روغنکاری دربهای ذهن آشفته سنتی-مدرن
اگر آندره بازن زنده بود، از فیلم «روغن مار» آقای علیرضا داوودنژاد خیلی خوشش میآمد. به گفته بازن فقید، تلاش و هدف نهایی هنر فیلم، نزدیکشدن هرچهبیشتر به واقعیت با توجه به امکانات تکنیکی موجود است؛ و «روغن مار» در این کار، به افقهای جدیدی دست یافته، حداقل در سینمای ایران؛ اثری با بودجه کم و پروداکشن بسیار جزئی، اما هنرمندانه (برخلاف آنهایی که با بودجههای چندمیلیاردی، فیلمهای نازل میسازند...)
فیلم با دوربین موبایل فیلمبرداری شده (گرچه از صدابرداری حرفهای برخوردار است، که با توجه به اهمیت دیالوگ در روایت داستان این فیلم، اقدامی ناگزیر بود)، و علاوه بر کارگردانی، دیگر کارهای فنی فیلم (فیلمبرداری، تدوین و...) نیز توسط خود فیلمساز انجام شده و بازیگران معدود فیلم هم، غیرحرفهای هستند (و البته بازی خوب و تأثیرگذاری دارند) . فیلم از چند سکانس- پلان طولانی تشکیل شده و برشهایش، انگشتشمارند. فرم اثر، حالتی اپیزودیک دارد و از سه سکانس تشکیل شده: صحنه بازار و معرکه مردی که روغن مار میفروشد؛ صحنه داخلی زندگی یک مرد مطلقه میانسال با مادرش و سکانس کوتاه پایانی که در اصل یک فاصلهگذاری جالب و نوعی انتقاد شوخطبعانه و مختصر فیلمساز از بخشی از روش کاری خودش و نیز از سیستم فیلمسازی فرقهگرای ایران است که از زبان یکی از آشنایانش مطرح میشود (نوعی اشاره به واقعیت فیلمسازی خود). این سه سکانس و بازبودن داستانها، که فرم کار را تا حدی پستمدرن کرده (ترکیب کلاژگونه صحنهها و نبود پایانبندی قطعی)، علاوه بر جذابیت موضوعی، از نظر تماتیک هم بههم مرتبطند؛ بهخصوص سکانسهای اول و دوم.
اما تم اصلی فیلم: تضاد سنت و مدرنیسم و نقش آن در زندگی خصوصی- خانوادگی و اجتماعی افراد، و جامعهای که در عین برخورداری از حاصل برخی از پیشرفتهای مدرن، هنوز ارزشها و رفتارهای مدرن در آن نهادینه نشده و هنوز افرادش مبتلا به افکار و ذهنیتها و رفتارهای سنتی هستند و در برزخ زندگی سنتی و مدرن گیر کردهاند؛ و از دل این تضاد، آشفتگیهای ذهنی و رفتاری زاده میشود؛ واقعیتی که هرروز در خانه و جامعه شاهد آن هستیم.
سکانس اول به شکل مستند گرفته شده؛ سکانس-پلانی از مردمی که دور معرکه مردی که ماری بزرگ روی گردنش انداخته و روغن مار و اثرات درمانی معجزهآسای ادعایی آن را تبلیغ میکند. این سکانس، علاوه بر ارتباط مؤثرش با تماتیک اثر، اثری قلابمانند دارد و با توجه به جذابیتهای ذاتیاش، تماشاگر را از لحظه نخست به فیلم جذب میکند. از نظر موضوعی، این صحنه، مشتی است از خروار یک جامعه سنتی: شیوه تبلیغ و فروش سنتی (معرکهوار)؛ جنسی که فروخته میشود (روغن مار) کالایی است سنتی و اثرات درمانی منتسب به آن، ریشه در طب سنتی چین و ماچین دارد و بازار، که مردم در آن گرد هم آمدهاند، از نظر اقتصادی- اجتماعی، یک نهاد کاملا سنتی است. اما در همین محیط سنتی، ابزار مدرن خودنمایی میکنند و درواقع با فضای سنتی عجین شدهاند؛ مرد روغنمارفروش با بلندگو صحبت میکند و خود فیلمساز، در مقام سوژه مشاهدهگر، با موبایل از صحنه فیلم میگیرد (به نقش تماتیک دوربین موبایل در ادامه بیشتر پرداخته میشود). (همچنین پیرزنی را که در سکانس دوم خواهیم دید (مادر محمد)، به این بازار آمده و این حضور میتواند خط ربطی باشد بین این سکانس با سکانس بعد) . اما آنچه در
