|

اسلامیزاسیون ترکیه در دوران حکومت محافظه‌کاران

تحولات ترکیه توقف‌ناپذیر است؛ از بحران سوریه و تنش در روابط آنکارا- دمشق گرفته تا نبرد علیه پ‌ک‌ک در بخش‌های کردنشین ترکیه. بی‌ثباتی سیاسی داخلی و نامشخص‌بودن ترکیب دولت آینده آن کشور نیز به این موضوع دامن زده است. دراین‌میان تحلیل‌ها و مقالات متعددی منتشر می‌شود، بااین‌حال، کمبود منابع دست‌اول و تحلیل پژوهشگران ترک‌زبان و کارشناسان خارجی آگاه از مسائل ترکیه در ایران به‌شدت احساس می‌شود.
«اسلامیزاسیون در ترکیه تحت زمامداری دولت عدالت و توسعه» کتابی است متشکل از مقالات «بیرول یشیلادا»، پروفسور علوم سیاسی در دانشگاه پورتلند، «بری روبین»، سردبیر نشریه «مطالعات ترکیه»، «نوربیلگه کریس»، استاد راهنما در دانشگاه «بیلکنت» و جمع دیگری از استادان دانشگاهی که سال‌ها وقتشان را صرف بررسی اوضاع ترکیه کرده‌اند.
این کتاب با ترجمه «نوژن اعتضادالسلطنه»، روزنامه‌نگار و کارشناس ارشد علوم سیاسی و توسط نشر «صمدیه» با مدیریت «لطف‌الله میثمی» و مدیریت تولید «آرمان رضاپور» منتشر شده است. فرضیه اصلی مطرح‌شده در کتاب آن است که ترکیه از زمان زمامداری دولت عدالت و توسعه در بیش از یک دهه گذشته مذهبی‌تر و محافظه‌کارتر شده است. نویسندگان مقالات با رویکرد «جامعه‌شناختی سیاسی» به این موضوع پرداخته‌‌اند و باور دارند که اهداف اسلام‌گرایانه حزب عدالت و توسعه سبب شده تا چشم‌انداز لائیسیته در آن کشور که هدف اصلی بنیان‌گذاران جمهوری مدرن ترکیه و کمالیست‌ها بود به خطر بیفتد. تحلیلگران این کتاب باور دارند که این مسئله تهدیدی برای آینده دموکراسی سکولار ترکیه است و می‌تواند به حاکم‌شدن ارزش‌ها و معیارهای سنتی بر عرصه سیاسی و اجتماعی آن کشور بینجامد.
نکته بارزی که بر غنای مطالب این کتاب می‌افزاید، بررسی اسلامیزه‌شدن ترکیه در هر سه سطح اجتماعی، سیاست داخلی (ابعاد حقوقی و سیاسی)، سیاست خارجی و حوزه سیاست‌گذاری خرد و کلان است که ناشی از نگاه همه‌جانبه و اشراف کلی تحلیلگران بر مسائل اجتماعی- سیاسی ترکیه می‌شود.تحلیلگران کتاب این فرضیه را مطرح می‌کنند که باوجود آنکه حزب عدالت و توسعه در ابتدای به‌قدرت‌رسیدن مدعی شده بود که صرفا یک «جریان محافظه‌کار مسلمان» است و خط‌مشی میانه‌روانه و اصلاح‌طلبانه‌ای چون احزاب دموکرات مسیحی اروپایی را دنبال می‌کند، اما شواهد نشان می‌دهند که در مسیر ایجاد تغییرات اساسی در ترکیه گام برداشته که از زمان تشکیل نظام جمهوری در آن کشور به‌این‌سو بی‌سابقه بوده است. از این منظر ترکیه اکنون در مسیر مهم‌ترین تغییر توازن قدرت در منطقه خاورمیانه از زمان پیروزی انقلاب 1979 ایران گام برمی‌دارد که می‌تواند به ضرر روابطش با غرب و ساختارهای دموکراتیک سکولار داخلی‌اش باشد.
