|

نگاهی به ایده هنر اتفاقی و آثار آلن کاپرا به بهانه اجرای مجدد «دیوار شیرین» در نمایشگاه فیاک پاریس

عبور از رودخانه خروشان

علیرضا امیرحاجبی

رویدادهای هنری قرن بیستم با کشمکش‌ها، تلاطم‌ها و چالش‌های فراوانی همراه بود. این چالش‌ها هم هنرمندان و هم مخاطبان متخصص و غیرمتخصص را درگیر خود کرده بود. ایده‌های انقلابی و گاه پیچیده که حتی تا مرز تخریب هنر و ذهن هنرمند پیش می‌رفت. به جایگاه نهادهای هنری در میان این اغتشاشات ضربه وارد شد و تا دهه 80 میلادی بحث‌های داغی در زمینه «چرایی وجود موزه‌ها و گالری‌ها» پدید آمد. هر چند می‌توان به‌جرئت اظهار کرد سرنخ تمامی این ماجرا‌ها به کاباره کوچکی در زوریخ و جمع هنرمندانی به نام دادائیست‌ها بازمی‌گردد، اما در اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 میلادی، گروه بزرگی از هنرمندان آمریکایی به شکلی افسارگسیخته پا در میدان گذاشتند و تمامی ارزش‌های چپ و راست را در حوزه فرهنگ و هنر به چالش کشیدند. هنرمندان این گروه هرکدام ساز خودشان را می‌زدند و با ایده‌های مختلف، ساختارهای حساس نهاد هنر تجسمی، موسیقی و نمایش را مورد حمله قرار می‌دادند. در چنین موقعیتی نباید انتظار داشت رادیکالیسم و آنارشیسم سر از یک محیط فرهنگی بیرون نیاورد. اما با گذشت مدتی و پس ار خوابیدن تب‌وتاب اولیه حتی آن دسته از هنرمندانی که به کوچه چهرازی سرمی‌زدند دوباره به جاده اصلی بازگشتند.رفتارهای غیرطبیعی هنرمندانی چون کریس باردن، استلارک، دنیس اپنهایم و آبراموویچ تعدیل شد تا به حدی که عکس همین «بانو آبراموویچ» روی جلد مجلات مد لباس فرانسه و آمریکا چاپ شد. بله بسیاری از هنرمندان از این طرف بام به آن‌طرف بام هجرت کردند. این است جادو و قدرت کاپیتالیسم که سرسخت‌ترین دشمن خود را در خود حل می‌کند و چهره‌ای دیگرگونه از آنان می‌سازد. کجاست بیانیه‌های تندوتیز هنرمندان مفهومی دهه 60 و 70 که به محکوم‌کردن اکسپرسیونیسم انتزاعی می‌پرداختند و سر این هنر را با محافظه‌کارانی مانند مک‌‌کارتی در یک آخور می‌دیدند؟ چریک‌های هنرمند و هنرمندان مبارز (گوریلا آرتیست‌ها) که تی‌شرت‌های ارنستو چه‌گوارا را می‌پوشیدند. تاریخ نشان داد بعدها همین حضرات آثارشان را به قیمت‌های نجومی در حراجی‌های بزرگ دنیا فروختند.
