نگاهي به مستند «در ميان ديوارهاي شهر»
یک مستند انتخابگر
سحر عصرآزاد (منتقد)
مستند «در میان دیوارهای شهر» روایتی است از دوگانگی زندگی در سرزمینی که بهواسطه جنگهای پیاپی، تصویري واقعی از آن در نگاه ما -بهعنوان کشور همسایه- وجود ندارد چه برسد به جهان، اما فیلم موفق میشود این تصویر عمومی کلیشهای را با ظرافت شکسته و به روح زندگی جاری در عمق بحران نزدیک شود.
ناگفته میتوان حدس زد مستند «در میان دیوارهای شهر» برآمده از تحقیقات میدانی مهدی نادری برای ساخت «بدرود بغداد» است؛ فیلمی خوشساخت با پیام صلح جهانی که به دام پیام و شعار نمیافتد و از ورای دنبالکردن قصه یک سرباز آمریکایی در عراق، به سویه انسانی آدمها و مسائلشان نگاهی ظریف دارد و قرابت فطری مسائل بشر را در سراسر جهان نهادینه میکند.
مستند «در میان دیوارهای شهر» یک ویژگی مهم دارد آنهم اینکه با توجه به هدف اولیهای که باعث شکلگرفتن آن شده، فقط به ثبت آنچه مقابل دوربین قرار گرفته، اتفاق افتاده یا عبور کرده، اکتفا نکرده، بلکه یک مستند انتخابگر است.
درواقع نادری در سفر خود به بغداد با توجه به سویههای مختلفی که برای جستوجو و کشف این سرزمین جدید -در درجه اول برای خودش- داشته، دنبالکردن مسیر هنر و مواجهه با هنرمندان و آثار هنری این شهر بحرانزده را انتخاب کرده است.
این انتخاب وقتی برجستهتر میشود که به یاد میآوریم این روند در راستای نیازهای دراماتیک فیلم «بدرود بغداد» نیست، بلکه آن فیلم مسیری دیگر را دنبال میکند. بهاینترتیب وجه انتخابگری مستند «در میان دیوارهای شهر» و مستقل و قائمبهذاتبودن آن پررنگتر میشود.
ویژگی دیگر این مستند ساختار اپیزودیک آن است که با قرارگرفتن این دو بخش در کنار هم نوعی تضاد اتمسفر، حالوهوا و حتی فرهنگ و روحیه عمومی مردم را در دو نقطه از یک سرزمین بحرانزده تداعی میکند.
اپیزود اول به فضا و اتمسفر شهر بغداد و گفتوگو با هنرمندان این شهر و بیشتر حضور در مکانهای هنری- فرهنگی اختصاص دارد؛ شهری که در بحران و ناامنی بهسر میبرد و انفجارهای گاه و بیگاه مستندی که در نقاطی خاص از فیلم به آنها برش زده میشود، مؤید این نکته است؛ شهری که گویی غبار مرگ و نیستی بر دیوارهایش پاشیده شده و مردم هر لحظه انتظار انفجار و مرگی جدید را میکشند اما این شرایط باعث نشده هنرمندان متوقف شوند.
چه هنرمند نقاشی که تابلوهایش بهمثابه نیلوفری در دل مرداب این شهر، چشم را نوازش میکند و مخاطب را نیز مانند نادری و همراهانش از بحرانی که پشت در و دیوار است دور کرده و به عمق حس نهان در تابلوها میبرد، چه فیلمسازی که با وجود تجربه زندگی در اروپا و کشورهای امن، برای ساخت فیلمی در سرزمین خودش تلاش میکند.
در اپیزود دوم، نادری با دوربینش به شهر اربیل رفته که به فاصله چند کیلومتری بغداد؛ جو، حالوهوا و مناسبات متفاوتی دارد و مهمتر از هر چیز، امنیت بر آن حاکم است؛ امنیتی که از دل آن زندگی، آرامش، شادی و بهویژه رابطه متقابل انسانی بین آدمهایی از جغرافیا و فرهنگهای مختلف جاری است.
