|

نسخه سالم مستند «نیشدارو» پس از 37 سال به نمایش درآمد

مستند «نیشدارو»، ساخته «منوچهر انور»، مستندساز و گوینده ایرانی، در مؤسسه رخداد تازه اندیشه به نمایش درآمد. اگرچه پیش از این، نیشدارو یک‌بار سال 1383 در خانه هنرمندان ایران و بار دیگر سال گذشته در قالب یکی از برنامه‌های سلسله‌نشست‌های «پلک تهران» به نمایش درآمده بود، اما نسخه‌های به‌نمایش‌درآمده در این دو برنامه دچار مشکل فنی بود و در نمایش عمومی که با حضور خود مستندساز در مؤسسه رخداد تازه اندیشه صورت گرفت، برای اولین‌بار پس از انقلاب اسلامی نسخه سالم و اصلاح‌شده این مستند به نمایش درآمد.
مستند نیشدارو در سال ۱۳۴۳ و به سفارش سازمان برنامه برای معرفی مؤسسه سرم‌سازی رازی ساخته شد اما به اعتقاد صاحب‌نظران، منوچهر انور از این موضوع سفارشی یکی از درخشان‌ترین آثار مستند تاریخ سینمای ایران را بیرون کشید. اما این مستند پس از ساخت مورد بی‌مهری مسئولان وقت سازمان برنامه قرار گرفت و به‌همین‌دلیل انور مجبور شد کار مونتاژ اثر را با هزینه و ارتباطات شخصی خودش انجام دهد. اما با وجود این بی‌مهری، نیشدارو موردتوجه مستندسازان ایرانی و خارجی قرار گرفت و قبل از انقلاب بارها در جشنواره‌های متفاوت به نمایش درآمد. پس از انقلاب نیز این مستند مهجور ماند تا اینکه پس از برگشتن منوچهر انور از فرانسه و مصاحبه‌هایی که با مطبوعات داخلی داشت، دوباره اسم نیشدارو سر زبان‌ها افتاد و مستند برای اولین‌بار در سال 1383 نمایش داده شد. با وجود این، دور صدای مستند در تبدیل فیلم 35 به ویدئو دچار اشکال شده بود و حتی وقتی نیشدارو در سال 1393 برای بار دوم نمایش داده شد، باز هم اشکال سر جایش بود. دومین نمایش نیشدارو با حضور خود انور صورت گرفت و تازه آنجا بود که مستندساز به این مشکل فنی اشاره کرد. امسال مؤسسه رخداد تازه اندیشه در ادامه سلسله‌نشست‌های «مستند و جامعه» خود نسخه اصلاح‌شده نیشدارو را به نمایش گذاشت. سلسله‌نشست‌های مستند و جامعه این مؤسسه قصد دارد خوانش متفاوتی از مستندهای اجتماعی ارائه دهد. به‌همین‌دلیل بیش از آنکه نقد هنری و زیبایی‌شناسی آثار موردتوجه این مؤسسه باشد، پس از نمایش هر اثر، نقد اجتماعی آن صورت می‌گیرد.
