|

همراهي غم درحج و مراسم‌های مذهبی

هدایت توکلی . مدرس مدیریت بحران

نقش و جایگاه دین در زندگی اجتماعی و رابطه‌ آن با فرهنگ، در زندگی مردم تأثیر بسزایی دارد. مراسم‌های مذهبی از مهم‌ترین جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی یک دین به شمار آمده و از اهمیت زیادی برخوردارند و امروزه نیز لزوم مطالعه در این حیطه، بیش‌از‌پیش، احساس می‌شود. اجرای مراسم مذهبی یک امر ضروری برای حفظ جهان‌بینی پیروان یک مذهب است که خود را در قالب مفاهیم نمادین نشان می‌دهد؛ اما درست انجام‌ندادن این مراسم یا عجله در اجرای آن فریضه الهی، شرایطی را ایجاد می‌کند که جبران‌نشدنی خواهد بود.
مطالعات انجام‌شده روی اجساد افراد کشته‌شده در مراسم‌های مردمی (موسیقی، مذهبی و جشن)، نشان می‌دهد که بیشتر افراد در اثر خفگی و فشارهای بیرونی وارده بر راه‌های تنفسی جان خود را از دست می‌دهند. موج جمعیت دارای نیرویی فوق‌العاده‌ای است. فقط کافی است بدانیم که فشار پنج تا شش نفر در یک جهت خاص می‌تواند یک ریل فلزی را خم کند. بدیهی است زمانی که تعداد جمعیت زیاد باشد این فشار چندین‌برابر شده و عوارض ناشی از آن بر افرادی که این فشارها بر آنها وارد می‌آید، بسیار شدید شود. آمارها نشان می‌دهد تعداد کثیری از افراد آسیب‌دیده در این‌قبیل حوادث، در همان حالت ایستاده جان خود را از دست داده‌اند و افراد زنده‌مانده نیز بعد از مدتی دچار استرس‌های روانی شدید شده‌اند.
عوامل روانی نقش بسیار مهمی در حوادث ناشی از هجوم جمعیت، بازی می‌کند. پس از وقوع حوادث طبیعی یا صنعتی، مدتي طول مي‌كشد تا مشخص ‌شود آيا جمعيت آسيب‌ديده به سوي زندگي مناسب حركت مي‌كند ‌يا دچار افسردگي عميق اجتماعي می‌شود.
ويژگي بارز شرایط بحرانی، غيرمنتظره و نابهنگام‌بودن آن است؛ زیرا اگر به افراد درباره وقوع حادثه‌ای هشدار هم داده شده باشد، به دليل آنکه زمان خاصی تعيين نشده است و افراد زیادی از لحاظ رواني آماده نيستند، با وقوع ناگهانی بحران، تمام شرايط زندگي فرد دست‌خوش تغييرات مي‌شود و اين موضوع به‌شدت استرس‌آور بوده و افسردگی شدید را ایجاد می‌کند و بيرون‌آوردن افراد از اين افسردگي عميق، کار بسيار مشکلي است.
این در حالي است ‌که با يک‌سري آموزش‌ها پیش از حوادث، می‌توان تا حد زیادی جلوي حادثه را در زمان وقوع گرفت که چند سال بعد با آدم‌‌هايي آسیب‌دیده، که دچار اختلالات رواني شده‌اند، مواجه نشویم؛ زیرا هرچه اختلالات طولاني‌تر شود، زمان و هزينه بيشتري مورد نياز است تا بتوان آن را به حالت عادی برگرداند. باید در نظر داشت بازتوانی، یک تخصص است که از پیش از حادثه تا برگشت کامل افراد درگیر در حادثه به زندگی عادی، زمان می‌برد و هزینه‌بر است. هجوم جمعیت به اشکال مختلف است که معمولا یا به صورت یک‌سویی یا به صورت پس و پیش صورت می‌گیرد. هجوم یک‌سویی در هنگامی رخ می‌دهد که جمعیتی که به یک سمت مشخص در حال حرکت است، به‌طور ناگهانی با تغییر مثبت یا منفی در نیرو مواجه می‌شود که حرکت جمعیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. احتمال حادثه می‌تواند در اثر توقف ناگهانی جمعیت، به‌دلیل ایجاد خطر در محل (که بسته‌شدن مسیر یا احتمال بمب‌گذاری و ...) باشد. هجوم جمعیت پس و پیش و چند جهت معمولا در اثر ترس در جمعیت به‌خاطر درگیر‌شدن در حادثه رخ می‌دهد.