انتهای این سکانس- پلان رخ میدهد، تأکیدی است مستقیم بر اینکه داریم از این محیط سنتی، به محیطی وارد میشویم که فضای ذهنی حاکم بر آن، با این سنتگرایی تضاد دارد: دوربین به بالا تیلت میکند و ساختمانی که از نظر معماری بسیار مدرن است را نشان میدهد و همزمان، صدای یک هواپیما شنیده میشود: یکی از وسایل مهم دنیای مدرن که ارتباطی ضمنی هم با بخشی از موضوع داستان سکانس دوم (مهاجرت به خارج از کشور) دارد. اما در سکانس دوم، باز شاهد سکانس-پلانهایی هستیم از رابطه غیرصمیمانه محمد میانسال با مادرش و داستان آنها که از خلال دیالوگهایشان گفته میشود. او به دلایل رفتارهای گذشته مادر، که ریشه از تلقی سنتی او از ارزشهای خانوادگی و اجتماعی داشته (جلوگیری از ازدواج محمد با دختر موردعلاقهاش به این بهانه که خواهر رفیقش بوده!)، با او اختلاف دارد و مادر هم، بهخاطر رفتارهای محمد (جداشدن او از زن و بچههایش)، از دستش شاکی است. کلا فضای حاکم بر رابطه این دو، سرد و غیرصمیمانه و تنشآلود است. نماهای ثابت و پرهیز از برش، بر این حس رخوت و ملال و رئالیسم این صحنهها افزوده، و اینجاست که متوجه میشویم چرا نماهای ثابت، حس بهتری از
واقعیت را در تماشاگر القا میکند. درواقع، فیلمساز با این سکانس- پلانها و پرهیز از گزینش نماها با استفاده از ابزار تدوین، فضایی ایجاد کرده که تماشاگر آنچه را که خود میخواهد، میبیند و در نتیجه حس میکند در صحنه حضور دارد؛ مضافا بر اینکه برش -بهخصوص در صورت استفاده زیاد-، مکررا حضور کارگردان و مصنوع بودن و «فیلمبودن» داستان را به تماشاگر اعلام میکند و از واقعگرایی صحنه و حسی که این واقعیت ایجاد میکند، میکاهد. البته حضور تعداد کم کاراکترها (دو نفر) و محدودبودن لوکیشن (خانهای کوچک)، کار فیلمساز را با خلوتکردن صحنه و محدودکردن عمق میدان راحتتر کرده است. نکته جالب و پارادوکسیکالی که دراینمیان به چشم میخورد این است که استفاده از دوربین موبایل برای گرفتن فیلم، در این سکانس داخلی، بهخاطر کیفیت و وضوح و شفافیت رنگی پایین -که به طور متعارف چیز نامطلوبی است-کمک زیادی به فیلمساز برای خلق فضای دلمرده موردنظر کرده؛ فضایی که علاوه بر حالت فیزیکی واقعی، منعکسکننده ذهن و فکر بلاتکلیف و افسرده کاراکترهاست. برخی میزانسنهای ساده فیلم هم بر جدایی احساسی-فکری مادر و پسر تأکید میکنند؛ مثلا از طریق قراردادن
ستون یا خطوطی عمودی بین آنها؛ و استفاده از دیوار و خودِ فضای بسته و کمنور خانه بر حس غمآلود محیط میافزاید. نکته جالب اینکه، لنز دوربین موبایل، برخلاف دوربینهای حرفهای، در حرکت، باعث فلو (تار) شدن تصویر میشود و این دقیقا حس واقعگرایی خاصی به فیلم میبخشد. توضیح میدهم: هماکنون به نقطهای در فاصلهای نسبتا دور نگاه کنید، سپس سرتان را بچرخانید (نسبتا آهسته) و به نقطه در زاویه دیگر نگاه کنید و این کار را چندبار با تغییر زاویه انجام دهید. میبینید که در هنگام چرخش سر، برای لحظهای، تصاویر تار میشوند و این خاصیت چشم انسان است که نمیتواند وضوح را در حال حرکت کاملا حفظ کند؛ و همین اتفاق در لنز دوربین موبایل افتاده است و این بازنمایی واقعی واقعیت بصری، یکی از نقاط قوت استفاده از دوربین موبایل در این فیلم بوده است.