حضور اروپاییها در کنار عراقیها و تعامل رسوم و آداب این دو نژاد و فرهنگ در کنار هم که به یک همدلی ملموس رسیده و نهایتا روح امید و اهمیت به جزئیات زندگی است که این دو اتمسفر را در کنار هم بدل به روح بههمپیوسته این سرزمین و مردمانی میکند که قربانی جنگ و جنگافروزی هستند.
نکته دیگری که از دل کنار هم قرارگرفتن این دو اپیزود برای مخاطب شکل میگیرد- بهویژه برای مخاطب ایرانی که بهواسطه سابقه ذهنی چهبسا نسبت به این سرزمین دافعه دارد- دردمندی مردمانی است که خودشان زخمخورده رژیم بعث هستند و رنج آنها در طول زمان ادامه دارد. مردمانی که حق زندگی در صلح و آرامش را همچون همه ابنای بشر دارند اما معلوم نیست فریاد اعتراض را باید بر سر کدام خودی بزنند؟
دوربین سیال نادری بر متن ترانههای گرم و غمناک عربی، تصویر تلخی از این سرزمین بحرانزده مقابل دیدگان مخاطب قرار میدهد اما به واسطه همان انتخابگری، در تلخی غرق نمیشود، بلکه به شکلی درونی با جستوجوی کورسوی امید در میان همین مردم، زاویه دید خود را بسط داده و فردا را بهواسطه وجود همین نقاط روشن، امیدوارکننده ترسیم میکند. مستند «در میان دیوارهای شهر» نگاهی همدلانه به سرزمینی بحرانزده دارد که خود از دوگانگی و تضادها رنج میبرد اما نقطه امید آن تداوم حضور هنر و هنرمند در این سرزمین و خلق و زایش هنر است؛ نگاه ظریفی که برآمده از روحیه صلحطلبی یک هنرمند از مرزی مشترک است.
مستند «در میان دیوارهای شهر» روایتی است از دوگانگی زندگی در سرزمینی که بهواسطه جنگهای پیاپی، تصویري واقعی از آن در نگاه ما -بهعنوان کشور همسایه- وجود ندارد چه برسد به جهان، اما فیلم موفق میشود این تصویر عمومی کلیشهای را با ظرافت شکسته و به روح زندگی جاری در عمق بحران نزدیک شود.
ناگفته میتوان حدس زد مستند «در میان دیوارهای شهر» برآمده از تحقیقات میدانی مهدی نادری برای ساخت «بدرود بغداد» است؛ فیلمی خوشساخت با پیام صلح جهانی که به دام پیام و شعار نمیافتد و از ورای دنبالکردن قصه یک سرباز آمریکایی در عراق، به سویه انسانی آدمها و مسائلشان نگاهی ظریف دارد و قرابت فطری مسائل بشر را در سراسر جهان نهادینه میکند.
مستند «در میان دیوارهای شهر» یک ویژگی مهم دارد آنهم اینکه با توجه به هدف اولیهای که باعث شکلگرفتن آن شده، فقط به ثبت آنچه مقابل دوربین قرار گرفته، اتفاق افتاده یا عبور کرده، اکتفا نکرده، بلکه یک مستند انتخابگر است.
درواقع نادری در سفر خود به بغداد با توجه به سویههای مختلفی که برای جستوجو و کشف این سرزمین جدید -در درجه اول برای خودش- داشته، دنبالکردن مسیر هنر و مواجهه با هنرمندان و آثار هنری این شهر بحرانزده را انتخاب کرده است.
این انتخاب وقتی برجستهتر میشود که به یاد میآوریم این روند در راستای نیازهای دراماتیک فیلم «بدرود بغداد» نیست، بلکه آن فیلم مسیری دیگر را دنبال میکند. بهاینترتیب وجه انتخابگری مستند «در میان دیوارهای شهر» و مستقل و قائمبهذاتبودن آن پررنگتر میشود.