آنگاه که هنرمندان، آغشته به ایده‌های سیاسی چپ ‌و راست شوند، باید پيه این دگر-گشت‌های جالب توجه را هم به تن بمالند. این بدان معنا نیست که هنرمند نسبت به رویدادهای جهان بی‌تفاوت بماند، اما صدور بیانیه، ریختن آب به کف خیابان و پرتاب سیم لخت 110 ولت یا خود را از چنگک قصابی آویزان‌کردن، مشکلی را حل نمی‌کند. در بین این همه شورش‌های بی‌دلیل که از سر سیری و رفاه پس از جنگ روی داده بود. تعدادی از هنرمندان نیز بودند که با تأکید بر تغییر و نقد وضع موجود آن زمان، دست‌به‌کار نظریه‌پردازی همراه با کنش فعال شدند؛ در موسیقی جان کیج، در تئاتر ریچارد شخنر و حوزه هنرهای اجرائی و محیطی آلن کاپرا. کاپرا از نظریاتی تأثیر می‌گرفت که جان کیج اندیشمند و موسیقی‌دان برجسته آمریکایی در زمینه اتفاق‌ها و مرزهای هنر و زندگی روزمره مطرح کرده بود. کیج معتقد بود وحدت زمان و مکان خود می‌تواند به خلق یک اثر هنری کمک مستقیمی کند. این ایده وحدت زمان- مکانی خود برگرفته از آثار اندیشمندان معاصر ذن‌‌بودیسم به‌ویژه پروفسور سوزوکی بود که به شکلی ساده، آرای ذن‌بودیسم را در آمریکا تدریس می‌کرد. بخشی از هنر جان کیج بر محور همین وحدت زمان- مکانی و پاسداشت زندگی روزمره در ذن‌بودیسم می‌چرخید. کاپرا با تأثیرپذیری از این ایده که بر تصادف و اتفاقات تأکید داشت، مفاهیمی کاملا جدید را به بدنه هنر معاصر غرب تزریق کرد. مشکل بر سر راه هنرمندی که قصد دارد با پدیده‌ای نامرئی مانند اتفاق به خلق اثر بپردازد، این است كه چه ماده‌ای را برای اجرای اثر انتخاب کند؟ چگونه اجرا کند تا مفهوم به مخاطب انتقال یابد؟ و از همه مهم‌تر اینکه چگونه به مدیریت رویداد بپردازد، زیرا در هنر اتفاقی، فقط بخش کوچکی از کنش در اختیار هنرمند است و باقی کار را محیط و زمان در دست دارند. تمام هنر کاپرا همین بود. زندگی روزمره دراین‌میان نقش بسیار مهمی در هنر اتفاقی برعهده می‌گیرد.
کاپرا خود می‌گوید: «اثر اتفاقی می‌تواند با یک هواپیمای جِت در مسیر نیویورک به لوگزامبورگ پرواز کند. یا می‌تواند با آسانسور یکی از برج‌های پنج‌گانه مرکز شهر شیکاگو، بالا و پایین رود.(1)
او می‌افزاید: «تصویر یک اجرا، در هر کدام از این موقعیت‌ها نابرابر و مختلف است: یک آشپزخانه در هاب‌کن یک توالت عمومی در پاریس، یک گاراژ تاکسی در لئوپولدویل یا یک اتاق‌خواب در شهر کوچکی واقع در ترکیه».
بسیاری روزمرگی را خسته‌کننده می‌دانند اما برای هنرمندی مانند کاپرا خود این روزمرگی به فضایی برای خلق اثر تبدیل می‌شود.
کاپرا در پروژه مشهورش با عنوان «مایعات» (1969) با ساخت یک سازه یخی در شهر گرمسیر لس‌آنجلس بیش از آنکه به ماده بیندیشد، به زمان غیرقابل درک می‌اندیشد؛ زمانی که با رویداد در ارتباط مستقیم است. به‌قول خودش: «زمان واقعی همواره با یک اقدام، یک کنش و عمل در ارتباط است. زمان به یک رویداد و فضای آن رویداد متصل است».(2)
یخ آب می‌شود و مخاطبان شاهد این تغییر شکل و اندازه هستند. ماده از وضعی به وضع دیگر سفر می‌کند و می‌توان به پایان این اتفاق غیرقابل تکرار اندیشید. هنر کاپرا به هیچ‌وجه پلاستیک و جسمانی نیست و درنهایت کار، چیزی برای فروش در موزه یا گالری وجود ندارد. در اینجاست که می‌توان تغییر مفاهیمی مانند زیبایی را در هنر قرن بیستم مشاهده کرد. قاعده‌های کاپرا قواعد قبل و پس از خود را نفی می‌کند و زمان حال را (همان‌گونه در ذن‌بودیسم) در مرکز توجه قرار می‌دهد.
