|

زنان، اعتدال و توسعه

منیره صبوری

امروزه توسعه امری محدود به حوزه مادی و اقتصادی صرف نیست. توسعه همه‌جانبه و متوازن، توسعه پایدار و توسعه انسانی سه بعد مهم توسعه در شرایط نوین به‌شمار می‌رود. رویکردهای توسعه‌محور در هر مقطعی بنابر ضرورت‌های اجتماعی، ضرورت‌های محیطی و نیاز‌های افراد جامعه و خواسته‌های آنها در قالب گفتمان‌های مشخص نمود پیدا می‌کند که قابلیت رقابت یا هم‌پوشانندگی را دارند. برای مثال گفتمان اصلاحات در حوزه زنان و خانواده در برنامه توسعه، به نقش مستقل زن در جامعه و خانواده و مشارکت فراگیر زنان در همه عرصه‌ها تأکید دارد و گفتمان اصولگرایی به نقش و جایگاه زن در خانواده اهمیت ویژه داده و آن را برجسته می‌کند. درحال‌حاضر رویکرد و اندیشه اعتدال بر مسند اجرا قرار گرفته است و قابلیت لازم برای تبدیل‌شدن به گفتمان هم‌پوشان را داراست. یکی از جلوه‌های گفتمان اعتدال، قرابت آن با گفتمان زنانه است. زیست اعتدالی در میانه و فارغ از افراط و تفریط در اندیشه و عمل قرار دارد. بر این اساس به‌نوعی با گفتمان زنانه مرتبط می‌شود و از طریق آن در سطح جامعه می‌تواند نهادینه شود. گفتمان زنانه دارای شاخصه‌ها و مؤلفه‌های خاصی در زبان و اندیشه است. البته گفتمان زنانه یا مردانه به معنی تفکیک جنسیتی در حوزه عمل نیست. در حوزه عمل و کنش، افراد بر اساس ظرفیت‌های وجودی خود رفتار و در نقش‌های خود، جدا از بحث جنسیتی، اعمال نقش و مسئولیت می‌کنند. از نظر زبان و اندیشه، شاخص‌های مختلفی چون استفاده از صورت‌های زبانی که بیانگر داوری‌های عاطفی‌مدار است گفتمان زنانه را شکل می‌دهد. این صورت‌ها در گفتمان زنانه به‌نوعی نقش تلطیفی و انعطافی را بر عهده دارند. زبان و اندیشه نقطه اتصال افراد و ارتباط افراد است، هرچه فرد از قدرت تلطیف‌کنندگی و انعطاف‌پذیری برخوردار باشد، به همان نسبت اثربخشی‌اش افزون‌تر و از بار تندی و افراط کاسته می‌شود. زنان در واژگان و اعمال‌نظر، کمتر از عناصر قدرت زورمدارانه بهره می‌گیرند. اعمال قدرت و اقتدار خود را با کلام منعطف هماهنگ می‌کنند. گفتمان زنانه در نهادینه‌شدن و اثربخشی گفتمان اعتدال می‌تواند نقش اساسی برعهده داشته باشد. جنسیت به رفتارهای آموخته‌شده اجتماعی و انتظارات جامعه از زن و مرد برمی‌گردد. جنسیت نقش‌های ساخته‌شده اجتماعی‌اند که منطبق بر عناصر ذاتی، فیزیکی و ژنتیکی نیستند. برای دستیابی به توسعه انسانی نیاز به برابری جنسیتی است. برابری جنسیتی، به عنوان برابری در برابر قانون، برابری فرصت‌ها و برابری تأثیرگذاری تعریف می‌شود. برابری بر این دلالت دارد که زنان و مردان مختارند نقش‌های متفاوت یا مشابه و نتایج متفاوت یا مشابه را مطابق با تمایلات و اهداف خود برگزینند. در مسئله توسعه انسانی مسئله توانمندسازی اصلی اساسی است. در نظریه توانمندسازی در حوزه زنان به اهمیت افزایش قدرت تأکید و سعی می‌شود قدرت از نظر توان زنان در جهت افزایش خوداتکایی و قدرت درونی شناسایی شود. این امر به‌صورت حق انتخاب در زندگی و تأثیرگذاری بر انتخاب جهت تغییرات از راه به‌دست‌گرفتن کنترل منابع مادی و غیرمادی محقق خواهد شد. گفتمان اعتدال در حوزه مسئولیت‌پذیری در قبال شهروندان نیازمند تأکید بر توسعه از منظر