دیگر کارهای دولت نهم و دهم را که می‌دیدم با خودم می‌گفتم دولت کنترات کرده است برند و برندینگ محصول و محتوای ایرانی را با هم نابود کند تا خیال همه راحت شود. وقتی در کارگروه استاندارد‌سازی کمپین‌های تبلیغاتی دنبال یک معادل لغوی برای کمپین تبلیغاتی در فارسی می‌گشتیم آقای دکتر ماجد از اندیشگاه پارسیان متن یک سخنرانی مقام معظم رهبری را آوردند که آنجا درباره «پیوست فرهنگی» برای تولیدات ملی مفصلا صحبت کرده بودند. این متن نه‌تنها ذهن من را کاملا متحول کرد بلکه من را عمیقا متأثر کرد چراکه ایشان با الفاظ روان و مثال‌های قابل فهم لزوم پشتیبانی صنایع ایرانی توسط رفتارهای همگرا در کمپین تبلیغاتی و اهمیت برندینگ را کاملا توضیح داده بودند. مخاطبشان هم شورای‌عالی انقلاب فرهنگی بود. یعنی در سطوح عالی نظام این دستورات به‌صراحت و دقت وجود دارد. توجه کنید بالاترین مقام کشور راجع به جزئیات یک کار فنی تا این حد دقیق رهنمود می‌دهد و باز هم اجرا نمی‌شود. جالب است که ایشان از سال 68 تاکنون بیش از 10 مرتبه یک حدیث نبوی را تکرار کرده‌اند با این مضمون که خدا بیامرزد کسی را که هر کاری انجام می‌دهد به بهترین نحو انجام دهد.
اکثرا هم مخاطب این صحبت‌ها اهالی صنعت و تولید بوده‌اند. خب اگر کسی خواب باشد، می‌شود بیدارش کرد ولی کسی که خودش را به خواب زده، کاری برایش نمی‌شود کرد.
فکر می‌کنید سازمان جهانی تبلیغات این رهنمودها را محقق می‌کند؟
سازمان جهانی تبلیغات فقط یک دریچه قابل‌اعتماد به مجامع بین‌المللی و منابع روزآمد علمی است. کار اصلی را ما خودمان باید انجام دهیم. در IAA امکان دسترسی به علوم و فنون و تجربیات همکاران سراسر دنیا فراهم می‌شود. استاندارد‌سازی واقعی دسترسی به منابع و مراجع قابل اعتماد، همکاری‌های آموزشی و پژوهشی، استفاده مستقیم از دانش استادان و تجربیات خبرگان و دستاوردهای پژوهشگران طرازاول جهانی همگی از اولین امکاناتی هستند که باید در اختیار متخصصان متعهد ایرانی قرار بگیرند تا متخصصان اولا چرخ را از اول اختراع نکنند و ثانیا این جریانی که افراد گمنام درجه سه را با یک کتاب به ایران می‌آورند و ‌میلیاردها پول از صاحبان صنایع می‌گیرند و در کنفرانس‌ها و کارگاه‌های آموزشی حرف‌های غلط یا تاریخ‌مصرف‌گذشته‌ای را تحویل مدیران و صنایع و تجار می‌دهند پایان پیدا کند و ثالثا امکان ظهور و بروز توانمندی‌های ایرانی در سطح جهانی فراهم شود. اینها امکانات IAA است؛ یعنی IAA مثل یک ابزار خوب و کارآمد می‌تواند برای انجام وظایف ما و رسیدن به اهداف والایمان استفاده شود. حالا مثل هر ابزار دیگری خروجی نهایی وابسته به عملکرد و شیوه استفاده ماست.
