|

گفت‌وگو با فخرالدین فخرالدینی:

دیجیتال عکاس‌‌ها را تنبل کرده

سحر آزاد

میدان فلسطین را که به سمت غرب بروید، یکی از درها چهره متفاوت‌تری از بقیه دارد. حتی اگر نشانی آتلیه فخرالدین فخرالدینی را هم تقریبی بدانید، با دیدن آن در چوبی متوجه می‌شوید، نشانی را درست آمده‌اید. او در طبقه دوم ساختمانی که بیش از 50 سال است در آن عکس بسیاری از چهره‌های فرهنگ و هنر را ثبت کرده، همچنان درگیر کار است. این روزها البته مشغولیت‌های دیگری نیز به کارهای او افزوده شده است. علاوه بر نمایشگاه پرتره‌هایش که تا 24 مهر در عکسخانه شهر برگزار شد، قرار است نمایشگاهی از آثار او به همراه رونمایی از دو کتاب عکس و یک کتاب نقاشی در موزه هنرهای معاصر تهران برپا شود. فخرالدین فخرالدینی، یکی از فخرالدینی‌هایی است که پدرش عکاس و شاعر و برادر کوچک‌ترش یکی از چهره‌های موسیقی و رهبر فعلی ارکستر ملی است. او راه پدر را پی گرفت و بیش از پنج دهه است که با پرتره نگاری‌هایی که به گفته بسیاری از نورپردازی ویژه‌ای برخوردار هستند، توانست راهی برای خود در ایران باز کند. فخرالدینی متولد 1311 در آذربایجان است و هنوز هم با دوربینی که 53 سال قبل به او هدیه داده شده است، عکاسی می‌کند. نه اینکه به عکاسی آنالوگ تعصب داشته باشد، اما علاقه‌ای به کارکردن با این نوع دوربین‎ها ندارد. او که حالا وارد 80 سالگی شده، در بیشتر گفت‌وگوهایش از علاقه به واقعیت صحبت کرده و همین موضوع هم او را به سمت عکاسی پرتره کشانده است. او البته می‌گوید هنوز در حال یادگیری است و زمانی که خودش مقابل قاب دوربین عکاس دیگری حاضر می‌شود تا عکسی برای انتشار در روزنامه از او گرفته شود، دوست دارد در نورپردازی و داشتن زاویه مناسب کمک کند. به بهانه برگزاری نمایشگاه او در عکسخانه شهر و رونمایی آثارش در موزه هنرهای معاصر به سراغ او رفتیم:

شما قبلا گفته بودید علاقه‌ای به دور شدن از واقعیت ندارید. به همین دلیل به سمت عکاسی پرتره رفتید. فکر می‌کردید این نوع عکاسی شما را به واقعیت نزدیک می‌کند؟
مسلم است. این سبکی که الان در پرتره‌های ما هست کاملا با پرتره‌هایی که عکاسان دیگر می‌گیرند، فرق دارد. وقتی شما عکس‌های من را می‌بینید، فکر نمی‌کنید در آتلیه گرفته شده‌اند، نور مشخصی ندارد، مثل نور روز می‌ماند؛ یعنی فکر می‌کنید، نور طبیعی است و پروژکتورها را به صورت محسوس نشان نمی‌دهم. می‌توانم بگویم پایه‌های عکاسی در عکاسی آنالوگ است. کسانی که آنالوگ‌کار خوبی هستند می‌توانند خوب دیجیتال کار کنند و کیفیت کارهایشان بهتر است. روی‌هم‌رفته می‌توانم بگویم دیجیتال کمی عکاس‌ها را تنبل بار آورده است؛ چون تند‌تند عکس می‌گیرند که اگر یکی از عکس‌هایشان خوب نشد، عکس‌های دیگر خوب شود؛ درصورتی‌که همیشه می‌گویم اگر پنج، شش فریم در دوربینتان باشد، برای آن فکر می‌کنید تا هدر نرود و خود این فکر، سازندگی است. البته در عکاسی دیجیتال این‌طور نیست. من منکر عکاسی دیجیتال نیستم. دیجیتال واقعا سرعت عمل دارد و برای کپی‌کاری و ازبین‌بردن کارها خیلی مفید است، منتها آنها که آنالوگ‌کار هستند، خیلی راحت این مسئله را به دست می‌آوردند و کیفیت کار فوق‌العاده است. پایه‌های عکاسی، مثل ساختمانی می‌ماند که معمار، برای آن برنامه‌ریزی می‌کند. آنالوگ پایه‌ عکاسی است و دیجیتال، قابلیتی دارد که یک نوجوان هم می‌تواند با آن عکاسی کند، بالاخره یک عکسی از آن درمی‌آید؛ هرچند دیجیتال الان کارایی بالایی دارد و با مگاپیکسل‌هایی که رزولوشن بالایی دارند، عالمگیر شده است، اما من با این سن و سال دیگر نمی‌توانم وارد دنیای دیجیتال شوم. با این روشی که کار کرده‌ام، وقتی بعضی‌ها عکس‌هایم را می‌بینند می‌گویند با دوربین دیجیتال کار کرده‌ای؟ این عکس‌ها وضوح بالایی دارند. موهای سر پرتره‌هایی را که در عکس‌های من هست، می‌توانید بشمارید. دیجیتال هم این‌طور است، منتها حسی که در آنالوگ هست، در دیجیتال نیست؛ به‌اصطلاح عکس‌های دیجیتال خیلی تخت و یکنواخت هستند. البته این را هم بگویم نورپردازی هم در عکاسی خیلی مهم است. ممکن است کس دیگری هم با دوربین آنالوگ عکس بگیرد، اما به دلیل نبود نورپردازی خوب این حالت میسر نشود.