به تم تضاد سنت و مدرنیسم و مصداقهای آن در زندگی محمد و مادرش بازگردیم: آنها از طریق مکالمه تصویری، با خواهر محمد که در خارج از کشور است ارتباط مستقیم برقرار میکنند؛ زنی که بهخاطر رسیدن به ارزشهایی که دنیای مدرن برای زن تعریف کرده، توجه چندانی به خانواده (که نهادی است سنتی) ندارد و میخواهد از طریق افزایش سطح تحصیلاتش، ارزش اجتماعی خود را افزایش دهد، که اینها برای ذهن سنتگرای مادر، قابل درک نیست. جالب آنکه، هر سه این کاراکترها، «حق» دارند و سوءنیتی ندارند و واقعیت را میبینند، ولی این واقعیتها وقتی از فیلتر اذهان آنها (ذهنهای سنتی یا نیمه-مدرن) رد میشود، گاه حالتی متضاد نسبت بههم پیدا میکنند و از نظر فرد مقابل، «غیرواقعی» میشوند، و این اشارهای است بر تفسیر پستمدرنیستی از واقعیت؛ اینکه واقعیت نسبی است و اینکه درک واقعیت، بستگی به وضعیت ذهنی- روانی مشاهدهگر دارد. (صحبت درباره ویژگیهای فرمی پستمدرنی فیلم، در این مختصر نمیگنجد).
در مورد نام فیلم؛ گرچه این یک تفسیر دلبخواهی است: ضمن اینکه خودِ مار از نظر نشانهشناختی کهنالگوها، مظهر مفاهیمی چون شومی، سقوط، تخریب و ضمیر ناخودآگاه است، روغن مار را در اینجا میتوان مادهای دانست که بهمثابه عنصری سنتی در روح جامعهای که بیآنکه ارزشهای واقعی مدرنیسم (آزادی، آگاهی و مطالعه، احترام به حقوق دیگران، دموکراسی و ...) را درک کرده باشد، ظواهر آن را گرفته، جاری است: مادهای لزج که مثل گریس، چرخدندههای موتور افکار مستأصل و لولاهای درهای اتاقهای ذهنهایی که مأمن آشفتگی و اضطرابِ افراد گیرکرده در سنت و مدرنیتهاند را روغنکاری میکند!
اگر آندره بازن زنده بود، از فیلم «روغن مار» آقای علیرضا داوودنژاد خیلی خوشش میآمد. به گفته بازن فقید، تلاش و هدف نهایی هنر فیلم، نزدیکشدن هرچهبیشتر به واقعیت با توجه به امکانات تکنیکی موجود است؛ و «روغن مار» در این کار، به افقهای جدیدی دست یافته، حداقل در سینمای ایران؛ اثری با بودجه کم و پروداکشن بسیار جزئی، اما هنرمندانه (برخلاف آنهایی که با بودجههای چندمیلیاردی، فیلمهای نازل میسازند...)
فیلم با دوربین موبایل فیلمبرداری شده (گرچه از صدابرداری حرفهای برخوردار است، که با توجه به اهمیت دیالوگ در روایت داستان این فیلم، اقدامی ناگزیر بود)، و علاوه بر کارگردانی، دیگر کارهای فنی فیلم (فیلمبرداری، تدوین و...) نیز توسط خود فیلمساز انجام شده و بازیگران معدود فیلم هم، غیرحرفهای هستند (و البته بازی خوب و تأثیرگذاری دارند) . فیلم از چند سکانس- پلان طولانی تشکیل شده و برشهایش، انگشتشمارند. فرم اثر، حالتی اپیزودیک دارد و از سه سکانس تشکیل شده: صحنه بازار و معرکه مردی که روغن مار میفروشد؛ صحنه داخلی زندگی یک مرد مطلقه میانسال با مادرش و سکانس کوتاه پایانی که در اصل یک فاصلهگذاری جالب و نوعی انتقاد شوخطبعانه و مختصر فیلمساز از بخشی از روش کاری خودش و نیز از سیستم فیلمسازی فرقهگرای ایران است که از زبان یکی از آشنایانش مطرح میشود (نوعی اشاره به واقعیت فیلمسازی خود). این سه سکانس و بازبودن داستانها، که فرم کار را تا حدی پستمدرن کرده (ترکیب کلاژگونه صحنهها و نبود پایانبندی قطعی)، علاوه بر جذابیت موضوعی، از نظر تماتیک هم بههم مرتبطند؛ بهخصوص سکانسهای اول و دوم.