و دسترسی به ابزارهای IAA قبلا وجود نداشته است؟
اینجا دو موضوع مختلف مطرح است؛ اولا دسترسی به منابع و استانداردهای جهانی و دوم شیوه استفاده از آنها. درمورد دسترسی به منابع و استانداردها، اصولا منتشرکنندگان رسمی از منابع اصلی چندین‌سال عقب هستند. مثلا زمانی که ما در کتاب‌های درسی مدیریت اجرائی چهار پی مارکتینگ را آموزش می‌دهیم، ممیزهای بین‌المللی 6-7 پی را ممیزی می‌کنند و گروه‌های تحقیقاتی در دنیا درباره آثار هشت تا 12 پی مقاله علمی می‌نویسند و نمونه‌برداری می‌کنند. به‌علاوه سرعت تغییرات و رشد علمی در حوزه مارکتینگ و تبلیغات امکان هم‌سطحی و هماهنگی مطالب ازپیش‌تعیین‌شده دانشگاهی را با روش‌های روزآمد به حداقل می‌رساند. موضوع دیگری که باید در نظر گرفت، بحث اعتبارسنجی است. الان در ایران ما با پدیده‌های بسیار عظیمی روبه‌رو هستیم که عده‌ای می‌روند با چند‌هزار دلار در یک کشور اروپایی یک بنیاد مارکتینگ ثبت می‌کنند، بعد خودشان به خودشان عضویت افتخاری و جایزه می‌دهند و بعد هم در ایران به‌عنوان استاد شناخته می‌شوند و پول‌های عجیبی را از صاحبان کسب‌وکار می‌گیرند تا به آنها رهنمود علمی بدهند. خب به نظرم اینها فقط کلاهبردار نیستند بلکه به ریشه‌های اقتصاد کشور با بی‌سوادی خودشان آسیب می‌زنند. ما باید بتوانیم با دسترسی مستقیم به بانک‌های اطلاعات و منابع استاندارد جهانی سره و ناسره را از هم تشخیص دهیم. اما در شیوه کاربرد که موضوع دوم است با مسئله بزرگ‌تری روبه‌رو هستیم. ما باید بتوانیم آموزش را از فرم طوطی‌وار خارج کنیم. فرم طوطی‌وار یعنی اولا فقط ترجمه نکنیم بلکه بعد از دریافت علوم آنها را بومی‌سازی کنیم و در این پروسه بومی‌سازی به قواره مشخصات و نیازهای اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی خودمان برسانیم. ثانیا در همان‌جا که دیگران گفته‌اند متوقف نشویم و اگر چرخ را از آنها می‌گیریم چرخ‌و‌فلک را خودمان بسازیم و ثالثا آموزش را به سطحی از ادبیات برسانیم که لایه‌های مختلف کسب‌وکار به زبان خودشان و در حد نیاز خودشان از آن استفاده کنند. نمی‌شود گفت که یک بقال به مارکتینگ نیاز ندارد و نمی‌شود گفت که یک پزشک که مسئول یک سازمان تولیدکننده دارو است چون دکتر است پس پروسه تخصصی مارکتینگ را می‌داند. اینها هردو به حمایت احتیاج دارند تا اقتصاد ملی شکل بگیرد و شکوفا شود. چهارم استفاده‌کردن از علوم و فنون است؛ در همان مثال قبلی که عرض کردم اگر 10 پی را هم آموزش دهید، کلی عبارت‌های دهان‌پرکن و تجربیات درخشان افراد موفق را هم نشان بدهید، اگر نقشه عملیاتی‌شدن این علوم در اجزای رفتار یک سیستم اجرا و ادیت نشود، همه اینها فقط حرف است.