اصلا سراغ دوربین دیجیتال رفته‌اید؟ حسی را که دوست داشتید از طریق آن به دست نیاوردید؟
نه، من سراغ دوربین دیجیتال نرفته‌ام، اما دوستانم با آن کار کرده‌اند و کارهای آنها را می‌بینم. من الان دوربینی دارم که شارکوفسکی آن را 53 سال قبل در آلمان به من کادو داد که تا الان با آن کار می‌کنم. من سعی کرده‌ام در عکاسی، سادگی را حفظ کنم؛ یعنی خود سادگی به عقیده من هنر و همیشه پابرجاست. زیاده‌روی در پرتره، کار را خراب می‌کند. باید همان چیزی را که هست، نشان داد. باید همان شخصیتی را که فرد دارد، در عکس نشان داد. این همان صداقت کار است.
از چه زمانی متوجه شدید نشان‌دادن سادگی بهتر است؟
53 سال است که عکاسی و به تکنیک توجه می‌کنم. هر سال که می‌گذرد، می‌بینم ضعف‌هایم چه هست تا آن را از بین ببرم؛ چون هنوز درحال یادگیری هستم.
اگر بخواهید کارتان را از زمانی که شروع کردید، مرور کنید، به چه نکته‌ای می‌رسید؟
53 سال قبل عکسی از سعید نفیسی گرفتم، اما الان وضوح عکس‌های من خیلی بیشتر شده است. نورپردازی، سیستم داروها و... بهتر شده است.
با توجه به اینکه واقعیت برایتان مهم بوده است، فکر می‌کنید چقدر از واقعیت را توانسته‌اید منتقل کنید؟
می‌توانم بگویم روان‌شناسی 30 درصد در عکاسی تأثیر دارد. باید به درون افراد پی ببرید. بهترین روش این است که عکاس با مدلش صحبت کند تا یخ‌ها آب شود؛ مثلا من فکر می‌کنم وقتی مدل می‌آید چه چیزهایی بگویم تا خنده، ناراحتی و حرکات دیگرش را متوجه شوم و حالت صورت و زاویه‌هایی را که عکس بهتر می‌شود، به دست بیاورم. یکی از مهم‌ترین نکات در عکاسی پرتره این است که عکاس با مدل خود صحبت کند. بعضی‌ها می‌گویند روان‌شناسی در عکاسی 60 درصد تأثیر دارد، اما من این حرف را باور ندارم؛ چون ممکن است خود روان‌شناس‌ها هم به‌سختی 60 درصد با شخصیت یک فرد آشنا باشند.
تمام ارتباطی که با مدل‌هایتان به دست آورده‌اید در یک جلسه بوده است؟
نه، حتی شده است گاهی سه مرتبه با سوژه‌هایم قرار گذاشته‌ام؛ مثلا صورت خسته‌ای داشته است و بعد از صحبت، به او گفته‎ام اگر فردا یا روزی که حال بهتری دارد، بیاید، عکس بهتری خواهیم داشت. یک روز پروفسور هشترودی در آتلیه‌ام بود، دیدم قیافه خیلی خسته‌ای دارد، به او این مسئله را گفتم و او هم تأیید کرد. سه روز بعد آمد و از او عکاسی کردم، اما درباره مرحوم مرتضی ممیز زمانی که قرار بود از او عکاسی کنم، همسرش فوت کرده بود و فرصت کوتاهی برای انتشار کتابم داشتم. به مرتضی زنگ زدم و گفتم می‌خواهم عکس تو هم در کتابم باشد، اما وقت کمی دارم. او گفت الان روحیه خوبی ندارم؛ چون همسرم فوت کرده است. گفتم می‌دانم، اما فرصت دیگری ندارم و اگر به آتلیه‌ام بیایی، یک‌ربع بیشتر وقتت را نمی‌گیرم. وقتی آمد در یک‌ربع، از همان قیافه حزن‌انگیزش عکس گرفتم و به‌نظرم خوب شد؛ چون حالت ممیز همان بود.
موردی داشته‌اید که نتوانسته باشید با او ارتباط برقرار کنید و برای عکاسی چالش داشته باشید؟
بله، بوده است و به او گفته‌ام: «حس می‌کنم آمادگی نداری، می‌توانیم در فرصت دیگری عکس بگیریم». اتفاقا آنها هم خوشحال می‌شوند. به همین دلیل هر دو طرف باید واقع‌بین باشند.
