|

نگاهی به تجربه مادری

مریم میرزانژاد . کارشناس ارشد مطالعات زنان

به اعتقاد بسیاری از نظریه‌پردازان، جسم زنان و کارکردهای آن، آنها را در نقش‌هایی اجتماعی قرار می‌دهد که به‌نوبه خود، نسبت به نقش‌های اجتماعی مرد و ساختار روانی مرد در مرتبه‌ای پایین‌تر از فراگرد فرهنگی قرار داده می‌شود و در مقابل، آزادی مردان از بارداری و زایمان، فرصت خلق فرهنگ را به آنان داده است. چالش بسیاری از زنان اندیشمند با تجربه تاریخی مادری، موجب گشودن دریچه‌ای شد که با الهام از اندیشه‌های لیبرالیستی و مارکسیستی به تحلیل ریشه‌های وضعیت زنان پرداختند، به‌ویژه واکاوی و بازنگری نقش‌های زنانه‌ای چون مادری.

دیدگاه‌هایی درباره مادری مطرح شد که بیشتر سعی در توضیح علل تمایل زنان به مادری حتی با وجود تأثیر آن بر قابلیت‌ها و استعدادهای آنها داشتند. آنها تلاش می‌کردند تا مشکلات موجود در مادری را حل کنند. اکلی (1974) بر برساختگی نقش‌های زنانه تأکید می‌کند و با نقد نظام مردسالار، نشان می‌دهد چگونه جامعه با اسطوره‌سازی از نقش‌های زنانه از طریق جامعه‌پذیری آنها را به طبیعت زنان پیوند می‌دهد. «آن اکلی» یکی از اولین جامعه‌شناسانی بود که به مسئله مادری توجه نشان داد. او تقسیم کار جنسی و همچنین مادری را اسطوره‌ای می‌داند که نهادهای فرهنگی جامعه در پیدایش و تقویت آن بیشترین سهم را دارند و با روشن‌کردن ابعاد اسطوره مادری، توجه خود را معطوف به شکافی کرد که بین تصور از مادری و واقعیت آن وجود دارد. اکلی استدلال می‌کند این عقیده که همه زنان از غریزه مادری برخوردارند و سلامت روانی مادران زمانی که بچه‌ای به دنیا آورند و پرورش او را به دیگری واگذار کنند آسیب جدی می‌بیند، ناشی از فرض مادری به‌عنوان نقشی مطلوب برای زنان است. او با استناد به پژوهش‌هایش نتیجه می‌گیرد که میل به مادرشدن منشأ فرهنگی دارد و قابلیت مادری‌کردن امری فراگرفتنی است. او با به‌کار‌گیری مفهوم اسطوره مادری فرض وجود پیوند بیولوژیکی میان بارداری، تولد بچه و شیردهی با مراقبت از بچه‌ها را زیر سؤال برده و به چالش کشید، چراکه این فرضیه تأکید بر این نکته دارد که بیولوژی سرنوشت زنان است و زنان برای اینکه طبیعی و بهنجار باشند باید مادر باشند و برای مادربودن هم باید کاملا زنانه باشند. این باورها مبنای جامعه‌پذیری در عمده‌ترین سطوح هویت جنسی هستند و به‌طور مداوم در زندگی فرد