|

سقراط به روایت پاتوچکا

در روزگاری که دیگران مدعی تسلط بر سخن (لوگوس) بودند، سقراط تلاش خود را صرف صحت‌و‌سقم آن کرد. او سخن را به‌خوبی می‌شناخت و آنجا که سخن را به بازی می‌گرفت، درواقع از نیروی آن یاری می‌جست. سخن بر سر فضیلت بود؛ فضیلت سیاسی، یعنی همان دولتشهر، یعنی جماعت و بالاخره یعنی هستی جمع و فرد. فضیلت اجتماعی بیرون از فهم شخص نیست، منتها باید آن را پرس‌و‌جو کرد. مباحثه بیشتر از عبارت‌های تجریدی حاصل می‌شود تا از سؤال. پرس‌و‌جوست که آدمی را تشنه فضیلت کرده و او را به آن هدایت می‌کند. هرچه سؤال ریشه‌ای‌تر باشد، تشنگی و اشتیاق به دانستن نیز بیشتر خواهد شد، اما سؤال به معنای ژرف کلام از جهل سرچشمه دارد. آنجا که آگاهی چیره است، جایی برای پرس‌و‌جو باقی نیست و آن‌کس سؤال می‌کند که نمی‌داند. او به آن دلیل می‌پرسد که از ناآگاهی خود خبر دارد و این همان معنایی است که سقراط از «آگاهی نسبت به جهل» درک می‌کند. اهمیت سؤال سقراطی نیز در همین است. سخن سقراطی به دنبال این هدف است که انسان به جهل خود واقف شود و هدف از پرس‌و‌جو در باب فضیلت دمیدن مضمون به زندگی جماعت است. زمینه وجودی آگاهی سقراط در همین است؛ نه «آگاهی صرف»، آن‌چنان‌که گفته یا نگاشته شود، بلکه آن دانشی که به‌راستی فضیلت‌آور است. در پرتو چنین دانشی می‌توان پیش‌بینی کرد هیچ‌کس داوطلبانه خطا نمی‌کند و آن کس که آگاه است، نمی‌تواند به سستی تن دهد و به کج‌راهه افتد.
سقراط با مشرب آگاهی خود قلمرویی درونی برای تقویت دولتشهر بنا کرد و در همان حال در بعد جهل، حدومرزی برای آگاهی قائل بود. وی ستیز با جهل را متوجه آن چیزی کرد که به زندگی معنی می‌بخشد، به آن وحدت و نیرو می‌دهد و به آن ارزش حیات می‌دهد. او با تکیه بر نهایت‌طلبی خود؛ روح اطرافیانش را بیدار نگاه می‌داشت. سخن سقراط بر همگان تأثیری یکسان نداشت. برخی از او روی می‌گرداندند و پاره‌ای می‌کوشیدند سخنان او را نادیده بگیرند. نسبت جوانان پیرامون سقراط با او، نسبت شاگرد به استاد بود. سقراط به این رابطه عنوان اروس، یعنی بستگی عاطفی معلم به شاگرد داده بود. سقراط شیفته روح انسان بود. او استادی بود که آتش جست‌و‌جو به روح آدمیان می‌دمید.
درحالی‌که سقراط به این شکل به رشد معنوی آتنی‌ها می‌پرداخت، در میان عامه مردم اتفاق دیگری در جریان بود. شماری از دوستان و نزدیکان سقراط در دولتشهر آتن و از آن میان، به‌ویژه آلکیبیادس به کشورگشایی روی آوردند و به سیسیل لشکرکشی کردند که فاجعه به بار آورد و راه سقوط آتن را در آینده هموار کرد. این پیشامد بعدا دستاویزی شد برای مخالفان سقراط. پیش از آن نیز سخنان سقراط موضوع هجوگویی‌های آریستوفانس شده بود. آریستوفانس خاستگاه ضد‌دموکراسی، ضد‌اوریپیدی، ضد‌روشنگری و ضد‌سقراطی داشت. بنا به نوشته‌های او، سقراط معلم تزویر و ریا بود و با مطالب خود و اندیشه‌های مکتب تقوایی خود، مسائل آسمانی و زمینی را به سخره گرفته بود که این زمینه‌ای شد تا بعدا او را متهم به انکار خدایان و گمراه‌کردن جوانان کنند. سرانجام روز انفجار تنفر فرارسید. سقراط متهم شده بود که به خدایان بی‌احترامی کرده، بدعت نهاده و با آموزش‌های خود جوانان را به فساد می‌کشاند. در این کیفرخواست حکم مرگ او تقاضا شده بود.