لحظه‌ای که باید عکس بگیرید... .
ببینید آن لحظه یکی از مهم‌ترین مسائل عکاسی است. دید عکاسان فرق دارد. وقتی بدانید قیافه حقیقی مدل چه زمانی است، همان موقع باید دکمه را فشار دهید، عکس بگیرید و این كار از طریق معاشرت به دست می‌آید. من یک دکلانشو بلند دارم و کسی متوجه نمی‌شود می‌خواهم عکس بگیرم. روزی که عزت‌الله انتظامی برای عکاسی آمده بود، از او خواستم قطعه‌ای از نمایش‌نامه‌ای را که دوست دارد، بگوید و گفتم می‌خواهم ببینم حرکاتتان چطور است، اما نگفتم می‌خواهم عکس بگیرم. او هم با هیجان شروع به گفتن نمایش‌نامه کرد که یکدفعه عکس گرفتم و خیلی جالب شد یا مثلا وقتی محمود فرشچیان آمده بود، یک کاغذ دادم و گفتم می‌خواهم حرکات دست شما را ببینم، او هم شروع به نقاشی کرد و من از او عکس گرفتم؛ بنابراین یک نوع رابطه میان شناخت مدل و لحظه‌ای که باید عکس گرفت، وجود دارد. یادم می‌آید یک روز به مرحوم عباس کاتوزیان که از نقاشان خوب بود و پرتره من را 35،40 سال قبل کشیده بود، گفتم: «هیچ می‌دانی دوربین واقعیت را بیشتر نشان می‌دهد؟» گفت: «چطور؟» گفتم: «وقتی یک مدل روبه‌رویت می‌نشیند، باید چند روز بیاید و در این مدت قیافه‌اش حالت‌های مختلف دارد؛ مثلا یک روز خسته است، یک روز در اثر کم‌خوابی زیر چشم‌هایش چروک افتاده است و... اما در عکاسی وقتی حس کنید، موقع مناسب وجود دارد، آن لحظه را ثبت می‌کنید». بعد از آن چیزی نگفت و فهمید که این حرف درست است. (خنده)
علاقه شما به واقعیت هیچ‌وقت شما را ترغیب نکرد به سمت عکاسی خبری بروید؟
نه. همیشه از بچگی دوست داشتم عکس‌های هنرمندان و بزرگان را بگیرم. آن‌موقع کارهای ادوارد جین استایکن و... را می‌دیدم که من را به‌شدت جذب می‌کرد. به‌هرحال خیلی از اقشار جامعه دوست دارند هنرمندان را بشناسند؛ مثلا بدانند سعید نفیسی یا خاچاطوریان چه شکلی بوده‌اند. به همین دلیل، دوست داشتم عکس آنها برای نسل‌های بعد باقی بماند. بعضی از جوان‌های ما اصلا بهزاد را نمی‌شناسند. وقتی سنشان بالاتر رفت و این افراد را شناختند، می‌روند سراغ عکس‌هایشان تا قیافه حقیقی آنها را بشناسند. عکسی که من از شاملو گرفتم درست 20 روز قبل از فوتش بود. خب این عکس بعدا ماندگار می‌شود. عکسی که از پروفسور عدل، پدر جراحی ایران گرفتم یکی، دو ماه قبل از درگذشت او بود و جزء آخرین عکس‌هایش محسوب می‌شود.
پدر من هم عکاس، شاعر و از دوستان خوب و صمیمی شهریار بود. برای همین به عکاسی، به‌ویژه پرتره گرایش پیدا کردم؛ مثلا یادم می‌آید، آن‌موقع پرتره انیشتین، برتراند راسل و... را گرفته بودند و این عکس‌ها من را بیشتر ترغیب کرد... .
حدودا چند سالتان بود؟
درنهایت 20 یا 22 سال داشتم. بعد از آن هم برای چند سال به آمریکا رفتم و دوره‌های عکاسی را گذراندم. البته من اول نقاش بودم و بعد عکاس شدم. در 11 سالگی فردوسی را کشیدم و در عمرم برای نقاشی هیچ کلاسی نرفتم. اما در آمریکا دوره‌هایی گذراندم. یادم است ما در ایران عکس‌ها را در تشت، ظاهر می‌کردیم، اما آنها در تانک‌های مخصوص و داروهایشان با ما فرق داشت. یک سال و نیم هم با شارکوفسکی که عکاس معروفی بود، همکاری داشتم. او عکس‌های هواپیمایی «لوفتانزا» و رجال شهر بن را می‌گرفت. آن موقع پایتخت آلمان بن بود. عکس‌های لوفتانزا حدود 10 متر بودند و آن موقع با خودم می‌گفتم او اینها را چگونه درست می‌کند؟ وقتی به تاریکخانه‌اش رفتم، دیدم یک آخور دو متری با 60 سانتی‌متر ارتفاع درست کرده است که دارو را در آنجا می‌ریخت و دو نفری عکس‌ها را می‌چرخاندند. دارو را هم به حدی با حجم کم استفاده می‌کرد که حدود 10، 12 دقیقه طول بکشد تا لکی ایجاد نشود، اما الان عکس‌های بزرگی که در بزرگراه‌ها می‌بینید با روش دیجیتال ساخته شده‌اند.