ویژگی دیگر این مستند ساختار اپیزودیک آن است که با قرارگرفتن این دو بخش در کنار هم نوعی تضاد اتمسفر، حالوهوا و حتی فرهنگ و روحیه عمومی مردم را در دو نقطه از یک سرزمین بحرانزده تداعی میکند.
اپیزود اول به فضا و اتمسفر شهر بغداد و گفتوگو با هنرمندان این شهر و بیشتر حضور در مکانهای هنری- فرهنگی اختصاص دارد؛ شهری که در بحران و ناامنی بهسر میبرد و انفجارهای گاه و بیگاه مستندی که در نقاطی خاص از فیلم به آنها برش زده میشود، مؤید این نکته است؛ شهری که گویی غبار مرگ و نیستی بر دیوارهایش پاشیده شده و مردم هر لحظه انتظار انفجار و مرگی جدید را میکشند اما این شرایط باعث نشده هنرمندان متوقف شوند.
چه هنرمند نقاشی که تابلوهایش بهمثابه نیلوفری در دل مرداب این شهر، چشم را نوازش میکند و مخاطب را نیز مانند نادری و همراهانش از بحرانی که پشت در و دیوار است دور کرده و به عمق حس نهان در تابلوها میبرد، چه فیلمسازی که با وجود تجربه زندگی در اروپا و کشورهای امن، برای ساخت فیلمی در سرزمین خودش تلاش میکند.
در اپیزود دوم، نادری با دوربینش به شهر اربیل رفته که به فاصله چند کیلومتری بغداد؛ جو، حالوهوا و مناسبات متفاوتی دارد و مهمتر از هر چیز، امنیت بر آن حاکم است؛ امنیتی که از دل آن زندگی، آرامش، شادی و بهویژه رابطه متقابل انسانی بین آدمهایی از جغرافیا و فرهنگهای مختلف جاری است.
حضور اروپاییها در کنار عراقیها و تعامل رسوم و آداب این دو نژاد و فرهنگ در کنار هم که به یک همدلی ملموس رسیده و نهایتا روح امید و اهمیت به جزئیات زندگی است که این دو اتمسفر را در کنار هم بدل به روح بههمپیوسته این سرزمین و مردمانی میکند که قربانی جنگ و جنگافروزی هستند.
نکته دیگری که از دل کنار هم قرارگرفتن این دو اپیزود برای مخاطب شکل میگیرد- بهویژه برای مخاطب ایرانی که بهواسطه سابقه ذهنی چهبسا نسبت به این سرزمین دافعه دارد- دردمندی مردمانی است که خودشان زخمخورده رژیم بعث هستند و رنج آنها در طول زمان ادامه دارد. مردمانی که حق زندگی در صلح و آرامش را همچون همه ابنای بشر دارند اما معلوم نیست فریاد اعتراض را باید بر سر کدام خودی بزنند؟
دوربین سیال نادری بر متن ترانههای گرم و غمناک عربی، تصویر تلخی از این سرزمین بحرانزده مقابل دیدگان مخاطب قرار میدهد اما به واسطه همان انتخابگری، در تلخی غرق نمیشود، بلکه به شکلی درونی با جستوجوی کورسوی امید در میان همین مردم، زاویه دید خود را بسط داده و فردا را بهواسطه وجود همین نقاط روشن، امیدوارکننده ترسیم میکند. مستند «در میان دیوارهای شهر» نگاهی همدلانه به سرزمینی بحرانزده دارد که خود از دوگانگی و تضادها رنج میبرد اما نقطه امید آن تداوم حضور هنر و هنرمند در این سرزمین و خلق و زایش هنر است؛ نگاه ظریفی که برآمده از روحیه صلحطلبی یک هنرمند از مرزی مشترک است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.