توسعه پایدار است. توسعه پایدار دارای سه ویژگی برجسته است:- بیشتر بر توزیع مبتنی است تا تولید. زنان در فرایند توسعه از منافع بسیار کمتری برخوردارند ولی بار بیشتری را برعهده دارند، برای برخورداری به‌یک‌اندازه و متوازن از منافع و مزایای توسعه، نگاه توزیعی به فرایند توسعه و دسترسی زنان به دستاوردهای آن از اهمیت برخوردار است. - معطوف به آینده است و نه حال. بر این اساس گذشته نابرابر به آینده‌ای برابر تبدیل می‌شود. - بیشتر معطوف به پرورش است تا گسترش. در نگاه پرورش‌مدارانه هدف اصلی، پرورش انسان‌های توسعه‌یافته و شکوفاکردن استعداد‌های نهفته انسان است، زنان از این منظر می‌توانند خود را وارد عرصه کنند و برای تثبیت روند توسعه پایدار استعدادهاي‌شان را آشكار کنند. در توسعه پایدار، آزادی بیان و مشارکت در روند تصمیم‌گیری‌ها دو عنصر کلیدی است. عدم حضور زنان به‌عنوان نیمی از پیکره مهم جامعه در نظام تصمیم‌گیری موجب ایجاد خلل در فرایند توسعه پایدار می‌شود. جامعه نیز مبتنی بر دو پایه اصلی زن و مرد است، در صورت عدم‌ وجود یا حضور یا لحاظ یک پایه، پایداری محقق نمی‌شود. ایجاد مناسبات دموکراتیک به فضای آزاد برای بیان آزادانه زنان و مردان به‌صورت هم‌پا نیاز دارد تا این فضا نهادینه شود و توسعه پایدار شکل گیرد و تداوم یابد. نکته مهم این است که توسعه در دنیای پسامدرن از کارکردگرایی کلیشه‌ای و شور و شوق به رشد اقتصادی فاصله می‌گیرد و در عوض ملاحظات زیبایی‌شناختی و انسانی بهای بیشتری می‌یابد. این ملاحظات ضرورت حضور گسترده زنان در فرایند توسعه را افزون می‌کند.

امروزه توسعه امری محدود به حوزه مادی و اقتصادی صرف نیست. توسعه همه‌جانبه و متوازن، توسعه پایدار و توسعه انسانی سه بعد مهم توسعه در شرایط نوین به‌شمار می‌رود. رویکردهای توسعه‌محور در هر مقطعی بنابر ضرورت‌های اجتماعی، ضرورت‌های محیطی و نیاز‌های افراد جامعه و خواسته‌های آنها در قالب گفتمان‌های مشخص نمود پیدا می‌کند که قابلیت رقابت یا هم‌پوشانندگی را دارند. برای مثال گفتمان اصلاحات در حوزه زنان و خانواده در برنامه توسعه، به نقش مستقل زن در جامعه و خانواده و مشارکت فراگیر زنان در همه عرصه‌ها تأکید دارد و گفتمان اصولگرایی به نقش و جایگاه زن در خانواده اهمیت ویژه داده و آن را برجسته می‌کند. درحال‌حاضر رویکرد و اندیشه اعتدال بر مسند اجرا قرار گرفته است و قابلیت لازم برای تبدیل‌شدن به گفتمان هم‌پوشان را داراست. یکی از جلوه‌های گفتمان اعتدال، قرابت آن با گفتمان زنانه است. زیست اعتدالی در میانه و فارغ از افراط و تفریط در اندیشه و عمل قرار دارد. بر این اساس به‌نوعی با گفتمان زنانه مرتبط می‌شود و از طریق آن در سطح جامعه می‌تواند نهادینه شود. گفتمان زنانه دارای شاخصه‌ها و مؤلفه‌های خاصی در زبان و اندیشه است. البته گفتمان زنانه یا مردانه به معنی تفکیک جنسیتی در حوزه عمل نیست. در حوزه عمل و کنش، افراد بر اساس ظرفیت‌های وجودی خود رفتار و در نقش‌های خود، جدا از بحث جنسیتی، اعمال نقش و مسئولیت می‌کنند. از نظر زبان و اندیشه، شاخص‌های مختلفی چون استفاده از صورت‌های زبانی که بیانگر داوری‌های عاطفی‌مدار است گفتمان زنانه را شکل می‌دهد. این صورت‌ها در گفتمان زنانه