|

نگاهی به نمایش «مضحکه شبیه به قتل»

وای بر مغلوب*

احمد طالبی‌نژاد


در سالن اصلی و مملو از تماشاگر تئاترشهر به تماشای واپسین‌شب اجرای نمایش کمدی ایرانی «مضحکه شبیه به قتل»، نوشته و کار حسین کیانی نشستیم و جای شما خالی در بسیاری از لحظاتش خندیدیم اما... امایش را بعد توضیح خواهم داد. راستش از پیشینه کار این نویسنده و کارگردان اطلاع زیادی ندارم جز اینکه 10 سالی است در عرصه تئاتر فعالیت می‌کند و زمینه کار‌هایش هم مسائل اجتماعی ایران در عهد قاجار است. موضوع این نمایش، نقد قدرت با استفاده از شیوه‌های نمایش‌های سنتی ایرانی؛ از سیاه‌بازی گرفته تا بقال‌بازی، تعزیه پامنبری‌خوانی و دیگر نمایش‌های کم‌وبیش آشنا و مردمی ماست. به‌گمانم کیانی با این مقوله آشنایی خوبی دارد و نباید در ذکاوتش تردید کنیم. او در این اجرا توانسته از ظرایف نهفته در نمایش‌های سنتی به‌خوبی بهره بگیرد. متن در کلیتش خوب نوشته شده، کارگردانی خوب است اما طراحی صحنه، لباس و نور بسیار عالی است. بازی‌ها هم عموما خوب هستند ازجمله بازی شهرام حقیقت‌دوست در نقش شاگرد حاجی یا همان سیاه آشنا در نمایش‌های روحوضی، البته با چهره سفید. او همان نقشی را بازی می‌کند که از دن‌کیشوت به‌بعد، به‌عنوان تیپ وردست و افشاگر، در اغلب کمدی‌های تاریخی و اجتماعی شناخته شده است. همان سانچو پانزای دن‌کیشوت یا مش‌قاسم، دایی‌جان ناپلئون و نومنه‌های سخیفشان در فیلم‌های فارسی و... . بگذریم که در متن و اجرا ارجاعاتی هم به آن سریال به‌یادماندنی دیده می‌شود. حبیب دهقان‌نسب از قالب همیشگی خارج شده و به طرزی باورنکردنی، انعطاف خوبی در اجرای یک نقش کمیک بروز داده است. الهام پاوه‌نژاد هم در این اجرا نقشی دشوار و متفاوت را تجربه کرده و به‌خوبی از پسش برآمده است. همین‌طور رویا میرعلمی. این دو، نقش همسران ناصرالدین‌شاه را بازی می‌کنند؛ دو هووی حسود و دیگرآزار. دیگر بازیگران هم با کمی اختلاف، حضور گرمی روی صحنه دارند. اما اینجاست که باید پاسخ امای نخست را بدهم. من نمی‌دانم آقای کیانی، پشتش به کی یا کجا گرم بوده که اجازه پیدا کرده از سر تا ته نمایش حریم‌ها و برخی تابو‌ها را بشکند. اجرا مملو از شوخی‌های کلامی و حرکتی جنسی و واژگان وقیحانه و قبیح است، که به طرز عریانی، اروتیستی‌اند. خیلی دلم می‌خواست به چند نمونه‌اش اشاره کنم ولی چون می‌دانم مشی کلی این روزنامه این است که برایش دردسر درست نشود، از گفتنش پرهیز می‌کنم. از همان نمای نخست که در پس پرده تصویر زنی را می‌بینم که در