یکشنبه 19 مهر رخداد تازه اندیشه نیشدارو را با حضور، «بهرنگ صدیقی»، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه علم‌وفرهنگ و «آذر تشکر»، جامعه‌شناس، به نمایش گذاشت. انور، کارگردان اثر، پس از نمایش این مستند درباره آن گفت: «نیم‌قرن پیش که من این مستند را ساختم، فیلم‌سازی کار ساده‌ای نبود زیرا وزارت فرهنگ و هنر وقت بیش از هر چیز از ساخت و پخش فیلم‌هایی استقبال می‌کرد که خواسته‌های سیستم و نظام حاکم را ارضا می‌کرد». او درباره جریان ساخت فیلم گفت: «سازمان برنامه در آن زمان متصدی فعالیت‌های گسترده از سدسازی، جاده‌سازی، برنج‌کاری تا هر فعالیت دیگری در جهت پیشرفت مملکت بود. ما فیلم‌سازان هم از دست وزارت فرهنگ و هنر خسته بودیم چون چیزهایی از ما می‌خواست که باب دلمان نبود. به همین دلیل توسط حشمت جزنی، مشاور وقت سازمان برنامه که یکی از دوستانم بود، دعوت شدم که برای برنامه‌سازی درباره امورات جاری این سازمان به استخدام آن دربیایم». او ادامه داد: «من به این شرط حاضر به انجام این کار شدم که بتوانیم از این فیلم‌ها تجربه‌های هنری هم به دست دهیم. جزنی از این نگاه بسیار استقبال کرد و بنابراین مطالعات ما آغاز شد. در مطالعه اولیه بیش از 120 سوژه درباره اتفاقات مختلفی که در کشور در حال انجام بود، بیرون آمد که مؤسسه سرم‌سازی رازی هم یکی از آنها بود». این مستندساز تأکید کرد: «اگرچه من فارغ‌التحصیل هنرهای دراماتیک از انگلیس بودم اما تا آن موقع فیلم نساخته بودم ولی فیلم‌سازی برایم حسرت و آرزو بود. به‌همین‌دلیل دوست داشتم سخت‌ترین کار را انجام دهم. سخت‌ترین کار همین مؤسسه رازی بود چون هیچ‌کس نمی‌توانست با موضوع کارشان ارتباط برقرار کند ولی من معتقد بودم حتی موش و خوکچه و خرگوش هم به اندازه بقیه چیزهایی که برایمان ارزشمند است، ارزش ساخت فیلم را دارند». اما ساخت فیلم پس از مدتی دچار مشکلاتی شد که انور آنها را این‌گونه شرح داد: «ساخت فیلم یک سال طول کشید زیرا در این مدت کارشکنی‌های بسیاری صورت گرفت. بعد از مدتی هم جزنی و کسانی که نگاه مثبتی نسبت به این کار داشتند از سازمان برنامه رفتند و یک باند دیگر جایشان را گرفت. همین باند و باندبازی باعث شد من را هم که با سازمان قرارداد داشتم، اخراج کنند و اجازه مونتاژ مستند را هم به من ندهند. قسمت تراژیک ماجرا همین است که اگر این باند و باندبازی‌ها نبود ده‌ها فیلم از این‌دست ساخته شده بود. بعد از این اتفاق از طریق غلامحسین مصاحب که از دوستانم بود، توانستم راش‌ها را از سازمان بگیرم و آنها را به استودیو ایران‌فیلم بردم و مونتاژ کردم ولی پس از نمایش فیلم در کانون فیلم، نیشدارو هم در ایران و هم در خارج از کشور بسیار موردتوجه قرار گرفت ».
مدرنیته ایرانی در مستند علمی
«بهرنگ صدیقی»، جامعه‌شناس، درباره این مستند گفت: «از دیدگاه من فیلم به‌شدت خشن است. خشونتی که در فیلم وجود دارد نه‌تنها دیده می‌شود، بلکه حس و لمس هم می‌شود و من به‌عنوان بیننده، درد همه سوژه‌هایی را که خشونت به آنها اعمال می‌شود، حس می‌کنم. نشان‌دادن این درد و خشونت کار ساده‌ای نیست». او درباره این خشونت گفت: «این خشونت، همان خشونتی است که علم پزشکی بر همه سوژه‌هایش اعمال می‌کند و این خشونت هم به بهترین شکل در فیلم به نمایش درآمده است؛ آنجا که در آزمایشگاه مؤسسه سرم‌سازی رازی پزشکان به‌گونه‌ای نمایش داده می‌شوند که گویی آدم نیستند و نسبتی با اخلاق ندارند. در مقابل این خشونت سوژه‌ها مقاومت می‌کنند مثل موش‌هایی که از دست مسئولان آزمایشگاه فرار می‌کنند». صدیقی با طرح این سؤال که چرا باید این خشونت عریان را تحمل کنیم؟ گفت: «فیلم پاسخی به این سؤال است که چرا باید خشونتی را که علم پزشکی اعمال می‌کند، تحمل کنیم؟ فیلم می‌گوید درست است که علم پزشکی خشونت می‌ورزد، اما برای هدفی که خیرخواهانه است این کار را می‌کند این هدف خیرخواهانه چیزی نیست جز امنیت». این جامعه‌شناس تأکید کرد: «این خشونت مختص علم پزشکی نیست، بلکه مربوط به هر امر مدرن دیگری نیز است. همه نهادهای مدرن مثل آموزش و دولت نیز همین منطق را پشت خود دارند و هم‌کناری خشونت و امنیت بن‌مایه زندگی مدرن است. یکی از گفتارهای فیلم این جمله است: دفع هر زهری فقط با پادزهری میسر است که از خود آن زهر گرفته شده باشد. این جمله را می‌توان این‌گونه نیز بیان کرد: دفع هر خشونتی فقط با امنیتی میسر است که هم‌جنس همان خشونت است. اگرچه می‌توان درباره این هم‌کناری خشونت و امنیت دو موضع گرفت». صدیقی در تشریح این دو موضع گفت: «موضع خوشبینانه به این خشونت که فیلم همچنین موضعی به علم مدرن دارد، این است که پیامد خشونت، امنیت است. با توجه به شرایط زمانی ساخت فیلم، چنین نگاهی به علم و مدرنیته قابل درک است اما موضع بدبینانه نقد این خشونت مدرن است که فیلم‌های زیادی را با چنین رویکردی به علم مدرن می‌توان یافت». در ادامه «آذر تشکر»، جامعه‌شناس، نیز درباره این مستند گفت: «چیزی که درباره این مستند قابل توجه است، نگاه فیلم‌ساز به جنبه‌های مدرن امر آموزش است. امروز ما در زمینه آموزش به این نتیجه رسیده‌ایم که آموزش نباید با انسان‌ها فاصله داشته باشد و باید با آنها و زندگی‌شان در ارتباط باشد. نیشدارو نیم‌قرن پیش چنین نگاهی به مسئله آموزش دارد. امروز در نتیجه بازنگری‌هایی که در امر آموزش مدرن صورت گرفته است، آموزش با زندگی روزمره ترکیب شده، اتفاقی که در این مستند افتاده، همین است. این مستند با حذف مسائل علمی غامض، موضوعات علمی و فنی را بسیار ملموس و قابل فهم برای همگان مطرح می‌کند. این رویکرد سال‌ها پس از ساخت این مستند در آموزش مدرن ایران جا باز کرد».

مستند «نیشدارو»، ساخته «منوچهر انور»، مستندساز و گوینده ایرانی، در مؤسسه رخداد تازه اندیشه به نمایش درآمد. اگرچه پیش از این، نیشدارو یک‌بار سال 1383 در خانه هنرمندان ایران و بار دیگر سال گذشته در قالب یکی از برنامه‌های سلسله‌نشست‌های «پلک تهران» به نمایش درآمده بود، اما نسخه‌های به‌نمایش‌درآمده در این دو برنامه دچار مشکل فنی بود و در نمایش عمومی که با حضور خود مستندساز در مؤسسه رخداد تازه اندیشه صورت گرفت، برای اولین‌بار پس از انقلاب اسلامی نسخه سالم و اصلاح‌شده این مستند به نمایش درآمد.
مستند نیشدارو در سال ۱۳۴۳ و به سفارش سازمان برنامه برای معرفی مؤسسه سرم‌سازی رازی ساخته شد اما به اعتقاد صاحب‌نظران، منوچهر انور از این موضوع سفارشی یکی از درخشان‌ترین آثار مستند تاریخ سینمای ایران را بیرون کشید. اما این مستند پس از ساخت مورد بی‌مهری مسئولان وقت سازمان برنامه قرار گرفت و به‌همین‌دلیل انور مجبور شد کار مونتاژ اثر را با هزینه و ارتباطات شخصی خودش انجام دهد. اما با وجود این بی‌مهری، نیشدارو موردتوجه مستندسازان ایرانی و خارجی قرار گرفت و قبل از انقلاب بارها در جشنواره‌های متفاوت به نمایش درآمد. پس از انقلاب نیز این مستند مهجور ماند تا اینکه پس از برگشتن منوچهر انور از فرانسه و مصاحبه‌هایی که با مطبوعات داخلی داشت، دوباره اسم نیشدارو سر زبان‌ها افتاد و مستند برای اولین‌بار در سال 1383 نمایش داده شد. با وجود این، دور صدای مستند در تبدیل فیلم 35 به ویدئو دچار اشکال شده بود و حتی وقتی نیشدارو در سال 1393 برای بار دوم نمایش داده شد، باز هم اشکال سر جایش بود. دومین نمایش نیشدارو با حضور خود انور صورت گرفت و تازه آنجا بود که مستندساز به این مشکل فنی اشاره کرد. امسال مؤسسه رخداد تازه اندیشه در ادامه سلسله‌نشست‌های «مستند و جامعه» خود نسخه اصلاح‌شده نیشدارو را به نمایش گذاشت. سلسله‌نشست‌های مستند و جامعه این مؤسسه قصد دارد خوانش متفاوتی از مستندهای اجتماعی ارائه دهد. به‌همین‌دلیل بیش از آنکه نقد هنری و زیبایی‌شناسی آثار موردتوجه این مؤسسه باشد، پس از نمایش هر اثر، نقد اجتماعی آن صورت می‌گیرد.