تحلیلگران این کتاب اشاره می‌کنند باوجود آنکه حزب عدالت و توسعه سیاست‌هایی را اتخاذ کرده که به افزایش شاخص رشد اقتصادی ترکیه انجامیده است، بااین‌حال، اصلاحات سیاسی در سال‌های اخیر در آن کشور با افول مواجه شده است. نویسندگان با رویکردی انتقادی اشاره می‌کنند که علاوه بر این موضوع، واردکردن اهداف اسلام‌گرایانه به درون حوزه سیاسی و اجتماعی خود باعث به‌حاشیه رانده‌شدن گروه‌های سکولار در آن کشور شده و همچنین جای‌گیری افراد با پیشینه مذهبی مرتبط با احزاب اسلامی پیشین «رفاه» و «فضیلت» یا پیروان فتح‌الله گولن، رهبر مذهبی و معنوی که در ابتدای به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت و توسعه از یاران آن جریان بود و اکنون به رقیب اصلی «اردوغان» تبدیل شده، همگی سبب می‌شوند تا بر نگرانی کشورهای غربی و طیف سکولار داخلی ترکیه از چشم‌انداز اجتماعی و سیاسی آن کشور افزوده شود. در حوزه سیاست خارجی نیز نویسندگان ایجاد تنش در روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی و همچنین نزدیک‌شدن آن کشور به گروه‌های اسلام‌گرای فلسطینی از جمله حماس را ناشی از خط‌مشی ایدئولوژیک نئوعثمان‌گرایانه سیاست‌گذاران دستگاه دیپلماسی دولت عدالت و توسعه و در راستای اسلامیزه‌کردن این حوزه دانسته‌اند.
از دیگر نکات بارز در این کتاب آن است که علاوه بر رویکرد «جامعه‌شناختی»، بهره‌گیری از روش‌های کمی آماری برای بررسی میزان دینداری و تساهل مذهبی در ترکیه با رهیافتی مقایسه‌ای نیز مورد توجه نویسندگان بوده است. نتیجه‌گیری صورت‌گرفته آن بوده که جامعه ترکیه نیز هم‌زمان با پیشروی سیاست‌های اسلام‌گرایانه دولت عدالت و توسعه در سال‌های اخیر مذهبی‌تر شده است.

تحولات ترکیه توقف‌ناپذیر است؛ از بحران سوریه و تنش در روابط آنکارا- دمشق گرفته تا نبرد علیه پ‌ک‌ک در بخش‌های کردنشین ترکیه. بی‌ثباتی سیاسی داخلی و نامشخص‌بودن ترکیب دولت آینده آن کشور نیز به این موضوع دامن زده است. دراین‌میان تحلیل‌ها و مقالات متعددی منتشر می‌شود، بااین‌حال، کمبود منابع دست‌اول و تحلیل پژوهشگران ترک‌زبان و کارشناسان خارجی آگاه از مسائل ترکیه در ایران به‌شدت احساس می‌شود.
«اسلامیزاسیون در ترکیه تحت زمامداری دولت عدالت و توسعه» کتابی است متشکل از مقالات «بیرول یشیلادا»، پروفسور علوم سیاسی در دانشگاه پورتلند، «بری روبین»، سردبیر نشریه «مطالعات ترکیه»، «نوربیلگه کریس»، استاد راهنما در دانشگاه «بیلکنت» و جمع دیگری از استادان دانشگاهی که سال‌ها وقتشان را صرف بررسی اوضاع ترکیه کرده‌اند.
این کتاب با ترجمه «نوژن اعتضادالسلطنه»، روزنامه‌نگار و کارشناس ارشد علوم سیاسی و توسط نشر «صمدیه» با مدیریت «لطف‌الله میثمی» و مدیریت تولید «آرمان رضاپور» منتشر شده است. فرضیه اصلی مطرح‌شده در کتاب آن است که ترکیه از زمان زمامداری دولت عدالت و توسعه در بیش از یک دهه گذشته مذهبی‌تر و محافظه‌کارتر شده است. نویسندگان مقالات با رویکرد «جامعه‌شناختی سیاسی» به این موضوع پرداخته‌‌اند و باور دارند که اهداف اسلام‌گرایانه حزب عدالت و توسعه سبب شده تا چشم‌انداز لائیسیته در آن کشور که هدف اصلی بنیان‌گذاران جمهوری مدرن ترکیه و کمالیست‌ها بود به خطر بیفتد. تحلیلگران این کتاب باور دارند که این مسئله تهدیدی برای آینده دموکراسی سکولار ترکیه است و می‌تواند به حاکم‌شدن ارزش‌ها و معیارهای سنتی بر عرصه سیاسی و اجتماعی آن کشور بینجامد.