«دیوار شیرین» اثری است که بر مبنای قواعد خودساخته کاپرا در سال 1970 شکل گرفت؛ دعوتی عام از مردم برلین بود تا در کنار دیوار مشهور برلین دیواری جدید بسازند؛ دیواری که ملات آن از مربا و خرده‌نان تشکیل شده بود، ماده‌ای که تاب‌وتحمل وزن بلوک‌های سیمانی را نخواهد داشت؛ دیواری که خود تلخ است اما برای لحظاتی ماده‌ای شیرین آن را موقتا ایستا نگه خواهد داشت. مردم دست‌به‌کار می‌شوند تا ناپایداری دیوار را با ساخت آن نشان دهند؛ تمثیل و پیش‌بینی فروریزش دیوار اصلی. یا ناپایداری مارکسیسم. در هفته جاری هنرمند آمریکایی رشید جانسون ایده «دیوار شیرین» را در نمایشگاه سالانه فیاک پاریس دوباره‌سازی کرده است. این درحالی است که خود کاپرا بارها تأکید کرده اثر اتفاقی نباید تکرار شود. گذشته از این نکته، اثر جانسون بنا بر گفته خودش، تفاوت‌هایی با اثر کاپرا دارد و آن استفاده از ملات کره به جای مرباست. وی سابقه استفاده از کره را در کذشته نیز دارد. این اثر در مجاور گران‌پاله پاریس و در برابر چشم مخاطبان ساخته شده است؛ اثری که تأکیدی دوباره بر ذهنیت‌های انقلابی برخی از هنرمندان دهه 70 میلادی است؛ ایده‌هایی که در قرن 21 هم قابل اجرا و تفسیر هستند.
پی‌نوشت:
1) هنر اتفاقی- هنر محیطی. آلن کاپرا. آغاز بی‌پایان هنر مفهومی، برگردان به فارسی علیرضا امیرحاجبی. نشر نظر. 1392
2) همان.

رویدادهای هنری قرن بیستم با کشمکش‌ها، تلاطم‌ها و چالش‌های فراوانی همراه بود. این چالش‌ها هم هنرمندان و هم مخاطبان متخصص و غیرمتخصص را درگیر خود کرده بود. ایده‌های انقلابی و گاه پیچیده که حتی تا مرز تخریب هنر و ذهن هنرمند پیش می‌رفت. به جایگاه نهادهای هنری در میان این اغتشاشات ضربه وارد شد و تا دهه 80 میلادی بحث‌های داغی در زمینه «چرایی وجود موزه‌ها و گالری‌ها» پدید آمد. هر چند می‌توان به‌جرئت اظهار کرد سرنخ تمامی این ماجرا‌ها به کاباره کوچکی در زوریخ و جمع هنرمندانی به نام دادائیست‌ها بازمی‌گردد، اما در اواخر دهه 50 و اوایل دهه 60 میلادی، گروه بزرگی از هنرمندان آمریکایی به شکلی افسارگسیخته پا در میدان گذاشتند و تمامی ارزش‌های چپ و راست را در حوزه فرهنگ و هنر به چالش کشیدند. هنرمندان این گروه هرکدام ساز خودشان را می‌زدند و با ایده‌های مختلف، ساختارهای حساس نهاد هنر تجسمی، موسیقی و نمایش را مورد حمله قرار می‌دادند. در چنین موقعیتی نباید انتظار داشت رادیکالیسم و آنارشیسم سر از یک محیط فرهنگی بیرون نیاورد. اما با گذشت مدتی و پس ار خوابیدن تب‌وتاب اولیه حتی آن دسته از هنرمندانی که به کوچه چهرازی سرمی‌زدند دوباره به جاده اصلی بازگشتند.رفتارهای غیرطبیعی هنرمندانی چون کریس باردن، استلارک، دنیس اپنهایم و آبراموویچ تعدیل شد تا به حدی که عکس همین «بانو آبراموویچ» روی جلد مجلات مد لباس فرانسه و آمریکا چاپ شد. بله بسیاری از هنرمندان از این طرف بام به آن‌طرف بام هجرت کردند. این است جادو و قدرت کاپیتالیسم که سرسخت‌ترین دشمن خود را در خود حل می‌کند و چهره‌ای دیگرگونه از آنان می‌سازد. کجاست بیانیه‌های تندوتیز هنرمندان مفهومی دهه 60 و 70 که به محکوم‌کردن اکسپرسیونیسم انتزاعی می‌پرداختند و سر این هنر را با محافظه‌کارانی مانند مک‌‌کارتی در یک آخور می‌دیدند؟ چریک‌های هنرمند و هنرمندان مبارز (گوریلا آرتیست‌ها) که تی‌شرت‌های ارنستو چه‌گوارا را می‌پوشیدند. تاریخ نشان داد بعدها همین حضرات آثارشان را به قیمت‌های نجومی در حراجی‌های بزرگ دنیا فروختند.
