تروریسم و بحران اسلام سنی
سمیه غنوشی.تحلیلگر مسائل جهان اسلام، دختر «راشد غنوشی»، رهبر النهضه تونس
جامعه اسلامی در آشفتگی به سر میبرد. در دو دهه گذشته، اضطراب و چنددستگی بیسابقهای در تاریخ پرسابقه اسلام روی داده است. به دنبال پیروزی انقلاب ایران در سال 1979 میلادی، اکنون نوبت به اسلام سنی رسیده است که نزدیک به 80 درصد از مسلمانان جهان را شامل میشود و در کانون توجهات قرار گرفته است. این موضوع با ظهور بیتوقف جنبشهای رادیکال خشونتطلب ازجمله القاعده و داعش روندی روبهگسترش داشته است. باید اشاره کرد که ریشه بیماریهای اسلام سنتی همگی مرتبط با مذهب نیستند، با وجود آنکه بسیاری از روزنامهنگاران، سیاستمداران و کارشناسان در اروپا و سرتاسر مناطق پیرامونی اقیانوس اطلس آن استدلال را مطرح میکنند. فراتر از الهیات و کتاب مقدس، موضوع اصلی بر سر سیاست و اقتصاد و توازن قوا و همچنین مداخلات خارجی و تلاش برای اعمال نفوذ و کنترل منابع است که علل اصلی مشکلات ایجادشده در جهان مسلمان هستند. عقیده مذهبی، فرقه و وابستگیهای قومیتی در درون منازعات مورد بهرهبرداری و سوءاستفاده قرار گرفتهاند؛ بااینحال، واقعیت آن است که آنها علت اصلی و کلیدی بحران کنونی نبودهاند.
هنوز هم مشکلی واقعی در میان اکثریت معتقدان به اسلام سنی وجود دارد: آنان در رابطه با توازن میان مذهب و سیاست بهنوعی حالت سردرگمی و تناقض رسیدهاند؛ پدیدهای که اسلام شیعی از آن مصون بوده و آن هم به مدد آن بوده که دستگاه روحانیت در این مکتب کنترل مسائل مذهبی را در اختیار داشته است و تا حدودی بر ایمنیبخشی به آن افزوده است.
اسلام سنی برای قرون متمادی خود را بهعنوان نماینده اکثریت باورمندان به دین اسلام یا عقیده اکثریت امت مسلمان به نمایش گذاشته است و این فراتر از صرف قلمدادشدن آن بهعنوان یک فرقه است. در مقابل سایر مسلمانان را جدای از جریان اصلی فرض کرده است. این موضوع به اسلام سنی حسی از اعتمادبهنفس و قابلیت برای معرفی خود بهعنوان نماینده هویت بخش بزرگتری از امت مسلمان را بخشیده است. این وضعیت سبب شده تا آن جریان خود را صدای اصلی بداند و دیگر اعتقادات قدرت و فضای بیانشان محدود شده و با نارضایتی به حاشیه رانده شوند حتی در مواقعی از تاریخ که قدرت را در دست گرفتهاند بهخصوص در دوران زمامداری شیعیان فاطمی در تونس و مصر. از نقطهنظر تاریخی و الهیاتی، اسلام سنی تا حد زیادی مساواتگرا بوده، این شرایط فضا را برای انعطافپذیری و کثرتگرایی بیشتر در تفسیر متن فراهم کرده است که خود منجر به ظهور مکاتب فکری و فقهی بیشماری در حوزه اسلام سنی شده است. در مقابل شیعیان و سایر مذاهب، وضعیتی متفاوت دارند که رویه تفسیر کتاب مقدس را منحصرا در صلاحیت امامان معصوم و جانشینان آنان دانستهاند.
مشکل فقدان وجود یک محور مذهبی با قدرت جاذبه یا مرکزی هدایتکننده در میان اهل تسنن از طریق ایجاد نهاد علمای مذهبی بهعنوان حاملان مشروع تفسیر متون دینی حلوفصل شد درحالیکه همزمان حق کثرتگرایی فکری در چارچوب «اجتهاد» یا تفسیر باز از متون دینی نیز به قوت خود باقی ماند.