یکشنبه 19 مهر رخداد تازه اندیشه نیشدارو را با حضور، «بهرنگ صدیقی»، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه علم‌وفرهنگ و «آذر تشکر»، جامعه‌شناس، به نمایش گذاشت. انور، کارگردان اثر، پس از نمایش این مستند درباره آن گفت: «نیم‌قرن پیش که من این مستند را ساختم، فیلم‌سازی کار ساده‌ای نبود زیرا وزارت فرهنگ و هنر وقت بیش از هر چیز از ساخت و پخش فیلم‌هایی استقبال می‌کرد که خواسته‌های سیستم و نظام حاکم را ارضا می‌کرد». او درباره جریان ساخت فیلم گفت: «سازمان برنامه در آن زمان متصدی فعالیت‌های گسترده از سدسازی، جاده‌سازی، برنج‌کاری تا هر فعالیت دیگری در جهت پیشرفت مملکت بود. ما فیلم‌سازان هم از دست وزارت فرهنگ و هنر خسته بودیم چون چیزهایی از ما می‌خواست که باب دلمان نبود. به همین دلیل توسط حشمت جزنی، مشاور وقت سازمان برنامه که یکی از دوستانم بود، دعوت شدم که برای برنامه‌سازی درباره امورات جاری این سازمان به استخدام آن دربیایم». او ادامه داد: «من به این شرط حاضر به انجام این کار شدم که بتوانیم از این فیلم‌ها تجربه‌های هنری هم به دست دهیم. جزنی از این نگاه بسیار استقبال کرد و بنابراین مطالعات ما آغاز شد. در مطالعه اولیه بیش از 120 سوژه درباره اتفاقات مختلفی که در کشور در حال انجام بود، بیرون آمد که مؤسسه سرم‌سازی رازی هم یکی از آنها بود». این مستندساز تأکید کرد: «اگرچه من فارغ‌التحصیل هنرهای دراماتیک از انگلیس بودم اما تا آن موقع فیلم نساخته بودم ولی فیلم‌سازی برایم حسرت و آرزو بود. به‌همین‌دلیل دوست داشتم سخت‌ترین کار را انجام دهم. سخت‌ترین کار همین مؤسسه رازی بود چون هیچ‌کس نمی‌توانست با موضوع کارشان ارتباط برقرار کند ولی من معتقد بودم حتی موش و خوکچه و خرگوش هم به اندازه بقیه چیزهایی که برایمان ارزشمند است، ارزش ساخت فیلم را دارند». اما ساخت فیلم پس از مدتی دچار مشکلاتی شد که انور آنها را این‌گونه شرح داد: «ساخت فیلم یک سال طول کشید زیرا در این مدت کارشکنی‌های بسیاری صورت گرفت. بعد از مدتی هم جزنی و کسانی که نگاه مثبتی نسبت به این کار داشتند از سازمان برنامه رفتند و یک باند دیگر جایشان را گرفت. همین باند و باندبازی باعث شد من را هم که با سازمان قرارداد داشتم، اخراج کنند و اجازه مونتاژ مستند را هم به من ندهند. قسمت تراژیک ماجرا همین است که اگر این باند و باندبازی‌ها نبود ده‌ها فیلم از این‌دست ساخته شده بود. بعد از این اتفاق از طریق غلامحسین مصاحب که از دوستانم بود، توانستم راش‌ها را از سازمان بگیرم و آنها را به استودیو ایران‌فیلم بردم و مونتاژ کردم ولی پس از نمایش فیلم در کانون فیلم، نیشدارو هم در ایران و هم در خارج از کشور بسیار موردتوجه قرار گرفت ».