کنار چاهک مستراح ایستاده و با چوب به شکل منزجرکننده‌ای محتویاتش را هم می‌زند- ببخشید این محترمانه‌ترین شوخی نمایش است- تا حرکات اروتیک و مستهجنی که هرکس دیگری حتی اگر تنها یک لحظه کوتاه هم نمایشش بدهد، سروکارش با ممیزی و احتمالا جاهای دیگر خواهد بود. حرکات موزون زنانه و مردانه که ازجمله موارد ممیزی در 30 سال گذشته بوده، به جای خود و من هم با آن موافقم و باید این تابو‌ها شکسته شود ولی در شرایطی که مثلا یک گروه دانشجویی که متنی غیرمتعارف را کار کرده‌اند و آقایان ممیزان ابتدا متن و سپس اجرا را به این دلیل که غیراخلاقی است، رد کرده‌اند، نمی‌دانم چه کسی پشت این نمایش بوده که کارگردان توانسته است وارد مقولاتی شود که حتی در برخی نمایش‌های غیراخلاقی پیش از انقلاب هم مجوز نمایش دریافت نمی‌کردند. نمونه‌اش مجموعه نمایشی «مورچه داره» کار زنده‌یاد رضا میرلوحی، سینماگر آگاه آن زمان که برای پخش از تلویزیون در ایام نوروز تولید شد اما مجوز پخش نگرفت. چون وارد یک جمع زنانه و بازی‌های نمایشی ویژه خانم‌ها شده بود. البته آن مجموعه بسیار از این نمایش محجوب‌تر بود. درحالی‌که ممیزان کتاب، فیلم و دیگر فراورده‌های فرهنگی و هنری، مو را از ماست می‌کشند تا حقوقشان حلال شود، چگونه نویسنده و کارگردان این نمایش که بدون این‌همه وقاحت هم می‌توانست نمایش جذاب و سرگرم‌کننده‌ای باشد، توانسته است آقایان را متقاعد کند؟ من البته از بیخ و بن با هرگونه ممیزی مخالفم ولی با این نوع نمایش مردمی و لودگی‌هایش مخالف که نیستم هیچ، معتقدم تعداد این‌گونه آثار باید هرچه بیشتر شود. چون مردم خسته و دلمرده ما نیاز به خندیدن دارند. اما خنداندن به چه قیمتی؟ به قیمت نادیده‌گرفتن حرمت یکی از بهترین سالن‌های تئاتر در ایران؟ جای این‌گونه نمایش‌ها هم مثلا سالن سنگلج است یا برخی هتل‌ها، یا هر جای دیگر ولی سالن اصلی تئاتر شهر نیست. درعین‌حال گیریم که آن‌قدر ممیزان دموکرات و آزاداندیش شده‌اند که به قول جوانان امروزی، خیلی «‌گیر ندهند» ولی پرسش این است که آیا این دموکراسی شامل همه دست‌اندرکاران تئاتر به‌ویژه نسل جدیدی که می‌کوشد تجربه‌های متفاوتی انجام دهد نیز می‌شود یا به صورت انحصاری در اختیار آدم‌های خاص است.؟ در این شرایط، وای به حال جوانانی که دارند درس تئاتر می‌خوانند و خون ‌دل می‌خورند تا تجربه‌هایشان را حتی اگر شده در سالن‌های کوچک، مهجور و غیرحرفه‌ای روی صحنه ببرند.
*عنوان این یادداشت از نمایش‌نامه‌ای اثر زنده‌یاد غلامحسین ساعدی گرفته شد.