بااینحال، اسلام سنی در طول دو قرن اخیر دچار تغییر و تحولات جدی شده است. روند مدرنیزاسیون در جهان مسلمان به همراه افزایش نقش دولت و بوروکراسی آن سبب شده تا این دو عامل به کنترلکنندگان اصلی سرنوشت جوامع مسلمان تبدیل شوند. این پدیده به همراه شکنندگی اقتدار علمای مذهبی و اضمحلال تدریجی نهادهای آموزشی سنتی، خود از عوامل تأثیرگذار که بر ارزشها و نمادهای جهان مسلمان بودهاند.
در چنین فضایی خلأ ایجادشده با سردرگمی و هرجومرج پر شده است. تازهکارها و شبهدانشمندان، جای دانشمندان و علمای واقعی را گرفتند. سرنوشت نهادهای مذهبی سنی در محدودهای میان نابودی کامل بهطور مثال در ترکیه، تونس، عراق و سوریه یا به حاشیه راندهشدن در مصر، اندونزی و مالزی قرار گرفته است. در مصر، نهاد «الأزهر» به یکی از بازوهای دولت تبدیل شد و از سوی حاکمان آن کشور برای مشروعیتبخشیدن به قدرت و قوانین سیاسیشان مورد استفاده قرار گرفته است. در تونس، نهاد «الزیتونه» که در سال 737 پس از میلاد مسیح تأسیس شد در دهه 60 میلادی بسته شد و پس از آن صرفا به شعبهای حاشیهای از دانشگاه تونس در دوران پسااستقلال تبدیل شد.
در میان خلأ ایجادشده و فرسایش نظام آموزش مذهبی بسیاری از مزاحمان قادر به نفوذ شدند و بهنام اسلام برای خود اقتدارآفرینی کردند. بنلادن یک مهندس بود و الظواهری یک پزشک و هر دو تحصیلکرده در مؤسسات مدرن دوران پسااستعماری بودند.
درواقع، برخلاف روایت غالب که تروریسم را با آموزش مذهبی مرتبط میداند بهصورت نادر میتوان تروریستی را پیدا کرد که به طور جدی در یک نهاد آموزش مذهبی سنی تحصیل کرده باشد. واقعیت آن است که فارغالتحصیلان مدارس مذهبی پادزهرهایی قدرتمند در مقابل برداشتهای افراطی از اسلام بودهاند.
تردیدی نیست که ما نمیتوانیم ساعت را به عقب بازگردانیم. روند مدرنیزاسیون، واقعیتی آشکار در جهان اسلام است. روشنفکران مدرن نیز اکنون یکی از عوامل اصلی در جامعه مسلمان هستند. چالش اصلی امروزین در جهان مسلمان احیای میراث عظیم مذهبی سنی در بستری مدرن است که نتیجه آن تلفیقی از علوم اسلامی غنی و پرمایه به همراه روشها و رشتههای مدرن میشود.
کلید این موضوع در احیای نهادهای آموزش سنی سنتی است که همزمان با حفظ استقلالشان از قدرتها، پاسخگوی نیازهای زمانه مدرن ما باشند؛ درنتیجه، آنها اقتدار اخلاقی لازم برای تفسیر متون مذهبی در دیدگاه مسلمانان سرتاسر جهان را خواهند داشت. فقط در آن صورت است که ما میتوانیم سنت گفتوگو را احیا کنیم و بدنه اصلی مسلمانان را از گرایشهای خشونتآمیز گروههای تروریستی مصون بداریم. نمونه آشکار این موضوع، کشور مراکش است که به مدد نقش فعال نهادهای مذهبی «حسینیه» و «قرویین» قادر به تضعیف جریانات افراطی شده است؛ این در حالی است که کشورهای همسایه ازجمله الجزایر و تونس به دلیل کمبود علمای دینی نسل جوان طعمه اندیشههای افراطی میشوند.