چرا سازمان جهانی تبلیغات با این‌همه مزایا قبلا به ایران نیامده بود؟
این بحث مقداری سخت است، چون بخش‌هایی از آن به اشخاصی برمی‌خورد. من سعی می‌کنم خیلی کلی جریان را با شما در میان بگذارم. قبل از انقلاب ظاهرا کسانی که متولی امور بودند و با IAA کار می‌کردند، این رفتار را به ساختار رسمی تبدیل نکردند. بعد از انقلاب عده‌ای که به خارج از کشور مهاجرت کردند، باعث تولید تصویر غیرواقعی‌ای از ایران شدند که امکان تعامل با جهان را به حداقل می‌رساند. از سوی دیگر، عده‌ای هم در داخل به هر ارتباط بین‌المللی‌ای بدبین بودند. دراین‌میان، لابی‌های صهیونیستی از عملکرد این دو گروه، نتیجه دلخواه خودشان را که منزوی‌کردن متخصصان ایرانی بود، دنبال می‌کردند. بعد از پایان جنگ که تبلیغات تجاری دوباره رونق گرفت، کارشناسانی از این صنعت برای شرکت در کنفرانس‌ها و دریافت مقالات علمی و حتی توسعه بازار خودشان از طریق دفاتر IAA در سایر کشورها به عضویت IAA درآمدند، اما حضور IAA در ایران رسمیت نداشت تا اینکه در مقاطعی، چند گروه شروع کردند به مذاکره برای بازکردن دفتری به نام IAA در تهران. اینها در بین خودشان دچار تعارض‌هایی بودند. درواقع هرکدام می‌خواستند خودشان از اعتبار و عنوان علمی آن استفاده شخصی کنند. در اثر این مسائل گروهی خودشان را کنار کشیدند و آنهایی که باقی ماندند برای هم پرونده‌سازی کردند. هرکسی دیگری را به چیزی متهم کرد و آن‌قدر کارهای عجیبی انجام شد که هم مسئولان نگران شدند و هم اعتماد IAA از بین رفت. دوباره در این ماجرا هم، برنده، لابی‌های صهیونیستی بودند که خوشحال و خندان ایستادند و حذف ایران از یک نهاد بین‌المللی را جشن گرفتند.
خب شما برای تکرارنشدن این مسائل فکری کرده‌اید؟
بله. ما خیال همه را راحت کردیم. IAA در ایران یک نماینده رسمی غیرقابل‌تغییر دارد یعنی مثل هیأت نظارت فرهنگستان‌ها در جهان، مادام‌العمر است و فقط نقش نظارتی دارد. یک هیأت‌امنایی هم از نخبگان متعهد کشور مسئولیت امور فکری و برنامه‌ریزی را می‌پذیرند. یک هیأت عالی اجرائی هم خواهد بود که کارهای اجرائی را انجام می‌دهد. همه این منظومه متصل به یک مؤسسه خصوصی با صددرصد سهام ایرانی به‌عنوان کارگزار است. اینجا و در این سیستم چند تهدید را پیش‌بینی کرده‌‌ و برایش راه‌حل داده‌ایم. اولا قابل‌کنترل‌بودن همکاری‌های بین‌المللی است. حوزه مارکتینگ و بازار‌سازی و تبلیغات تجاری از حوزه‌های اثرگذار ملی است که نقاط اتصال آن با خارج از کشور باید داخل ویترین شیشه‌ای و برای نهادهای نظارتی کلان کشور قابل رصد باشد. دوما تعهد و مسئولیت‌پذیری است. یعنی کسی که کار یک بخش را می‌پذیرد، فکر نکند تیتر مسئول پروژه فلان بخش برایش کافی است و هر لحظه خودش را پاسخ‌گوی میزان فعالیت انجام‌شده در حوزه خودش بداند. سوم هم‌افزایی متقابل استعدادها و توانمندی‌هاست به‌نحوی‌که هرکدام از گروه‌های علمی و اجرائی مختلف، دائما در حال پشتیبانی یکدیگر باشند. چهارم آن است که سیستم بر همان محور کار گروهی خودش هوا و هوس ظهور و بروز شخصی و کنارزدن دیگران را کنترل و محدود کند.
شما گفته‌اید که مذاکرات هسته‌ای بر همکاری‌های IAA با ایران تأثیر نخواهد داشت. لطفا در این مورد توضیح دهید.