تقویت می‌شوند و باعث تقویت این انتظار جامعه از زنان است که در خانه بمانند و مادری کنند. اکلی معتقد است ترویج این تصور در قالب اسطوره‌سازی از مادری صورت می‌گیرد که توسط رفتارشناسان، جامعه‌شناسان و روان‌شناسان کودک مورد تأیید قرار می‌گیرد. این گروه با طبیعی فرض‌کردن و جهان‌شمول‌خواندن امر مادری، آن را برای جامعه دارای کارکرد حیاتی معرفی می‌کنند. به نظر اکلی، کودکی برخلاف گذشته- و نیز برخلاف تعدادی از جوامع کنونی- مقدمه کوتاه و نسبتا کم‌ارزشی برای ورود به دوران کم‌مشغله و بسیار مهم بزرگسالی نیست- جامعه صنعتی و مدرن آشکارا معطوف به کودک است. کودکی به جای آنکه به مدت‌ها پیش از بلوغ محدود ‌شود، تا مدت زیادی بعد از آن امتداد می‌یابد. این تحولات برای زنان به‌عنوان پرورش‌دهندگان کودک دو استلزام عمده به همراه داشته است. اولا: تلقی کودکی به‌عنوان دوره‌ای خطیر در شکل‌گیری شخصیت بزرگسالی باعث می‌شود انجام موفقیت‌آمیز نقش مادری جنبه حیاتی پیدا کند. دومین استلزام، نیاز زنان به‌عنوان پرورش‌دهندگان کودکان به انطباق با معیارها و استانداردهای مراقبت از کودک است که از سوی متخصصان ارائه می‌شود که با توجه به تنوع و فراوانی تخصص‌ها در جهان امروز، اهمیت و دشواری این امر بیش‌ازپیش مشخص می‌شود. به اعتقاد اکلی، مردسالاری، زنان را وادار می‌کند مادری خود را با معیارها و استانداردهایی که از سوی مردان متخصص در جامعه ارائه می‌شود منطبق کنند.
جامعه با اسطوره‌ساختن از مادری، از یک طرف آن را نهایت «زنانگی» و ایده‌آل «زن‌بودن» معرفی می‌کند و از یک طرف دیگر مادری را تحت کنترل و نظارت نهادهای مختلف اجتماعی درآورده است. اما تجربه زنان نشان داده است بین آرمان مادری و واقعیتی که زنان تجربه می‌کنند، شکاف عمیقی وجود دارد؛ شکافی که اغلب باعث افسردگی بعد از زایمان در میان زنان می‌شود. اکلی بر آن است درواقع نه پدر و نه مادر و نه کودک در جامعه‌ای که از مادر انتظار دارند در خانه به‌تنهایی از کودک مراقبت کند، از این وضع سود نمی‌برند. مادر در چنین جامعه‌ای آسیب می‌بیند زیرا از رشد بسیاری از توانایی‌ها و ابراز جنبه‌های مختلف شخصیت خود ناتوان می‌شود. به همین دلیل باوجود تصویر پرجاذبه مادری، تجربه خانه‌نشینی با کودک برای بسیاری از زنان تجربه تنهایی، یکنواختی و ملامت است و اگر هر روزه باشد، چیزی یکسره بری از لذت و خشنودی خواهد بود.