منبع: هافینگتونپست
جامعه اسلامی در آشفتگی به سر میبرد. در دو دهه گذشته، اضطراب و چنددستگی بیسابقهای در تاریخ پرسابقه اسلام روی داده است. به دنبال پیروزی انقلاب ایران در سال 1979 میلادی، اکنون نوبت به اسلام سنی رسیده است که نزدیک به 80 درصد از مسلمانان جهان را شامل میشود و در کانون توجهات قرار گرفته است. این موضوع با ظهور بیتوقف جنبشهای رادیکال خشونتطلب ازجمله القاعده و داعش روندی روبهگسترش داشته است. باید اشاره کرد که ریشه بیماریهای اسلام سنتی همگی مرتبط با مذهب نیستند، با وجود آنکه بسیاری از روزنامهنگاران، سیاستمداران و کارشناسان در اروپا و سرتاسر مناطق پیرامونی اقیانوس اطلس آن استدلال را مطرح میکنند. فراتر از الهیات و کتاب مقدس، موضوع اصلی بر سر سیاست و اقتصاد و توازن قوا و همچنین مداخلات خارجی و تلاش برای اعمال نفوذ و کنترل منابع است که علل اصلی مشکلات ایجادشده در جهان مسلمان هستند. عقیده مذهبی، فرقه و وابستگیهای قومیتی در درون منازعات مورد بهرهبرداری و سوءاستفاده قرار گرفتهاند؛ بااینحال، واقعیت آن است که آنها علت اصلی و کلیدی بحران کنونی نبودهاند.
هنوز هم مشکلی واقعی در میان اکثریت معتقدان به اسلام سنی وجود دارد: آنان در رابطه با توازن میان مذهب و سیاست بهنوعی حالت سردرگمی و تناقض رسیدهاند؛ پدیدهای که اسلام شیعی از آن مصون بوده و آن هم به مدد آن بوده که دستگاه روحانیت در این مکتب کنترل مسائل مذهبی را در اختیار داشته است و تا حدودی بر ایمنیبخشی به آن افزوده است.
اسلام سنی برای قرون متمادی خود را بهعنوان نماینده اکثریت باورمندان به دین اسلام یا عقیده اکثریت امت مسلمان به نمایش گذاشته است و این فراتر از صرف قلمدادشدن آن بهعنوان یک فرقه است. در مقابل سایر مسلمانان را جدای از جریان اصلی فرض کرده است. این موضوع به اسلام سنی حسی از اعتمادبهنفس و قابلیت برای معرفی خود بهعنوان نماینده هویت بخش بزرگتری از امت مسلمان را بخشیده است. این وضعیت سبب شده تا آن جریان خود را صدای اصلی بداند و دیگر اعتقادات قدرت و فضای بیانشان محدود شده و با نارضایتی به حاشیه رانده شوند حتی در مواقعی از تاریخ که قدرت را در دست گرفتهاند بهخصوص در دوران زمامداری شیعیان فاطمی در تونس و مصر. از نقطهنظر تاریخی و الهیاتی، اسلام سنی تا حد زیادی مساواتگرا بوده، این شرایط فضا را برای انعطافپذیری و کثرتگرایی بیشتر در تفسیر متن فراهم کرده است که خود منجر به ظهور مکاتب فکری و فقهی بیشماری در حوزه اسلام سنی شده است. در مقابل شیعیان و سایر مذاهب، وضعیتی متفاوت دارند که رویه تفسیر کتاب مقدس را منحصرا در صلاحیت امامان معصوم و جانشینان آنان دانستهاند.
مشکل فقدان وجود یک محور مذهبی با قدرت جاذبه یا مرکزی هدایتکننده در میان اهل تسنن از طریق ایجاد نهاد علمای مذهبی بهعنوان حاملان مشروع تفسیر متون دینی حلوفصل شد درحالیکه همزمان حق کثرتگرایی فکری در چارچوب «اجتهاد» یا تفسیر باز از متون دینی نیز به قوت خود باقی ماند.