پس از یک بحران، بازماندگان شروع به بازسازی روانی و ازسرگرفتن زندگی روزمره خود می‌کنند. افراد به این نتیجه می‌رسند كه بازسازی زندگی با اتكا بر توانایی‌های خودِ آنها امكان‌پذیر است. آگاهی از این واکنش‌ها کمک می‌کند تا عکس‌العمل‌های روانی آسیب‌دیدگان شناسایی شده و نحوه برخورد درست با آنها مشخص شود. معمولا برخلاف تعداد کشته‌شده‌ها، آمار دقیقی از تعداد آسیب‌دیده‌ها در دسترس نیست. به کلمه «آسیب‌دیده» باید دقت بیشتری شود؛ زیرا الزاما کسانی‌که در حادثه، مصدوم شده باشند، آسیب‌دیده نیستند؛ بلکه همه افرادی که از این حادثه دچار مشکلات عاطفی، روانی، اجتماعی، مالی و ... می‌شوند نیز آسیب‌دیده به‌حساب می‌آیند که جزء پیامدهای غیرمستقیم شرایط بحرانی در نظر گرفته می‌شوند و نمی‌توان آمار دقیقی برای آنها ارائه کرد. درمجموع، حوادثی که با ازدحام جمعیت روبه‌رو هستند، بحران‌زا می‌شوند. این بحران‌ها معمولا در اثر یک تحریک اولیه جمعیت در مراسم صورت می‌پذیرد که این تحریک، موجب ایجاد ترس و وحشت و نهایتا هجوم جمعیت می‌شود؛ البته در میان آمارهای موجود، حوادث مربوط به مراسم‌های مذهبی (نسبت به مراسم‌های ورزشی، موسیقی و ...) از همه بیشتر بوده است که غالبا به دلیل انجام یک حرکت توسط تمامی افراد حاضر در حادثه صورت می‌پذیرد.

نقش و جایگاه دین در زندگی اجتماعی و رابطه‌ آن با فرهنگ، در زندگی مردم تأثیر بسزایی دارد. مراسم‌های مذهبی از مهم‌ترین جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی یک دین به شمار آمده و از اهمیت زیادی برخوردارند و امروزه نیز لزوم مطالعه در این حیطه، بیش‌از‌پیش، احساس می‌شود. اجرای مراسم مذهبی یک امر ضروری برای حفظ جهان‌بینی پیروان یک مذهب است که خود را در قالب مفاهیم نمادین نشان می‌دهد؛ اما درست انجام‌ندادن این مراسم یا عجله در اجرای آن فریضه الهی، شرایطی را ایجاد می‌کند که جبران‌نشدنی خواهد بود.
مطالعات انجام‌شده روی اجساد افراد کشته‌شده در مراسم‌های مردمی (موسیقی، مذهبی و جشن)، نشان می‌دهد که بیشتر افراد در اثر خفگی و فشارهای بیرونی وارده بر راه‌های تنفسی جان خود را از دست می‌دهند. موج جمعیت دارای نیرویی فوق‌العاده‌ای است. فقط کافی است بدانیم که فشار پنج تا شش نفر در یک جهت خاص می‌تواند یک ریل فلزی را خم کند. بدیهی است زمانی که تعداد جمعیت زیاد باشد این فشار چندین‌برابر شده و عوارض ناشی از آن بر افرادی که این فشارها بر آنها وارد می‌آید، بسیار شدید شود. آمارها نشان می‌دهد تعداد کثیری از افراد آسیب‌دیده در این‌قبیل حوادث، در همان حالت ایستاده جان خود را از دست داده‌اند و افراد زنده‌مانده نیز بعد از مدتی دچار استرس‌های روانی شدید شده‌اند.
عوامل روانی نقش بسیار مهمی در حوادث ناشی از هجوم جمعیت، بازی می‌کند. پس از وقوع حوادث طبیعی یا صنعتی، مدتي طول مي‌كشد تا مشخص ‌شود آيا جمعيت آسيب‌ديده به سوي زندگي مناسب حركت مي‌كند ‌يا دچار افسردگي عميق اجتماعي می‌شود.