به اعتقاد بسیاری از نظریه‌پردازان، جسم زنان و کارکردهای آن، آنها را در نقش‌هایی اجتماعی قرار می‌دهد که به‌نوبه خود، نسبت به نقش‌های اجتماعی مرد و ساختار روانی مرد در مرتبه‌ای پایین‌تر از فراگرد فرهنگی قرار داده می‌شود و در مقابل، آزادی مردان از بارداری و زایمان، فرصت خلق فرهنگ را به آنان داده است. چالش بسیاری از زنان اندیشمند با تجربه تاریخی مادری، موجب گشودن دریچه‌ای شد که با الهام از اندیشه‌های لیبرالیستی و مارکسیستی به تحلیل ریشه‌های وضعیت زنان پرداختند، به‌ویژه واکاوی و بازنگری نقش‌های زنانه‌ای چون مادری.

دیدگاه‌هایی درباره مادری مطرح شد که بیشتر سعی در توضیح علل تمایل زنان به مادری حتی با وجود تأثیر آن بر قابلیت‌ها و استعدادهای آنها داشتند. آنها تلاش می‌کردند تا مشکلات موجود در مادری را حل کنند. اکلی (1974) بر برساختگی نقش‌های زنانه تأکید می‌کند و با نقد نظام مردسالار، نشان می‌دهد چگونه جامعه با اسطوره‌سازی از نقش‌های زنانه از طریق جامعه‌پذیری آنها را به طبیعت زنان پیوند می‌دهد. «آن اکلی» یکی از اولین جامعه‌شناسانی بود که به مسئله مادری توجه نشان داد. او تقسیم کار جنسی و همچنین مادری را اسطوره‌ای می‌داند که نهادهای فرهنگی جامعه در پیدایش و تقویت آن بیشترین سهم را دارند و با روشن‌کردن ابعاد اسطوره مادری، توجه خود را معطوف به شکافی کرد که بین تصور از مادری و واقعیت آن وجود دارد. اکلی استدلال می‌کند این عقیده که همه زنان از غریزه مادری برخوردارند و سلامت روانی مادران زمانی که بچه‌ای به دنیا آورند و پرورش او را به دیگری واگذار کنند آسیب جدی می‌بیند، ناشی از فرض مادری به‌عنوان نقشی مطلوب برای زنان است. او با استناد به پژوهش‌هایش نتیجه می‌گیرد که میل به مادرشدن منشأ فرهنگی دارد و قابلیت مادری‌کردن امری فراگرفتنی است. او با به‌کار‌گیری مفهوم اسطوره مادری فرض وجود پیوند بیولوژیکی میان بارداری، تولد بچه و شیردهی با مراقبت از بچه‌ها را زیر سؤال برده و به چالش کشید، چراکه این فرضیه تأکید بر این نکته دارد که بیولوژی سرنوشت زنان است و زنان برای اینکه طبیعی و بهنجار باشند باید مادر باشند و برای مادربودن هم باید کاملا زنانه باشند. این باورها مبنای جامعه‌پذیری در عمده‌ترین سطوح هویت جنسی هستند و به‌طور مداوم در زندگی فرد تقویت می‌شوند و باعث تقویت این انتظار جامعه از زنان است که در خانه بمانند و مادری کنند. اکلی معتقد است ترویج این تصور در قالب اسطوره‌سازی از مادری صورت می‌گیرد که توسط رفتارشناسان، جامعه‌شناسان و روان‌شناسان کودک مورد تأیید قرار می‌گیرد. این گروه با طبیعی فرض‌کردن و جهان‌شمول‌خواندن امر مادری، آن را برای جامعه دارای کارکرد حیاتی معرفی می‌کنند. به نظر اکلی، کودکی برخلاف گذشته- و نیز برخلاف تعدادی از جوامع کنونی- مقدمه کوتاه و نسبتا کم‌ارزشی برای ورود به دوران کم‌مشغله و بسیار مهم بزرگسالی نیست- جامعه صنعتی و مدرن آشکارا معطوف به کودک است. کودکی به جای آنکه به مدت‌ها پیش از بلوغ محدود ‌شود، تا مدت زیادی بعد از آن امتداد می‌یابد. این تحولات برای زنان به‌عنوان پرورش‌دهندگان کودک دو استلزام عمده به همراه داشته است. اولا: تلقی کودکی به‌عنوان دوره‌ای خطیر در شکل‌گیری شخصیت بزرگسالی باعث می‌شود انجام موفقیت‌آمیز نقش مادری جنبه حیاتی پیدا کند. دومین استلزام، نیاز زنان به‌عنوان پرورش‌دهندگان کودکان به انطباق با معیارها و استانداردهای مراقبت از کودک است که از سوی متخصصان ارائه می‌شود که با توجه به تنوع و فراوانی تخصص‌ها در جهان امروز، اهمیت و دشواری این امر بیش‌ازپیش مشخص می‌شود. به اعتقاد اکلی، مردسالاری، زنان را وادار می‌کند مادری خود را با معیارها و استانداردهایی که از سوی مردان متخصص در جامعه ارائه می‌شود منطبق کنند.
جامعه با اسطوره‌ساختن از مادری، از یک طرف آن را نهایت «زنانگی» و ایده‌آل «زن‌بودن» معرفی می‌کند و از یک طرف دیگر مادری را تحت کنترل و نظارت نهادهای مختلف اجتماعی درآورده است. اما تجربه زنان نشان داده است بین آرمان مادری و واقعیتی که زنان تجربه می‌کنند، شکاف عمیقی وجود دارد؛ شکافی که اغلب باعث افسردگی بعد از زایمان در میان زنان می‌شود. اکلی بر آن است درواقع نه پدر و نه مادر و نه کودک در جامعه‌ای که از مادر انتظار دارند در خانه به‌تنهایی از کودک مراقبت کند، از این وضع سود نمی‌برند. مادر در چنین جامعه‌ای آسیب می‌بیند زیرا از رشد بسیاری از توانایی‌ها و ابراز جنبه‌های مختلف شخصیت خود ناتوان می‌شود. به همین دلیل باوجود تصویر پرجاذبه مادری، تجربه خانه‌نشینی با کودک برای بسیاری از زنان تجربه تنهایی، یکنواختی و ملامت است و اگر هر روزه باشد، چیزی یکسره بری از لذت و خشنودی خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.