بااینحال، اسلام سنی در طول دو قرن اخیر دچار تغییر و تحولات جدی شده است. روند مدرنیزاسیون در جهان مسلمان به همراه افزایش نقش دولت و بوروکراسی آن سبب شده تا این دو عامل به کنترلکنندگان اصلی سرنوشت جوامع مسلمان تبدیل شوند. این پدیده به همراه شکنندگی اقتدار علمای مذهبی و اضمحلال تدریجی نهادهای آموزشی سنتی، خود از عوامل تأثیرگذار که بر ارزشها و نمادهای جهان مسلمان بودهاند.
در چنین فضایی خلأ ایجادشده با سردرگمی و هرجومرج پر شده است. تازهکارها و شبهدانشمندان، جای دانشمندان و علمای واقعی را گرفتند. سرنوشت نهادهای مذهبی سنی در محدودهای میان نابودی کامل بهطور مثال در ترکیه، تونس، عراق و سوریه یا به حاشیه راندهشدن در مصر، اندونزی و مالزی قرار گرفته است. در مصر، نهاد «الأزهر» به یکی از بازوهای دولت تبدیل شد و از سوی حاکمان آن کشور برای مشروعیتبخشیدن به قدرت و قوانین سیاسیشان مورد استفاده قرار گرفته است. در تونس، نهاد «الزیتونه» که در سال 737 پس از میلاد مسیح تأسیس شد در دهه 60 میلادی بسته شد و پس از آن صرفا به شعبهای حاشیهای از دانشگاه تونس در دوران پسااستقلال تبدیل شد.
در میان خلأ ایجادشده و فرسایش نظام آموزش مذهبی بسیاری از مزاحمان قادر به نفوذ شدند و بهنام اسلام برای خود اقتدارآفرینی کردند. بنلادن یک مهندس بود و الظواهری یک پزشک و هر دو تحصیلکرده در مؤسسات مدرن دوران پسااستعماری بودند.
درواقع، برخلاف روایت غالب که تروریسم را با آموزش مذهبی مرتبط میداند بهصورت نادر میتوان تروریستی را پیدا کرد که به طور جدی در یک نهاد آموزش مذهبی سنی تحصیل کرده باشد. واقعیت آن است که فارغالتحصیلان مدارس مذهبی پادزهرهایی قدرتمند در مقابل برداشتهای افراطی از اسلام بودهاند.
تردیدی نیست که ما نمیتوانیم ساعت را به عقب بازگردانیم. روند مدرنیزاسیون، واقعیتی آشکار در جهان اسلام است. روشنفکران مدرن نیز اکنون یکی از عوامل اصلی در جامعه مسلمان هستند. چالش اصلی امروزین در جهان مسلمان احیای میراث عظیم مذهبی سنی در بستری مدرن است که نتیجه آن تلفیقی از علوم اسلامی غنی و پرمایه به همراه روشها و رشتههای مدرن میشود.
کلید این موضوع در احیای نهادهای آموزش سنی سنتی است که همزمان با حفظ استقلالشان از قدرتها، پاسخگوی نیازهای زمانه مدرن ما باشند؛ درنتیجه، آنها اقتدار اخلاقی لازم برای تفسیر متون مذهبی در دیدگاه مسلمانان سرتاسر جهان را خواهند داشت. فقط در آن صورت است که ما میتوانیم سنت گفتوگو را احیا کنیم و بدنه اصلی مسلمانان را از گرایشهای خشونتآمیز گروههای تروریستی مصون بداریم. نمونه آشکار این موضوع، کشور مراکش است که به مدد نقش فعال نهادهای مذهبی «حسینیه» و «قرویین» قادر به تضعیف جریانات افراطی شده است؛ این در حالی است که کشورهای همسایه ازجمله الجزایر و تونس به دلیل کمبود علمای دینی نسل جوان طعمه اندیشههای افراطی میشوند.
منبع: هافینگتونپست
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.