آنگاه که هنرمندان، آغشته به ایده‌های سیاسی چپ ‌و راست شوند، باید پيه این دگر-گشت‌های جالب توجه را هم به تن بمالند. این بدان معنا نیست که هنرمند نسبت به رویدادهای جهان بی‌تفاوت بماند، اما صدور بیانیه، ریختن آب به کف خیابان و پرتاب سیم لخت 110 ولت یا خود را از چنگک قصابی آویزان‌کردن، مشکلی را حل نمی‌کند. در بین این همه شورش‌های بی‌دلیل که از سر سیری و رفاه پس از جنگ روی داده بود. تعدادی از هنرمندان نیز بودند که با تأکید بر تغییر و نقد وضع موجود آن زمان، دست‌به‌کار نظریه‌پردازی همراه با کنش فعال شدند؛ در موسیقی جان کیج، در تئاتر ریچارد شخنر و حوزه هنرهای اجرائی و محیطی آلن کاپرا. کاپرا از نظریاتی تأثیر می‌گرفت که جان کیج اندیشمند و موسیقی‌دان برجسته آمریکایی در زمینه اتفاق‌ها و مرزهای هنر و زندگی روزمره مطرح کرده بود. کیج معتقد بود وحدت زمان و مکان خود می‌تواند به خلق یک اثر هنری کمک مستقیمی کند. این ایده وحدت زمان- مکانی خود برگرفته از آثار اندیشمندان معاصر ذن‌‌بودیسم به‌ویژه پروفسور سوزوکی بود که به شکلی ساده، آرای ذن‌بودیسم را در آمریکا تدریس می‌کرد. بخشی از هنر جان کیج بر محور همین وحدت زمان- مکانی و پاسداشت زندگی روزمره در ذن‌بودیسم می‌چرخید. کاپرا با تأثیرپذیری از این ایده که بر تصادف و اتفاقات تأکید داشت، مفاهیمی کاملا جدید را به بدنه هنر معاصر غرب تزریق کرد. مشکل بر سر راه هنرمندی که قصد دارد با پدیده‌ای نامرئی مانند اتفاق به خلق اثر بپردازد، این است كه چه ماده‌ای را برای اجرای اثر انتخاب کند؟ چگونه اجرا کند تا مفهوم به مخاطب انتقال یابد؟ و از همه مهم‌تر اینکه چگونه به مدیریت رویداد بپردازد، زیرا در هنر اتفاقی، فقط بخش کوچکی از کنش در اختیار هنرمند است و باقی کار را محیط و زمان در دست دارند. تمام هنر کاپرا همین بود. زندگی روزمره دراین‌میان نقش بسیار مهمی در هنر اتفاقی برعهده می‌گیرد.