پرتره‌نگاری در ایران خیلی رواج ندارد... .
برای اینکه ضعیف هستند. من حدود 14، 15 سال در دانشگاه هنر تدریس می‌کردم. یک‌سری از بچه‌ها پرتره کار‌کردن را یاد گرفته‌اند، اما انتظار من بیشتر از این بود. باید امکانات بیشتری در اختیار دانشجویان قرار بدهند. دانشجویان مستعدی داریم، اما در یک استودیو، سه، چهار پروژکتور داریم که برای یک دانشگاه کم است و فرصت تمرین دانشجویان محدود می‌شود؛ درحالی که در استودیوی من پنج پروژکتور هست. ضمن اینکه مایلم برای دانشجویان هم برنامه‌های خاصی بگذارند و همان‌طور که برای امثال من نمایشگاه می‌گذارند، کارهای آنها نیز نشان داده شود تا نقد و بررسی شود. یادم است در خارج از ایران، عکاسان کارهایشان را روی دیوار نمایش می‌دادند و دیگران نظراتشان را می‌گفتند. وقتی اینها گفته نشود، دانشجو فکر می‌کند به عرش اعلی رسیده است. انتقاد باید باشد... البته این را هم بگویم پرتره‌نگاری در کشورهای دیگر هم خیلی زیاد نیست؛ مثلا در آمریکا یکسری عکاسان بزرگ مانند استایکن، هالزمان و... نخبه‌های پرتره بودند، اما آنها هم تجاری کار می‌کردند. در آمریکا استودیوها پول‌سازی می‌کنند، اما این روش هنوز در ایران جانیفتاده است. ایران جزء کشورهایی است که خیلی زود عکاسی وارد آن شد. چهار،‌ پنج سال بعد از پیدایش عکاسی، این رشته وارد ایران شد. یکسری از ارامنه، روس‌ها و گرجی‌ها که از روسیه به ایران آمده بودند، روتوش و... را در ایران مرسوم کردند. درحالی‌که چنین سیستمی رواج نداشت... .
روتوش‌کردن؟
بله، روتوش درواقع یک چیز زاید است. بافت‌های قشنگ منفذ پوست را که از بین ببرید، صورت حالت مجسمه پیدا می‌کند. بافت‌ها و منفذهای موجود در بافت پوست، به عکس زیبایی می‌دهد و آن را واقعی‌تر می‌کند. این مسئله خیلی مهمی در عکاسی است. اولا روتوش‌کردن کار حساسی است و به همین دلیل از لنزهای شارپ استفاده نمی‌کنند. همیشه گفته‌ام روتوش‌کردن عکس، یک کار زاید است و ما فقط مجازیم اگر مسئله‌ای مانند جوش صورت بود آن را در عکس از بین ببریم؛ چون جوش‌ها موقتی هستند و بعد از چند روز از بین می‌روند، در غیر این صورت حیف است صورت‌های زیبا را روتوش کنیم و یک آدم دیگر بسازیم، اما متأسفانه روتوش عادت شده و روی دید مخاطب تأثیر گذاشته است. البته آنها که برای عکاسی به من مراجعه می‌کنند، از روتوش‌نکردن راضی هستند چون قیافه حقیقی خودشان را نشان می‌دهیم.
این تأکیدی که روی سیاه‌و‌سفیدبودن عکس‌هایتان دارید، برای چیست؟
سیاه‌وسفید یک شخصیت خاصی به پرتره می‌دهد. وقتی دو بار به عکس رنگی نگاه کنید، خسته می‌شوید، اما سیاه‌وسفید این‌طور نیست، کنجکاو می‌شوید، چشم‌هایش چه رنگی است، رنگ پوستش چطور است و... ضمن اینکه عمر سیاه‌وسفید خیلی طولانی است. من از سوی شرکت کداک برای مراسمی در نزدیکی نیویورک دعوت شده بودم. عکس‌هایی را نشان ما دادند که مربوط به 140 سال قبل بود و همچنان عکس‌ها، خوب مانده بودند. در ایران هم اگر عکس‌ها خوب شست‌وشو شوند و سیاه و سفید باشند، مدت‌های زیادی می‌مانند، ولی عکس رنگی بعد از 30 سال تغییر رنگ می‌دهد. بعضی از عکس‌هایی که به صورت رنگی گرفته‌ام، بعد از مدتی بنفش یا زرد شده‌اند یا عکس‌هایی در نیویورک گرفته بودم که چون رنگی بودند، الان قهوه‌ای شده‌اند. عمر عکس رنگی بیشتر از 30،40 سال نیست.
یکی از کتاب‌هایی که قرار است در موزه هنرهای معاصر رونمایی شود، نقاشی‌هایتان است. هنوز هم نقاشی می‌کنید؟
بله، حتی بعضی از نقاشی‌ها مربوط به سال قبل هستند و نقاشی‌هایم در یکی از سالن‌های موزه هم به نمایش گذاشته می‌شوند.