به‌نوعی نقش تلطیفی و انعطافی را بر عهده دارند. زبان و اندیشه نقطه اتصال افراد و ارتباط افراد است، هرچه فرد از قدرت تلطیف‌کنندگی و انعطاف‌پذیری برخوردار باشد، به همان نسبت اثربخشی‌اش افزون‌تر و از بار تندی و افراط کاسته می‌شود. زنان در واژگان و اعمال‌نظر، کمتر از عناصر قدرت زورمدارانه بهره می‌گیرند. اعمال قدرت و اقتدار خود را با کلام منعطف هماهنگ می‌کنند. گفتمان زنانه در نهادینه‌شدن و اثربخشی گفتمان اعتدال می‌تواند نقش اساسی برعهده داشته باشد. جنسیت به رفتارهای آموخته‌شده اجتماعی و انتظارات جامعه از زن و مرد برمی‌گردد. جنسیت نقش‌های ساخته‌شده اجتماعی‌اند که منطبق بر عناصر ذاتی، فیزیکی و ژنتیکی نیستند. برای دستیابی به توسعه انسانی نیاز به برابری جنسیتی است. برابری جنسیتی، به عنوان برابری در برابر قانون، برابری فرصت‌ها و برابری تأثیرگذاری تعریف می‌شود. برابری بر این دلالت دارد که زنان و مردان مختارند نقش‌های متفاوت یا مشابه و نتایج متفاوت یا مشابه را مطابق با تمایلات و اهداف خود برگزینند. در مسئله توسعه انسانی مسئله توانمندسازی اصلی اساسی است. در نظریه توانمندسازی در حوزه زنان به اهمیت افزایش قدرت تأکید و سعی می‌شود قدرت از نظر توان زنان در جهت افزایش خوداتکایی و قدرت درونی شناسایی شود. این امر به‌صورت حق انتخاب در زندگی و تأثیرگذاری بر انتخاب جهت تغییرات از راه به‌دست‌گرفتن کنترل منابع مادی و غیرمادی محقق خواهد شد. گفتمان اعتدال در حوزه مسئولیت‌پذیری در قبال شهروندان نیازمند تأکید بر توسعه از منظر توسعه پایدار است. توسعه پایدار دارای سه ویژگی برجسته است:- بیشتر بر توزیع مبتنی است تا تولید. زنان در فرایند توسعه از منافع بسیار کمتری برخوردارند ولی بار بیشتری را برعهده دارند، برای برخورداری به‌یک‌اندازه و متوازن از منافع و مزایای توسعه، نگاه توزیعی به فرایند توسعه و دسترسی زنان به دستاوردهای آن از اهمیت برخوردار است. - معطوف به آینده است و نه حال. بر این اساس گذشته نابرابر به آینده‌ای برابر تبدیل می‌شود. - بیشتر معطوف به پرورش است تا گسترش. در نگاه پرورش‌مدارانه هدف اصلی، پرورش انسان‌های توسعه‌یافته و شکوفاکردن استعداد‌های نهفته انسان است، زنان از این منظر می‌توانند خود را وارد عرصه کنند و برای تثبیت روند توسعه پایدار استعدادهاي‌شان را آشكار کنند. در توسعه پایدار، آزادی بیان و مشارکت در روند تصمیم‌گیری‌ها دو عنصر کلیدی است. عدم حضور زنان به‌عنوان نیمی از پیکره مهم جامعه در نظام تصمیم‌گیری موجب ایجاد خلل در فرایند توسعه پایدار می‌شود. جامعه نیز مبتنی بر دو پایه اصلی زن و مرد است، در صورت عدم‌ وجود یا حضور یا لحاظ یک پایه، پایداری محقق نمی‌شود. ایجاد مناسبات دموکراتیک به فضای آزاد برای بیان آزادانه زنان و مردان به‌صورت هم‌پا نیاز دارد تا این فضا نهادینه شود و توسعه پایدار شکل گیرد و تداوم یابد. نکته مهم این است که توسعه در دنیای پسامدرن از کارکردگرایی کلیشه‌ای و شور و شوق به رشد اقتصادی فاصله می‌گیرد و در عوض ملاحظات زیبایی‌شناختی و انسانی بهای بیشتری می‌یابد. این ملاحظات ضرورت حضور گسترده زنان در فرایند توسعه را افزون می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.