نکته بارزی که بر غنای مطالب این کتاب می‌افزاید، بررسی اسلامیزه‌شدن ترکیه در هر سه سطح اجتماعی، سیاست داخلی (ابعاد حقوقی و سیاسی)، سیاست خارجی و حوزه سیاست‌گذاری خرد و کلان است که ناشی از نگاه همه‌جانبه و اشراف کلی تحلیلگران بر مسائل اجتماعی- سیاسی ترکیه می‌شود.تحلیلگران کتاب این فرضیه را مطرح می‌کنند که باوجود آنکه حزب عدالت و توسعه در ابتدای به‌قدرت‌رسیدن مدعی شده بود که صرفا یک «جریان محافظه‌کار مسلمان» است و خط‌مشی میانه‌روانه و اصلاح‌طلبانه‌ای چون احزاب دموکرات مسیحی اروپایی را دنبال می‌کند، اما شواهد نشان می‌دهند که در مسیر ایجاد تغییرات اساسی در ترکیه گام برداشته که از زمان تشکیل نظام جمهوری در آن کشور به‌این‌سو بی‌سابقه بوده است. از این منظر ترکیه اکنون در مسیر مهم‌ترین تغییر توازن قدرت در منطقه خاورمیانه از زمان پیروزی انقلاب 1979 ایران گام برمی‌دارد که می‌تواند به ضرر روابطش با غرب و ساختارهای دموکراتیک سکولار داخلی‌اش باشد.
تحلیلگران این کتاب اشاره می‌کنند باوجود آنکه حزب عدالت و توسعه سیاست‌هایی را اتخاذ کرده که به افزایش شاخص رشد اقتصادی ترکیه انجامیده است، بااین‌حال، اصلاحات سیاسی در سال‌های اخیر در آن کشور با افول مواجه شده است. نویسندگان با رویکردی انتقادی اشاره می‌کنند که علاوه بر این موضوع، واردکردن اهداف اسلام‌گرایانه به درون حوزه سیاسی و اجتماعی خود باعث به‌حاشیه رانده‌شدن گروه‌های سکولار در آن کشور شده و همچنین جای‌گیری افراد با پیشینه مذهبی مرتبط با احزاب اسلامی پیشین «رفاه» و «فضیلت» یا پیروان فتح‌الله گولن، رهبر مذهبی و معنوی که در ابتدای به‌قدرت‌رسیدن حزب عدالت و توسعه از یاران آن جریان بود و اکنون به رقیب اصلی «اردوغان» تبدیل شده، همگی سبب می‌شوند تا بر نگرانی کشورهای غربی و طیف سکولار داخلی ترکیه از چشم‌انداز اجتماعی و سیاسی آن کشور افزوده شود. در حوزه سیاست خارجی نیز نویسندگان ایجاد تنش در روابط ترکیه و رژیم صهیونیستی و همچنین نزدیک‌شدن آن کشور به گروه‌های اسلام‌گرای فلسطینی از جمله حماس را ناشی از خط‌مشی ایدئولوژیک نئوعثمان‌گرایانه سیاست‌گذاران دستگاه دیپلماسی دولت عدالت و توسعه و در راستای اسلامیزه‌کردن این حوزه دانسته‌اند.
از دیگر نکات بارز در این کتاب آن است که علاوه بر رویکرد «جامعه‌شناختی»، بهره‌گیری از روش‌های کمی آماری برای بررسی میزان دینداری و تساهل مذهبی در ترکیه با رهیافتی مقایسه‌ای نیز مورد توجه نویسندگان بوده است. نتیجه‌گیری صورت‌گرفته آن بوده که جامعه ترکیه نیز هم‌زمان با پیشروی سیاست‌های اسلام‌گرایانه دولت عدالت و توسعه در سال‌های اخیر مذهبی‌تر شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.