در روزگاری که دیگران مدعی تسلط بر سخن (لوگوس) بودند، سقراط تلاش خود را صرف صحت‌و‌سقم آن کرد. او سخن را به‌خوبی می‌شناخت و آنجا که سخن را به بازی می‌گرفت، درواقع از نیروی آن یاری می‌جست. سخن بر سر فضیلت بود؛ فضیلت سیاسی، یعنی همان دولتشهر، یعنی جماعت و بالاخره یعنی هستی جمع و فرد. فضیلت اجتماعی بیرون از فهم شخص نیست، منتها باید آن را پرس‌و‌جو کرد. مباحثه بیشتر از عبارت‌های تجریدی حاصل می‌شود تا از سؤال. پرس‌و‌جوست که آدمی را تشنه فضیلت کرده و او را به آن هدایت می‌کند. هرچه سؤال ریشه‌ای‌تر باشد، تشنگی و اشتیاق به دانستن نیز بیشتر خواهد شد، اما سؤال به معنای ژرف کلام از جهل سرچشمه دارد. آنجا که آگاهی چیره است، جایی برای پرس‌و‌جو باقی نیست و آن‌کس سؤال می‌کند که نمی‌داند. او به آن دلیل می‌پرسد که از ناآگاهی خود خبر دارد و این همان معنایی است که سقراط از «آگاهی نسبت به جهل» درک می‌کند. اهمیت سؤال سقراطی نیز در همین است. سخن سقراطی به دنبال این هدف است که انسان به جهل خود واقف شود و هدف از پرس‌و‌جو در باب فضیلت دمیدن مضمون به زندگی جماعت است. زمینه وجودی آگاهی سقراط در همین است؛ نه «آگاهی صرف»، آن‌چنان‌که گفته یا نگاشته شود، بلکه آن دانشی که به‌راستی فضیلت‌آور است. در پرتو چنین دانشی می‌توان پیش‌بینی کرد هیچ‌کس داوطلبانه خطا نمی‌کند و آن کس که آگاه است، نمی‌تواند به سستی تن دهد و به کج‌راهه افتد.
سقراط با مشرب آگاهی خود قلمرویی درونی برای تقویت دولتشهر بنا کرد و در همان حال در بعد جهل، حدومرزی برای آگاهی قائل بود. وی ستیز با جهل را متوجه آن چیزی کرد که به زندگی معنی می‌بخشد، به آن وحدت و نیرو می‌دهد و به آن ارزش حیات می‌دهد. او با تکیه بر نهایت‌طلبی خود؛ روح اطرافیانش را بیدار نگاه می‌داشت. سخن سقراط بر همگان تأثیری یکسان نداشت. برخی از او روی می‌گرداندند و پاره‌ای می‌کوشیدند سخنان او را نادیده بگیرند. نسبت جوانان پیرامون سقراط با او، نسبت شاگرد به استاد بود. سقراط به این رابطه عنوان اروس، یعنی بستگی عاطفی معلم به شاگرد داده بود. سقراط شیفته روح انسان بود. او استادی بود که آتش جست‌و‌جو به روح آدمیان می‌دمید.
درحالی‌که سقراط به این شکل به رشد معنوی آتنی‌ها می‌پرداخت، در میان عامه مردم اتفاق دیگری در جریان بود. شماری از دوستان و نزدیکان سقراط در دولتشهر آتن و از آن میان، به‌ویژه آلکیبیادس به کشورگشایی روی آوردند و به سیسیل لشکرکشی کردند که فاجعه به بار آورد و راه سقوط آتن را در آینده هموار کرد. این پیشامد بعدا دستاویزی شد برای مخالفان سقراط. پیش از آن نیز سخنان سقراط موضوع هجوگویی‌های آریستوفانس شده بود. آریستوفانس خاستگاه ضد‌دموکراسی، ضد‌اوریپیدی، ضد‌روشنگری و ضد‌سقراطی داشت. بنا به نوشته‌های او، سقراط معلم تزویر و ریا بود و با مطالب خود و اندیشه‌های مکتب تقوایی خود، مسائل آسمانی و زمینی را به سخره گرفته بود که این زمینه‌ای شد تا بعدا او را متهم به انکار خدایان و گمراه‌کردن جوانان کنند. سرانجام روز انفجار تنفر فرارسید. سقراط متهم شده بود که به خدایان بی‌احترامی کرده، بدعت نهاده و با آموزش‌های خود جوانان را به فساد می‌کشاند. در این کیفرخواست حکم مرگ او تقاضا شده بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.