مدرنیته ایرانی در مستند علمی
«بهرنگ صدیقی»، جامعه‌شناس، درباره این مستند گفت: «از دیدگاه من فیلم به‌شدت خشن است. خشونتی که در فیلم وجود دارد نه‌تنها دیده می‌شود، بلکه حس و لمس هم می‌شود و من به‌عنوان بیننده، درد همه سوژه‌هایی را که خشونت به آنها اعمال می‌شود، حس می‌کنم. نشان‌دادن این درد و خشونت کار ساده‌ای نیست». او درباره این خشونت گفت: «این خشونت، همان خشونتی است که علم پزشکی بر همه سوژه‌هایش اعمال می‌کند و این خشونت هم به بهترین شکل در فیلم به نمایش درآمده است؛ آنجا که در آزمایشگاه مؤسسه سرم‌سازی رازی پزشکان به‌گونه‌ای نمایش داده می‌شوند که گویی آدم نیستند و نسبتی با اخلاق ندارند. در مقابل این خشونت سوژه‌ها مقاومت می‌کنند مثل موش‌هایی که از دست مسئولان آزمایشگاه فرار می‌کنند». صدیقی با طرح این سؤال که چرا باید این خشونت عریان را تحمل کنیم؟ گفت: «فیلم پاسخی به این سؤال است که چرا باید خشونتی را که علم پزشکی اعمال می‌کند، تحمل کنیم؟ فیلم می‌گوید درست است که علم پزشکی خشونت می‌ورزد، اما برای هدفی که خیرخواهانه است این کار را می‌کند این هدف خیرخواهانه چیزی نیست جز امنیت». این جامعه‌شناس تأکید کرد: «این خشونت مختص علم پزشکی نیست، بلکه مربوط به هر امر مدرن دیگری نیز است. همه نهادهای مدرن مثل آموزش و دولت نیز همین منطق را پشت خود دارند و هم‌کناری خشونت و امنیت بن‌مایه زندگی مدرن است. یکی از گفتارهای فیلم این جمله است: دفع هر زهری فقط با پادزهری میسر است که از خود آن زهر گرفته شده باشد. این جمله را می‌توان این‌گونه نیز بیان کرد: دفع هر خشونتی فقط با امنیتی میسر است که هم‌جنس همان خشونت است. اگرچه می‌توان درباره این هم‌کناری خشونت و امنیت دو موضع گرفت». صدیقی در تشریح این دو موضع گفت: «موضع خوشبینانه به این خشونت که فیلم همچنین موضعی به علم مدرن دارد، این است که پیامد خشونت، امنیت است. با توجه به شرایط زمانی ساخت فیلم، چنین نگاهی به علم و مدرنیته قابل درک است اما موضع بدبینانه نقد این خشونت مدرن است که فیلم‌های زیادی را با چنین رویکردی به علم مدرن می‌توان یافت». در ادامه «آذر تشکر»، جامعه‌شناس، نیز درباره این مستند گفت: «چیزی که درباره این مستند قابل توجه است، نگاه فیلم‌ساز به جنبه‌های مدرن امر آموزش است. امروز ما در زمینه آموزش به این نتیجه رسیده‌ایم که آموزش نباید با انسان‌ها فاصله داشته باشد و باید با آنها و زندگی‌شان در ارتباط باشد. نیشدارو نیم‌قرن پیش چنین نگاهی به مسئله آموزش دارد. امروز در نتیجه بازنگری‌هایی که در امر آموزش مدرن صورت گرفته است، آموزش با زندگی روزمره ترکیب شده، اتفاقی که در این مستند افتاده، همین است. این مستند با حذف مسائل علمی غامض، موضوعات علمی و فنی را بسیار ملموس و قابل فهم برای همگان مطرح می‌کند. این رویکرد سال‌ها پس از ساخت این مستند در آموزش مدرن ایران جا باز کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.