اما تم اصلی فیلم: تضاد سنت و مدرنیسم و نقش آن در زندگی خصوصی- خانوادگی و اجتماعی افراد، و جامعهای که در عین برخورداری از حاصل برخی از پیشرفتهای مدرن، هنوز ارزشها و رفتارهای مدرن در آن نهادینه نشده و هنوز افرادش مبتلا به افکار و ذهنیتها و رفتارهای سنتی هستند و در برزخ زندگی سنتی و مدرن گیر کردهاند؛ و از دل این تضاد، آشفتگیهای ذهنی و رفتاری زاده میشود؛ واقعیتی که هرروز در خانه و جامعه شاهد آن هستیم.
سکانس اول به شکل مستند گرفته شده؛ سکانس-پلانی از مردمی که دور معرکه مردی که ماری بزرگ روی گردنش انداخته و روغن مار و اثرات درمانی معجزهآسای ادعایی آن را تبلیغ میکند. این سکانس، علاوه بر ارتباط مؤثرش با تماتیک اثر، اثری قلابمانند دارد و با توجه به جذابیتهای ذاتیاش، تماشاگر را از لحظه نخست به فیلم جذب میکند. از نظر موضوعی، این صحنه، مشتی است از خروار یک جامعه سنتی: شیوه تبلیغ و فروش سنتی (معرکهوار)؛ جنسی که فروخته میشود (روغن مار) کالایی است سنتی و اثرات درمانی منتسب به آن، ریشه در طب سنتی چین و ماچین دارد و بازار، که مردم در آن گرد هم آمدهاند، از نظر اقتصادی- اجتماعی، یک نهاد کاملا سنتی است. اما در همین محیط سنتی، ابزار مدرن خودنمایی میکنند و درواقع با فضای سنتی عجین شدهاند؛ مرد روغنمارفروش با بلندگو صحبت میکند و خود فیلمساز، در مقام سوژه مشاهدهگر، با موبایل از صحنه فیلم میگیرد (به نقش تماتیک دوربین موبایل در ادامه بیشتر پرداخته میشود). (همچنین پیرزنی را که در سکانس دوم خواهیم دید (مادر محمد)، به این بازار آمده و این حضور میتواند خط ربطی باشد بین این سکانس با سکانس بعد) . اما آنچه در
انتهای این سکانس- پلان رخ میدهد، تأکیدی است مستقیم بر اینکه داریم از این محیط سنتی، به محیطی وارد میشویم که فضای ذهنی حاکم بر آن، با این سنتگرایی تضاد دارد: دوربین به بالا تیلت میکند و ساختمانی که از نظر معماری بسیار مدرن است را نشان میدهد و همزمان، صدای یک هواپیما شنیده میشود: یکی از وسایل مهم دنیای مدرن که ارتباطی ضمنی هم با بخشی از موضوع داستان سکانس دوم (مهاجرت به خارج از کشور) دارد. اما در سکانس دوم، باز شاهد سکانس-پلانهایی هستیم از رابطه غیرصمیمانه محمد میانسال با مادرش و داستان آنها که از خلال دیالوگهایشان گفته میشود. او به دلایل رفتارهای گذشته مادر، که ریشه از تلقی سنتی او از ارزشهای خانوادگی و اجتماعی داشته (جلوگیری از ازدواج محمد با دختر موردعلاقهاش به این بهانه که خواهر رفیقش بوده!)، با او اختلاف دارد و مادر هم، بهخاطر رفتارهای محمد (جداشدن او از زن و بچههایش)، از دستش شاکی است. کلا فضای حاکم بر رابطه این دو، سرد و غیرصمیمانه و تنشآلود است. نماهای ثابت و پرهیز از برش، بر این حس رخوت و ملال و رئالیسم این صحنهها افزوده، و اینجاست که متوجه میشویم چرا نماهای ثابت، حس بهتری از