در سالن اصلی و مملو از تماشاگر تئاترشهر به تماشای واپسین‌شب اجرای نمایش کمدی ایرانی «مضحکه شبیه به قتل»، نوشته و کار حسین کیانی نشستیم و جای شما خالی در بسیاری از لحظاتش خندیدیم اما... امایش را بعد توضیح خواهم داد. راستش از پیشینه کار این نویسنده و کارگردان اطلاع زیادی ندارم جز اینکه 10 سالی است در عرصه تئاتر فعالیت می‌کند و زمینه کار‌هایش هم مسائل اجتماعی ایران در عهد قاجار است. موضوع این نمایش، نقد قدرت با استفاده از شیوه‌های نمایش‌های سنتی ایرانی؛ از سیاه‌بازی گرفته تا بقال‌بازی، تعزیه پامنبری‌خوانی و دیگر نمایش‌های کم‌وبیش آشنا و مردمی ماست. به‌گمانم کیانی با این مقوله آشنایی خوبی دارد و نباید در ذکاوتش تردید کنیم. او در این اجرا توانسته از ظرایف نهفته در نمایش‌های سنتی به‌خوبی بهره بگیرد. متن در کلیتش خوب نوشته شده، کارگردانی خوب است اما طراحی صحنه، لباس و نور بسیار عالی است. بازی‌ها هم عموما خوب هستند ازجمله بازی شهرام حقیقت‌دوست در نقش شاگرد حاجی یا همان سیاه آشنا در نمایش‌های روحوضی، البته با چهره سفید. او همان نقشی را بازی می‌کند که از دن‌کیشوت به‌بعد، به‌عنوان تیپ وردست و افشاگر، در اغلب کمدی‌های تاریخی و اجتماعی شناخته شده است. همان سانچو پانزای دن‌کیشوت یا مش‌قاسم، دایی‌جان ناپلئون و نومنه‌های سخیفشان در فیلم‌های فارسی و... . بگذریم که در متن و اجرا ارجاعاتی هم به آن سریال به‌یادماندنی دیده می‌شود. حبیب دهقان‌نسب از قالب همیشگی خارج شده و به طرزی باورنکردنی، انعطاف خوبی در اجرای یک نقش کمیک بروز داده است. الهام پاوه‌نژاد هم در این اجرا نقشی دشوار و متفاوت را تجربه کرده و به‌خوبی از پسش برآمده است. همین‌طور رویا میرعلمی. این دو، نقش همسران ناصرالدین‌شاه را بازی می‌کنند؛ دو هووی حسود و دیگرآزار. دیگر بازیگران هم با کمی اختلاف، حضور گرمی روی صحنه دارند. اما اینجاست که باید پاسخ امای نخست را بدهم. من نمی‌دانم آقای کیانی، پشتش به کی یا کجا گرم بوده که اجازه پیدا کرده از سر تا ته نمایش حریم‌ها و برخی تابو‌ها را بشکند. اجرا مملو از شوخی‌های کلامی و حرکتی جنسی و واژگان وقیحانه و قبیح است، که به طرز عریانی، اروتیستی‌اند. خیلی دلم می‌خواست به چند نمونه‌اش اشاره کنم ولی چون می‌دانم مشی کلی این روزنامه این است که برایش دردسر درست نشود، از گفتنش پرهیز می‌کنم. از همان نمای نخست که در پس پرده تصویر زنی را می‌بینم که در کنار چاهک مستراح ایستاده و با چوب به شکل منزجرکننده‌ای محتویاتش را هم می‌زند- ببخشید این محترمانه‌ترین شوخی نمایش است- تا حرکات اروتیک و مستهجنی که هرکس دیگری حتی اگر تنها یک لحظه کوتاه هم نمایشش بدهد، سروکارش با ممیزی و احتمالا جاهای دیگر خواهد بود. حرکات موزون زنانه و مردانه که ازجمله موارد ممیزی در 30 سال گذشته بوده، به جای خود و من هم با آن موافقم و باید این تابو‌ها شکسته شود ولی در شرایطی که مثلا یک گروه دانشجویی که متنی غیرمتعارف را کار کرده‌اند و آقایان ممیزان ابتدا متن و سپس اجرا را به این دلیل که غیراخلاقی است، رد کرده‌اند، نمی‌دانم چه کسی پشت این نمایش بوده که کارگردان توانسته است وارد مقولاتی شود که حتی در برخی نمایش‌های غیراخلاقی پیش از انقلاب هم مجوز نمایش دریافت نمی‌کردند. نمونه‌اش مجموعه نمایشی «مورچه داره» کار زنده‌یاد رضا میرلوحی، سینماگر آگاه آن زمان که برای پخش از تلویزیون در ایام نوروز تولید شد اما مجوز پخش نگرفت. چون وارد یک جمع زنانه و بازی‌های نمایشی ویژه خانم‌ها شده بود. البته آن مجموعه بسیار از این نمایش محجوب‌تر بود. درحالی‌که ممیزان کتاب، فیلم و دیگر فراورده‌های فرهنگی و هنری، مو را از ماست می‌کشند تا حقوقشان حلال شود، چگونه نویسنده و کارگردان این نمایش که بدون این‌همه وقاحت هم می‌توانست نمایش جذاب و سرگرم‌کننده‌ای باشد، توانسته است آقایان را متقاعد کند؟ من البته از بیخ و بن با هرگونه ممیزی مخالفم ولی با این نوع نمایش مردمی و لودگی‌هایش مخالف که نیستم هیچ، معتقدم تعداد این‌گونه آثار باید هرچه بیشتر شود. چون مردم خسته و دلمرده ما نیاز به خندیدن دارند. اما خنداندن به چه قیمتی؟ به قیمت نادیده‌گرفتن حرمت یکی از بهترین سالن‌های تئاتر در ایران؟ جای این‌گونه نمایش‌ها هم مثلا سالن سنگلج است یا برخی هتل‌ها، یا هر جای دیگر ولی سالن اصلی تئاتر شهر نیست. درعین‌حال گیریم که آن‌قدر ممیزان دموکرات و آزاداندیش شده‌اند که به قول جوانان امروزی، خیلی «‌گیر ندهند» ولی پرسش این است که آیا این دموکراسی شامل همه دست‌اندرکاران تئاتر به‌ویژه نسل جدیدی که می‌کوشد تجربه‌های متفاوتی انجام دهد نیز می‌شود یا به صورت انحصاری در اختیار آدم‌های خاص است.؟ در این شرایط، وای به حال جوانانی که دارند درس تئاتر می‌خوانند و خون ‌دل می‌خورند تا تجربه‌هایشان را حتی اگر شده در سالن‌های کوچک، مهجور و غیرحرفه‌ای روی صحنه ببرند.
*عنوان این یادداشت از نمایش‌نامه‌ای اثر زنده‌یاد غلامحسین ساعدی گرفته شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.