ويژگي بارز شرایط بحرانی، غيرمنتظره و نابهنگام‌بودن آن است؛ زیرا اگر به افراد درباره وقوع حادثه‌ای هشدار هم داده شده باشد، به دليل آنکه زمان خاصی تعيين نشده است و افراد زیادی از لحاظ رواني آماده نيستند، با وقوع ناگهانی بحران، تمام شرايط زندگي فرد دست‌خوش تغييرات مي‌شود و اين موضوع به‌شدت استرس‌آور بوده و افسردگی شدید را ایجاد می‌کند و بيرون‌آوردن افراد از اين افسردگي عميق، کار بسيار مشکلي است.
این در حالي است ‌که با يک‌سري آموزش‌ها پیش از حوادث، می‌توان تا حد زیادی جلوي حادثه را در زمان وقوع گرفت که چند سال بعد با آدم‌‌هايي آسیب‌دیده، که دچار اختلالات رواني شده‌اند، مواجه نشویم؛ زیرا هرچه اختلالات طولاني‌تر شود، زمان و هزينه بيشتري مورد نياز است تا بتوان آن را به حالت عادی برگرداند. باید در نظر داشت بازتوانی، یک تخصص است که از پیش از حادثه تا برگشت کامل افراد درگیر در حادثه به زندگی عادی، زمان می‌برد و هزینه‌بر است. هجوم جمعیت به اشکال مختلف است که معمولا یا به صورت یک‌سویی یا به صورت پس و پیش صورت می‌گیرد. هجوم یک‌سویی در هنگامی رخ می‌دهد که جمعیتی که به یک سمت مشخص در حال حرکت است، به‌طور ناگهانی با تغییر مثبت یا منفی در نیرو مواجه می‌شود که حرکت جمعیت را تحت تأثیر قرار می‌دهد. احتمال حادثه می‌تواند در اثر توقف ناگهانی جمعیت، به‌دلیل ایجاد خطر در محل (که بسته‌شدن مسیر یا احتمال بمب‌گذاری و ...) باشد. هجوم جمعیت پس و پیش و چند جهت معمولا در اثر ترس در جمعیت به‌خاطر درگیر‌شدن در حادثه رخ می‌دهد.
پس از یک بحران، بازماندگان شروع به بازسازی روانی و ازسرگرفتن زندگی روزمره خود می‌کنند. افراد به این نتیجه می‌رسند كه بازسازی زندگی با اتكا بر توانایی‌های خودِ آنها امكان‌پذیر است. آگاهی از این واکنش‌ها کمک می‌کند تا عکس‌العمل‌های روانی آسیب‌دیدگان شناسایی شده و نحوه برخورد درست با آنها مشخص شود. معمولا برخلاف تعداد کشته‌شده‌ها، آمار دقیقی از تعداد آسیب‌دیده‌ها در دسترس نیست. به کلمه «آسیب‌دیده» باید دقت بیشتری شود؛ زیرا الزاما کسانی‌که در حادثه، مصدوم شده باشند، آسیب‌دیده نیستند؛ بلکه همه افرادی که از این حادثه دچار مشکلات عاطفی، روانی، اجتماعی، مالی و ... می‌شوند نیز آسیب‌دیده به‌حساب می‌آیند که جزء پیامدهای غیرمستقیم شرایط بحرانی در نظر گرفته می‌شوند و نمی‌توان آمار دقیقی برای آنها ارائه کرد. درمجموع، حوادثی که با ازدحام جمعیت روبه‌رو هستند، بحران‌زا می‌شوند. این بحران‌ها معمولا در اثر یک تحریک اولیه جمعیت در مراسم صورت می‌پذیرد که این تحریک، موجب ایجاد ترس و وحشت و نهایتا هجوم جمعیت می‌شود؛ البته در میان آمارهای موجود، حوادث مربوط به مراسم‌های مذهبی (نسبت به مراسم‌های ورزشی، موسیقی و ...) از همه بیشتر بوده است که غالبا به دلیل انجام یک حرکت توسط تمامی افراد حاضر در حادثه صورت می‌پذیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.