ببینید، یک زمانی وقتی به فضای تبلیغات تجاری جهان نگاه می‌کردید، تمام قدرت‌های مارکتینگ و رفتار با جامعه مخاطب یک‌سرشان به جریانات خاص دنیای سرمایه‌داری و به‌خصوص صهیونیستی می‌رسید. به مرور زمان با توسعه ارتباطات و آموزش و تلاش جوانان پرانرژی و تازه‌نفس این انحصارها شکاف برداشتند. وقتی آقای فارس ابوحمد که یک لبنانی است، کاندیدای دبیرکلی سازمان جهانی تبلیغات شد، عده‌ای همه تلاششان را کردند که او نباشد ولی دیگر دیر شده بود، ایشان در دورانی که مسئولیت بخش خاورمیانه را برعهده داشتند، ‌هزاران جوان نواندیش در منطقه تربیت کرده بودند و اینها یک تحول می‌خواستند. خب آمدن آقای ابوحمد حضور جنوب‌شرق آسیا را پررنگ‌تر کرد. جوانان و متخصصان مالزیایی بسیار پرانرژی به عرصه‌های جهانی آمدند و بعد هم چینی‌ها که فهمیده بودند فقط تولید بی‌نام‌ونشان آنها را از سایه غرب خارج نمی‌کند، به استانداردسازی برندها و برند‌سازی روی آوردند و دولت چین از کنگره 2014 IAA حمایت کرد که نتیجه‌اش لوکالیزه‌شدن استانداردهای مارکتینگ و تبلیغات تجاری و سرعت‌گرفتن دوباره آنها در بازارهای جهانی بود. امروز دیگر شرایط مثل قبل نیست. مبنای تعهدات IAA برای همکاری با صنایع و متخصصان ایرانی یک اجماع جهانی است که به رشد و بلوغ خود رسیده و نمی‌شود به‌صورت فرمایشی جلو آن را گرفت.
در پایان فکر می‌کنید رفتار تندروهای داخلی بر روابط ایران و جهان چه تأثیری خواهد داشت؟
شاید نگاه من با کسانی که همه‌چیز را سیاسی می‌بینند کمی فرق داشته باشد. من معتقدم ما متاع گران‌بهایی داریم که در جهان با عنوان جمهوری اسلامی ایران شناخته می‌شود و می‌خواهیم چهره آن را به جهان عرضه کنیم. این کار به‌لحاظ فنی عنوانش برندینگ است. در کشور، اشخاص حقیقی و حقوقی‌ای داریم که در این برندینگ ملی سهیم هستند. اینها هرکدام اعتقادات قلبی عمیقی دارند که بر روش برندینگ آنها تأثیر می‌گذارد. شما در برندینگ یک کتاب هم اگر استراتژی فروشتان دستیابی به جامعه مخاطب خاصی باشد، باید محصول خودتان را متناسب با مخاطب معرفی کنید و اگر مقصدتان لایه دیگری باشد، باید با شیوه دیگری برای معرفی محصول خود برنامه‌ریزی کنید. مدیریت یک برند بدون داشتن هدف استراتژیک غیرممکن است و برای افرادی که در مدیریت یک برند مشارکت می‌کنند کمترین چیز پذیرش اهداف و اصول استراتژیک مشترک است. حالا این متاع عزیز که می‌خواهیم چهره‌اش را به دنیا عرضه کنیم خودش یک ذاتیاتی دارد. استراتژی اصلی چگونگی ارائه چهره آن ‌هم در مدیریت ارشد نظام تدوین شده است. اگر همه براساس همان دستورالعمل اصلی روش‌های خودشان را کالیبره کنند، به وفاق دست خواهیم یافت و همه انرژی‌ها به‌صورت هم‌افزا در مسیر هدف واحد مصرف خواهد شد. اما هرکجا هرکسی از این کالیبراسیون که سیاست‌های اصلی نظام است خارج شود، آن‌وقت احتیاج به برند آدیت پیدا می‌کنیم که برای همه هزینه‌بر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.