کاپرا خود می‌گوید: «اثر اتفاقی می‌تواند با یک هواپیمای جِت در مسیر نیویورک به لوگزامبورگ پرواز کند. یا می‌تواند با آسانسور یکی از برج‌های پنج‌گانه مرکز شهر شیکاگو، بالا و پایین رود.(1)
او می‌افزاید: «تصویر یک اجرا، در هر کدام از این موقعیت‌ها نابرابر و مختلف است: یک آشپزخانه در هاب‌کن یک توالت عمومی در پاریس، یک گاراژ تاکسی در لئوپولدویل یا یک اتاق‌خواب در شهر کوچکی واقع در ترکیه».
بسیاری روزمرگی را خسته‌کننده می‌دانند اما برای هنرمندی مانند کاپرا خود این روزمرگی به فضایی برای خلق اثر تبدیل می‌شود.
کاپرا در پروژه مشهورش با عنوان «مایعات» (1969) با ساخت یک سازه یخی در شهر گرمسیر لس‌آنجلس بیش از آنکه به ماده بیندیشد، به زمان غیرقابل درک می‌اندیشد؛ زمانی که با رویداد در ارتباط مستقیم است. به‌قول خودش: «زمان واقعی همواره با یک اقدام، یک کنش و عمل در ارتباط است. زمان به یک رویداد و فضای آن رویداد متصل است».(2)
یخ آب می‌شود و مخاطبان شاهد این تغییر شکل و اندازه هستند. ماده از وضعی به وضع دیگر سفر می‌کند و می‌توان به پایان این اتفاق غیرقابل تکرار اندیشید. هنر کاپرا به هیچ‌وجه پلاستیک و جسمانی نیست و درنهایت کار، چیزی برای فروش در موزه یا گالری وجود ندارد. در اینجاست که می‌توان تغییر مفاهیمی مانند زیبایی را در هنر قرن بیستم مشاهده کرد. قاعده‌های کاپرا قواعد قبل و پس از خود را نفی می‌کند و زمان حال را (همان‌گونه در ذن‌بودیسم) در مرکز توجه قرار می‌دهد.
«دیوار شیرین» اثری است که بر مبنای قواعد خودساخته کاپرا در سال 1970 شکل گرفت؛ دعوتی عام از مردم برلین بود تا در کنار دیوار مشهور برلین دیواری جدید بسازند؛ دیواری که ملات آن از مربا و خرده‌نان تشکیل شده بود، ماده‌ای که تاب‌وتحمل وزن بلوک‌های سیمانی را نخواهد داشت؛ دیواری که خود تلخ است اما برای لحظاتی ماده‌ای شیرین آن را موقتا ایستا نگه خواهد داشت. مردم دست‌به‌کار می‌شوند تا ناپایداری دیوار را با ساخت آن نشان دهند؛ تمثیل و پیش‌بینی فروریزش دیوار اصلی. یا ناپایداری مارکسیسم. در هفته جاری هنرمند آمریکایی رشید جانسون ایده «دیوار شیرین» را در نمایشگاه سالانه فیاک پاریس دوباره‌سازی کرده است. این درحالی است که خود کاپرا بارها تأکید کرده اثر اتفاقی نباید تکرار شود. گذشته از این نکته، اثر جانسون بنا بر گفته خودش، تفاوت‌هایی با اثر کاپرا دارد و آن استفاده از ملات کره به جای مرباست. وی سابقه استفاده از کره را در کذشته نیز دارد. این اثر در مجاور گران‌پاله پاریس و در برابر چشم مخاطبان ساخته شده است؛ اثری که تأکیدی دوباره بر ذهنیت‌های انقلابی برخی از هنرمندان دهه 70 میلادی است؛ ایده‌هایی که در قرن 21 هم قابل اجرا و تفسیر هستند.
پی‌نوشت:
1) هنر اتفاقی- هنر محیطی. آلن کاپرا. آغاز بی‌پایان هنر مفهومی، برگردان به فارسی علیرضا امیرحاجبی. نشر نظر. 1392
2) همان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.