واقعیت را در تماشاگر القا میکند. درواقع، فیلمساز با این سکانس- پلانها و پرهیز از گزینش نماها با استفاده از ابزار تدوین، فضایی ایجاد کرده که تماشاگر آنچه را که خود میخواهد، میبیند و در نتیجه حس میکند در صحنه حضور دارد؛ مضافا بر اینکه برش -بهخصوص در صورت استفاده زیاد-، مکررا حضور کارگردان و مصنوع بودن و «فیلمبودن» داستان را به تماشاگر اعلام میکند و از واقعگرایی صحنه و حسی که این واقعیت ایجاد میکند، میکاهد. البته حضور تعداد کم کاراکترها (دو نفر) و محدودبودن لوکیشن (خانهای کوچک)، کار فیلمساز را با خلوتکردن صحنه و محدودکردن عمق میدان راحتتر کرده است. نکته جالب و پارادوکسیکالی که دراینمیان به چشم میخورد این است که استفاده از دوربین موبایل برای گرفتن فیلم، در این سکانس داخلی، بهخاطر کیفیت و وضوح و شفافیت رنگی پایین -که به طور متعارف چیز نامطلوبی است-کمک زیادی به فیلمساز برای خلق فضای دلمرده موردنظر کرده؛ فضایی که علاوه بر حالت فیزیکی واقعی، منعکسکننده ذهن و فکر بلاتکلیف و افسرده کاراکترهاست. برخی میزانسنهای ساده فیلم هم بر جدایی احساسی-فکری مادر و پسر تأکید میکنند؛ مثلا از طریق قراردادن
ستون یا خطوطی عمودی بین آنها؛ و استفاده از دیوار و خودِ فضای بسته و کمنور خانه بر حس غمآلود محیط میافزاید. نکته جالب اینکه، لنز دوربین موبایل، برخلاف دوربینهای حرفهای، در حرکت، باعث فلو (تار) شدن تصویر میشود و این دقیقا حس واقعگرایی خاصی به فیلم میبخشد. توضیح میدهم: هماکنون به نقطهای در فاصلهای نسبتا دور نگاه کنید، سپس سرتان را بچرخانید (نسبتا آهسته) و به نقطه در زاویه دیگر نگاه کنید و این کار را چندبار با تغییر زاویه انجام دهید. میبینید که در هنگام چرخش سر، برای لحظهای، تصاویر تار میشوند و این خاصیت چشم انسان است که نمیتواند وضوح را در حال حرکت کاملا حفظ کند؛ و همین اتفاق در لنز دوربین موبایل افتاده است و این بازنمایی واقعی واقعیت بصری، یکی از نقاط قوت استفاده از دوربین موبایل در این فیلم بوده است.
به تم تضاد سنت و مدرنیسم و مصداقهای آن در زندگی محمد و مادرش بازگردیم: آنها از طریق مکالمه تصویری، با خواهر محمد که در خارج از کشور است ارتباط مستقیم برقرار میکنند؛ زنی که بهخاطر رسیدن به ارزشهایی که دنیای مدرن برای زن تعریف کرده، توجه چندانی به خانواده (که نهادی است سنتی) ندارد و میخواهد از طریق افزایش سطح تحصیلاتش، ارزش اجتماعی خود را افزایش دهد، که اینها برای ذهن سنتگرای مادر، قابل درک نیست. جالب آنکه، هر سه این کاراکترها، «حق» دارند و سوءنیتی ندارند و واقعیت را میبینند، ولی این واقعیتها وقتی از فیلتر اذهان آنها (ذهنهای سنتی یا نیمه-مدرن) رد میشود، گاه حالتی متضاد نسبت بههم پیدا میکنند و از نظر فرد مقابل، «غیرواقعی» میشوند، و این اشارهای است بر تفسیر پستمدرنیستی از واقعیت؛ اینکه واقعیت نسبی است و اینکه درک واقعیت، بستگی به وضعیت ذهنی- روانی مشاهدهگر دارد. (صحبت درباره ویژگیهای فرمی پستمدرنی فیلم، در این مختصر نمیگنجد).
در مورد نام فیلم؛ گرچه این یک تفسیر دلبخواهی است: ضمن اینکه خودِ مار از نظر نشانهشناختی کهنالگوها، مظهر مفاهیمی چون شومی، سقوط، تخریب و ضمیر ناخودآگاه است، روغن مار را در اینجا میتوان مادهای دانست که بهمثابه عنصری سنتی در روح جامعهای که بیآنکه ارزشهای واقعی مدرنیسم (آزادی، آگاهی و مطالعه، احترام به حقوق دیگران، دموکراسی و ...) را درک کرده باشد، ظواهر آن را گرفته، جاری است: مادهای لزج که مثل گریس، چرخدندههای موتور افکار مستأصل و لولاهای درهای اتاقهای ذهنهایی که مأمن آشفتگی و اضطرابِ افراد گیرکرده در سنت و مدرنیتهاند را روغنکاری میکند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.