میدان فلسطین را که به سمت غرب بروید، یکی از درها چهره متفاوت‌تری از بقیه دارد. حتی اگر نشانی آتلیه فخرالدین فخرالدینی را هم تقریبی بدانید، با دیدن آن در چوبی متوجه می‌شوید، نشانی را درست آمده‌اید. او در طبقه دوم ساختمانی که بیش از 50 سال است در آن عکس بسیاری از چهره‌های فرهنگ و هنر را ثبت کرده، همچنان درگیر کار است. این روزها البته مشغولیت‌های دیگری نیز به کارهای او افزوده شده است. علاوه بر نمایشگاه پرتره‌هایش که تا 24 مهر در عکسخانه شهر برگزار شد، قرار است نمایشگاهی از آثار او به همراه رونمایی از دو کتاب عکس و یک کتاب نقاشی در موزه هنرهای معاصر تهران برپا شود. فخرالدین فخرالدینی، یکی از فخرالدینی‌هایی است که پدرش عکاس و شاعر و برادر کوچک‌ترش یکی از چهره‌های موسیقی و رهبر فعلی ارکستر ملی است. او راه پدر را پی گرفت و بیش از پنج دهه است که با پرتره نگاری‌هایی که به گفته بسیاری از نورپردازی ویژه‌ای برخوردار هستند، توانست راهی برای خود در ایران باز کند. فخرالدینی متولد 1311 در آذربایجان است و هنوز هم با دوربینی که 53 سال قبل به او هدیه داده شده است، عکاسی می‌کند. نه اینکه به عکاسی آنالوگ تعصب داشته باشد، اما علاقه‌ای به کارکردن با این نوع دوربین‎ها ندارد. او که حالا وارد 80 سالگی شده، در بیشتر گفت‌وگوهایش از علاقه به واقعیت صحبت کرده و همین موضوع هم او را به سمت عکاسی پرتره کشانده است. او البته می‌گوید هنوز در حال یادگیری است و زمانی که خودش مقابل قاب دوربین عکاس دیگری حاضر می‌شود تا عکسی برای انتشار در روزنامه از او گرفته شود، دوست دارد در نورپردازی و داشتن زاویه مناسب کمک کند. به بهانه برگزاری نمایشگاه او در عکسخانه شهر و رونمایی آثارش در موزه هنرهای معاصر به سراغ او رفتیم:

شما قبلا گفته بودید علاقه‌ای به دور شدن از واقعیت ندارید. به همین دلیل به سمت عکاسی پرتره رفتید. فکر می‌کردید این نوع عکاسی شما را به واقعیت نزدیک می‌کند؟
مسلم است. این سبکی که الان در پرتره‌های ما هست کاملا با پرتره‌هایی که عکاسان دیگر می‌گیرند، فرق دارد. وقتی شما عکس‌های من را می‌بینید، فکر نمی‌کنید در آتلیه گرفته شده‌اند، نور مشخصی ندارد، مثل نور روز می‌ماند؛ یعنی فکر می‌کنید، نور طبیعی است و پروژکتورها را به صورت محسوس نشان نمی‌دهم. می‌توانم بگویم پایه‌های عکاسی در عکاسی آنالوگ است. کسانی که آنالوگ‌کار خوبی هستند می‌توانند خوب دیجیتال کار کنند و کیفیت کارهایشان بهتر است. روی‌هم‌رفته می‌توانم بگویم دیجیتال کمی عکاس‌ها را تنبل بار آورده است؛ چون تند‌تند عکس می‌گیرند که اگر یکی از عکس‌هایشان خوب نشد، عکس‌های دیگر خوب شود؛ درصورتی‌که همیشه می‌گویم اگر پنج، شش فریم در دوربینتان باشد، برای آن فکر می‌کنید تا هدر نرود و خود این فکر، سازندگی است. البته در عکاسی دیجیتال این‌طور نیست. من منکر عکاسی دیجیتال نیستم. دیجیتال واقعا سرعت عمل دارد و برای کپی‌کاری و ازبین‌بردن کارها خیلی مفید است، منتها آنها که آنالوگ‌کار هستند، خیلی راحت این مسئله را به دست می‌آوردند و کیفیت کار فوق‌العاده است. پایه‌های عکاسی، مثل ساختمانی می‌ماند که معمار، برای آن برنامه‌ریزی می‌کند. آنالوگ پایه‌ عکاسی است و دیجیتال، قابلیتی دارد که یک نوجوان هم می‌تواند با آن عکاسی کند، بالاخره یک عکسی از آن درمی‌آید؛ هرچند دیجیتال الان کارایی بالایی دارد و با مگاپیکسل‌هایی که رزولوشن بالایی دارند، عالمگیر شده است، اما من با این سن و سال دیگر نمی‌توانم وارد دنیای دیجیتال شوم. با این روشی که کار کرده‌ام، وقتی بعضی‌ها عکس‌هایم را می‌بینند می‌گویند با دوربین دیجیتال کار کرده‌ای؟ این عکس‌ها وضوح بالایی دارند. موهای سر پرتره‌هایی را که در عکس‌های من هست، می‌توانید بشمارید. دیجیتال هم این‌طور است، منتها حسی که در آنالوگ هست، در دیجیتال نیست؛ به‌اصطلاح عکس‌های دیجیتال خیلی تخت و یکنواخت هستند. البته این را هم بگویم نورپردازی هم در عکاسی خیلی مهم است. ممکن است کس دیگری هم با دوربین آنالوگ عکس بگیرد، اما به دلیل نبود نورپردازی خوب این حالت میسر نشود.
اصلا سراغ دوربین دیجیتال رفته‌اید؟ حسی را که دوست داشتید از طریق آن به دست نیاوردید؟
نه، من سراغ دوربین دیجیتال نرفته‌ام، اما دوستانم با آن کار کرده‌اند و کارهای آنها را می‌بینم. من الان دوربینی دارم که شارکوفسکی آن را 53 سال قبل در آلمان به من کادو داد که تا الان با آن کار می‌کنم. من سعی کرده‌ام در عکاسی، سادگی را حفظ کنم؛ یعنی خود سادگی به عقیده من هنر و همیشه پابرجاست. زیاده‌روی در پرتره، کار را خراب می‌کند. باید همان چیزی را که هست، نشان داد. باید همان شخصیتی را که فرد دارد، در عکس نشان داد. این همان صداقت کار است.
از چه زمانی متوجه شدید نشان‌دادن سادگی بهتر است؟
53 سال است که عکاسی و به تکنیک توجه می‌کنم. هر سال که می‌گذرد، می‌بینم ضعف‌هایم چه هست تا آن را از بین ببرم؛ چون هنوز درحال یادگیری هستم.
اگر بخواهید کارتان را از زمانی که شروع کردید، مرور کنید، به چه نکته‌ای می‌رسید؟
53 سال قبل عکسی از سعید نفیسی گرفتم، اما الان وضوح عکس‌های من خیلی بیشتر شده است. نورپردازی، سیستم داروها و... بهتر شده است.
با توجه به اینکه واقعیت برایتان مهم بوده است، فکر می‌کنید چقدر از واقعیت را توانسته‌اید منتقل کنید؟
می‌توانم بگویم روان‌شناسی 30 درصد در عکاسی تأثیر دارد. باید به درون افراد پی ببرید. بهترین روش این است که عکاس با مدلش صحبت کند تا یخ‌ها آب شود؛ مثلا من فکر می‌کنم وقتی مدل می‌آید چه چیزهایی بگویم تا خنده، ناراحتی و حرکات دیگرش را متوجه شوم و حالت صورت و زاویه‌هایی را که عکس بهتر می‌شود، به دست بیاورم. یکی از مهم‌ترین نکات در عکاسی پرتره این است که عکاس با مدل خود صحبت کند. بعضی‌ها می‌گویند روان‌شناسی در عکاسی 60 درصد تأثیر دارد، اما من این حرف را باور ندارم؛ چون ممکن است خود روان‌شناس‌ها هم به‌سختی 60 درصد با شخصیت یک فرد آشنا باشند.
تمام ارتباطی که با مدل‌هایتان به دست آورده‌اید در یک جلسه بوده است؟
نه، حتی شده است گاهی سه مرتبه با سوژه‌هایم قرار گذاشته‌ام؛ مثلا صورت خسته‌ای داشته است و بعد از صحبت، به او گفته‎ام اگر فردا یا روزی که حال بهتری دارد، بیاید، عکس بهتری خواهیم داشت. یک روز پروفسور هشترودی در آتلیه‌ام بود، دیدم قیافه خیلی خسته‌ای دارد، به او این مسئله را گفتم و او هم تأیید کرد. سه روز بعد آمد و از او عکاسی کردم، اما درباره مرحوم مرتضی ممیز زمانی که قرار بود از او عکاسی کنم، همسرش فوت کرده بود و فرصت کوتاهی برای انتشار کتابم داشتم. به مرتضی زنگ زدم و گفتم می‌خواهم عکس تو هم در کتابم باشد، اما وقت کمی دارم. او گفت الان روحیه خوبی ندارم؛ چون همسرم فوت کرده است. گفتم می‌دانم، اما فرصت دیگری ندارم و اگر به آتلیه‌ام بیایی، یک‌ربع بیشتر وقتت را نمی‌گیرم. وقتی آمد در یک‌ربع، از همان قیافه حزن‌انگیزش عکس گرفتم و به‌نظرم خوب شد؛ چون حالت ممیز همان بود.
موردی داشته‌اید که نتوانسته باشید با او ارتباط برقرار کنید و برای عکاسی چالش داشته باشید؟
بله، بوده است و به او گفته‌ام: «حس می‌کنم آمادگی نداری، می‌توانیم در فرصت دیگری عکس بگیریم». اتفاقا آنها هم خوشحال می‌شوند. به همین دلیل هر دو طرف باید واقع‌بین باشند.
لحظه‌ای که باید عکس بگیرید... .
ببینید آن لحظه یکی از مهم‌ترین مسائل عکاسی است. دید عکاسان فرق دارد. وقتی بدانید قیافه حقیقی مدل چه زمانی است، همان موقع باید دکمه را فشار دهید، عکس بگیرید و این كار از طریق معاشرت به دست می‌آید. من یک دکلانشو بلند دارم و کسی متوجه نمی‌شود می‌خواهم عکس بگیرم. روزی که عزت‌الله انتظامی برای عکاسی آمده بود، از او خواستم قطعه‌ای از نمایش‌نامه‌ای را که دوست دارد، بگوید و گفتم می‌خواهم ببینم حرکاتتان چطور است، اما نگفتم می‌خواهم عکس بگیرم. او هم با هیجان شروع به گفتن نمایش‌نامه کرد که یکدفعه عکس گرفتم و خیلی جالب شد یا مثلا وقتی محمود فرشچیان آمده بود، یک کاغذ دادم و گفتم می‌خواهم حرکات دست شما را ببینم، او هم شروع به نقاشی کرد و من از او عکس گرفتم؛ بنابراین یک نوع رابطه میان شناخت مدل و لحظه‌ای که باید عکس گرفت، وجود دارد. یادم می‌آید یک روز به مرحوم عباس کاتوزیان که از نقاشان خوب بود و پرتره من را 35،40 سال قبل کشیده بود، گفتم: «هیچ می‌دانی دوربین واقعیت را بیشتر نشان می‌دهد؟» گفت: «چطور؟» گفتم: «وقتی یک مدل روبه‌رویت می‌نشیند، باید چند روز بیاید و در این مدت قیافه‌اش حالت‌های مختلف دارد؛ مثلا یک روز خسته است، یک روز در اثر کم‌خوابی زیر چشم‌هایش چروک افتاده است و... اما در عکاسی وقتی حس کنید، موقع مناسب وجود دارد، آن لحظه را ثبت می‌کنید». بعد از آن چیزی نگفت و فهمید که این حرف درست است. (خنده)
علاقه شما به واقعیت هیچ‌وقت شما را ترغیب نکرد به سمت عکاسی خبری بروید؟
نه. همیشه از بچگی دوست داشتم عکس‌های هنرمندان و بزرگان را بگیرم. آن‌موقع کارهای ادوارد جین استایکن و... را می‌دیدم که من را به‌شدت جذب می‌کرد. به‌هرحال خیلی از اقشار جامعه دوست دارند هنرمندان را بشناسند؛ مثلا بدانند سعید نفیسی یا خاچاطوریان چه شکلی بوده‌اند. به همین دلیل، دوست داشتم عکس آنها برای نسل‌های بعد باقی بماند. بعضی از جوان‌های ما اصلا بهزاد را نمی‌شناسند. وقتی سنشان بالاتر رفت و این افراد را شناختند، می‌روند سراغ عکس‌هایشان تا قیافه حقیقی آنها را بشناسند. عکسی که من از شاملو گرفتم درست 20 روز قبل از فوتش بود. خب این عکس بعدا ماندگار می‌شود. عکسی که از پروفسور عدل، پدر جراحی ایران گرفتم یکی، دو ماه قبل از درگذشت او بود و جزء آخرین عکس‌هایش محسوب می‌شود.
پدر من هم عکاس، شاعر و از دوستان خوب و صمیمی شهریار بود. برای همین به عکاسی، به‌ویژه پرتره گرایش پیدا کردم؛ مثلا یادم می‌آید، آن‌موقع پرتره انیشتین، برتراند راسل و... را گرفته بودند و این عکس‌ها من را بیشتر ترغیب کرد... .
حدودا چند سالتان بود؟
درنهایت 20 یا 22 سال داشتم. بعد از آن هم برای چند سال به آمریکا رفتم و دوره‌های عکاسی را گذراندم. البته من اول نقاش بودم و بعد عکاس شدم. در 11 سالگی فردوسی را کشیدم و در عمرم برای نقاشی هیچ کلاسی نرفتم. اما در آمریکا دوره‌هایی گذراندم. یادم است ما در ایران عکس‌ها را در تشت، ظاهر می‌کردیم، اما آنها در تانک‌های مخصوص و داروهایشان با ما فرق داشت. یک سال و نیم هم با شارکوفسکی که عکاس معروفی بود، همکاری داشتم. او عکس‌های هواپیمایی «لوفتانزا» و رجال شهر بن را می‌گرفت. آن موقع پایتخت آلمان بن بود. عکس‌های لوفتانزا حدود 10 متر بودند و آن موقع با خودم می‌گفتم او اینها را چگونه درست می‌کند؟ وقتی به تاریکخانه‌اش رفتم، دیدم یک آخور دو متری با 60 سانتی‌متر ارتفاع درست کرده است که دارو را در آنجا می‌ریخت و دو نفری عکس‌ها را می‌چرخاندند. دارو را هم به حدی با حجم کم استفاده می‌کرد که حدود 10، 12 دقیقه طول بکشد تا لکی ایجاد نشود، اما الان عکس‌های بزرگی که در بزرگراه‌ها می‌بینید با روش دیجیتال ساخته شده‌اند.
پرتره‌نگاری در ایران خیلی رواج ندارد... .
برای اینکه ضعیف هستند. من حدود 14، 15 سال در دانشگاه هنر تدریس می‌کردم. یک‌سری از بچه‌ها پرتره کار‌کردن را یاد گرفته‌اند، اما انتظار من بیشتر از این بود. باید امکانات بیشتری در اختیار دانشجویان قرار بدهند. دانشجویان مستعدی داریم، اما در یک استودیو، سه، چهار پروژکتور داریم که برای یک دانشگاه کم است و فرصت تمرین دانشجویان محدود می‌شود؛ درحالی که در استودیوی من پنج پروژکتور هست. ضمن اینکه مایلم برای دانشجویان هم برنامه‌های خاصی بگذارند و همان‌طور که برای امثال من نمایشگاه می‌گذارند، کارهای آنها نیز نشان داده شود تا نقد و بررسی شود. یادم است در خارج از ایران، عکاسان کارهایشان را روی دیوار نمایش می‌دادند و دیگران نظراتشان را می‌گفتند. وقتی اینها گفته نشود، دانشجو فکر می‌کند به عرش اعلی رسیده است. انتقاد باید باشد... البته این را هم بگویم پرتره‌نگاری در کشورهای دیگر هم خیلی زیاد نیست؛ مثلا در آمریکا یکسری عکاسان بزرگ مانند استایکن، هالزمان و... نخبه‌های پرتره بودند، اما آنها هم تجاری کار می‌کردند. در آمریکا استودیوها پول‌سازی می‌کنند، اما این روش هنوز در ایران جانیفتاده است. ایران جزء کشورهایی است که خیلی زود عکاسی وارد آن شد. چهار،‌ پنج سال بعد از پیدایش عکاسی، این رشته وارد ایران شد. یکسری از ارامنه، روس‌ها و گرجی‌ها که از روسیه به ایران آمده بودند، روتوش و... را در ایران مرسوم کردند. درحالی‌که چنین سیستمی رواج نداشت... .
روتوش‌کردن؟
بله، روتوش درواقع یک چیز زاید است. بافت‌های قشنگ منفذ پوست را که از بین ببرید، صورت حالت مجسمه پیدا می‌کند. بافت‌ها و منفذهای موجود در بافت پوست، به عکس زیبایی می‌دهد و آن را واقعی‌تر می‌کند. این مسئله خیلی مهمی در عکاسی است. اولا روتوش‌کردن کار حساسی است و به همین دلیل از لنزهای شارپ استفاده نمی‌کنند. همیشه گفته‌ام روتوش‌کردن عکس، یک کار زاید است و ما فقط مجازیم اگر مسئله‌ای مانند جوش صورت بود آن را در عکس از بین ببریم؛ چون جوش‌ها موقتی هستند و بعد از چند روز از بین می‌روند، در غیر این صورت حیف است صورت‌های زیبا را روتوش کنیم و یک آدم دیگر بسازیم، اما متأسفانه روتوش عادت شده و روی دید مخاطب تأثیر گذاشته است. البته آنها که برای عکاسی به من مراجعه می‌کنند، از روتوش‌نکردن راضی هستند چون قیافه حقیقی خودشان را نشان می‌دهیم.
این تأکیدی که روی سیاه‌و‌سفیدبودن عکس‌هایتان دارید، برای چیست؟
سیاه‌وسفید یک شخصیت خاصی به پرتره می‌دهد. وقتی دو بار به عکس رنگی نگاه کنید، خسته می‌شوید، اما سیاه‌وسفید این‌طور نیست، کنجکاو می‌شوید، چشم‌هایش چه رنگی است، رنگ پوستش چطور است و... ضمن اینکه عمر سیاه‌وسفید خیلی طولانی است. من از سوی شرکت کداک برای مراسمی در نزدیکی نیویورک دعوت شده بودم. عکس‌هایی را نشان ما دادند که مربوط به 140 سال قبل بود و همچنان عکس‌ها، خوب مانده بودند. در ایران هم اگر عکس‌ها خوب شست‌وشو شوند و سیاه و سفید باشند، مدت‌های زیادی می‌مانند، ولی عکس رنگی بعد از 30 سال تغییر رنگ می‌دهد. بعضی از عکس‌هایی که به صورت رنگی گرفته‌ام، بعد از مدتی بنفش یا زرد شده‌اند یا عکس‌هایی در نیویورک گرفته بودم که چون رنگی بودند، الان قهوه‌ای شده‌اند. عمر عکس رنگی بیشتر از 30،40 سال نیست.
یکی از کتاب‌هایی که قرار است در موزه هنرهای معاصر رونمایی شود، نقاشی‌هایتان است. هنوز هم نقاشی می‌کنید؟
بله، حتی بعضی از نقاشی‌ها مربوط به سال قبل هستند و نقاشی‌هایم در یکی از سالن‌های موزه هم به نمایش گذاشته می‌شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.