|

خانه‌باغ تاریخی تبریز و ضرورت پرهیز از شتاب‌زدگی

علی اعطا

در روزهای اخیر اخباری از سوی تعدادی از خبرگزاری‌ها با مضمون در خطر قرارگرفتن خانه‌باغی قاجاری به نام خانه بنکداریان در شهر تبریز مطرح شده است. از این اخبار چنین برمی‌آید که این خانه‌باغ تاریخی به دلیل اینکه متولیان مدیریت شهری قصد دارند از درون باغ مسیری تازه باز کنند، در معرض تهدید قرار گرفته است و پیگیری‌های سازمان میراث‌فرهنگی استان و نیز اعتراضات فعالان و علاقه‌مندان حوزه میراث‌فرهنگی تاکنون بی‌نتیجه بوده است.
از سوی دیگر، مجموعه مدیریت شهری مدعی است اقداماتی که در دستور کار قرار دارد، به مجموعه تاریخی- اعم از بخش‌های قدیمی باغ و خانه تاریخی- آسیبی نخواهد زد و مجموعه این اقدامات، به اصلاح هندسی محدوده‌های باغ منجر خواهد شد.
این ماجرا برای کسانی که اخبار حوزه میراث‌فرهنگی را دنبال می‌کنند و به آثار تاریخی از این دست علاقه نشان می‌دهند، ماجرایی آشناست. در سال‌های اخیر، شاهد نمونه‌های فراوانی از این دست بوده‌ایم که مسئله حفاظت از میراث تاریخی و اقدامات مجموعه‌های مدیریت شهری در مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند و کشمکش‌ها و تنش‌های فراوان میان ذی‌نفعان امر اعم از سازمان‌ها و نهادها، مردم و تشکل‌های مدنی به وجود آمده است. نمونه‌های متعددی از تهدید یا تخریب خانه‌های تاریخی در تهران، شیراز، یزد، اهواز، دزفول و بسیاری از شهرهای ما وجود داشته است که همه از آسیب‌های مشابهی سرچشمه می‌گیرند.
اگر براساس اصطلاحات رایج علمی موضوع را بازخوانی کنیم، باید گفت در مواردی این‌چنین، «حفاظت» و «توسعه» به‌ عنوان دو مفهوم ادبیات شهرسازی و مرمت شهری، در اینجا بار دیگر مطرح شده‌اند. از یک‌سو اهمیت فرهنگی - اجتماعی عناصر تاریخی و یادمانی، باعث می‌شود مسئله حفاظت به‌ عنوان یک رویکرد کلیدی مطرح باشد؛ به‌ویژه وقتی از شهر تبریز با حضور پررنگش در تاریخ معاصر ایران سخنی به میان می‌آید، مسئله حفاظت از چنین آثاری اهمیتی دوچندان می‌یابد. از دیگر سو، با توجه به نیازهای روبه‌گسترش شهرها، مسئله توسعه و ضرورت آن انکارناپذیر است. با وجود اینکه دو مفهوم «حفاظت» و «توسعه» ممکن است در ظاهر نشان‌دهنده نوعی تقابل باشند، اما می‌توان تجارب بسیاری را مثال زد که در آنها این دو رویکرد به‌ عنوان رویکردهای مکمل توانسته‌اند فضاهای شهری را غنا ببخشند و کیفیت را ارتقا دهند. به عبارت دیگر، امروز در ادبیات شهرسازی و مرمت شهری، این دو مفهوم را به‌ عنوان مفاهیم متضاد که یکی مستلزم نفی دیگری باشد، نمی‌شناسیم و تجربه نشان داده است حفاظت بدون توسعه و توسعه بدون حفاظت نمی‌تواند پاسخ‌گوی مسائل پیچیده بافت‌های شهری ما باشد.
زمانی که مصادیق تخریب و تهدید آثار تاریخی را مرور می‌کنیم، عمدا درمی‌یابیم این قبیل اتفاقات بیش از آنکه نشان‌دهنده نوعی تقابل در این دو مفهوم باشد، بیان‌کننده اقدامات نادرست و غیرکارشناسی است. متأسفانه در بسیاری از نمونه‌های تخریب، تهدید یا صدمه به خانه‌ها و به‌ طور عام، بناهای تاریخی، شاهد نوعی شتاب‌زدگی در اقداماتی هستیم که گاه از سر اضطرار از سوی مجموعه‌های مدیریت شهری سر می‌زند.
به عبارت دیگر، در بسیاری از موارد بیش از آنکه صدمه به خانه‌های تاریخی، محصول طرح‌های توسعه باشد، چاره‌اندیشی توأم با روزمرگی برای حل‌و‌فصل‌کردن شتاب‌زده مسائل جاری شهر است که ایجاد آسیب می‌کند. اظهارات اخیر مدیرکل میراث آذربایجان شرقی، تأیید‌کننده مطلب فوق است. مدیرکل میراث‌فرهنگی آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر در روز دوشنبه 21 مهر 94 گفته است، احداث مسیری که خانه‌باغ بنکداریان را تهدید می‌کند مصوبه کمیسیون ماده پنج ندارد. با توجه به عضویت نماینده میراث در کمیسیون ماده پنج، طبیعی است که نمایندگان میراث در صورت طرح چنین موضوعی در کمیسیون، با آن مخالفت کنند.
چه‌بسا ممکن بود اصلا این موضوع در کمیسیون ماده پنج که نمایندگان دستگاه‌های مختلفی در آن عضو هستند و حق رأی دارند تصویب نشود و در این صورت مدیریت شهری اساسا اجازه نمی‌یافت چنین اقدامی را آغاز کند. حتی اسناد و مدارک نشان‌دهنده مکاتباتی میان میراث‌فرهنگی استان و شهرداری منطقه چهار تبریز در راستای مخالفت با این اقدام است. دوستداران حوزه میراث هم به موضوع حساسیت خود را نشان داده‌اند؛ این یعنی اقدام شتاب‌زده‌ای که بر مبنای آن، تصمیم‌های روزمره ما منجر به اقداماتی می‌شود که ابعاد مهمی از موضوع در آن نادیده گرفته شده است؛ اقداماتی که در آنها بی‌تردید راه‌حل امروز ما، به مشکل فردای ما تبدیل خواهد شد.

در روزهای اخیر اخباری از سوی تعدادی از خبرگزاری‌ها با مضمون در خطر قرارگرفتن خانه‌باغی قاجاری به نام خانه بنکداریان در شهر تبریز مطرح شده است. از این اخبار چنین برمی‌آید که این خانه‌باغ تاریخی به دلیل اینکه متولیان مدیریت شهری قصد دارند از درون باغ مسیری تازه باز کنند، در معرض تهدید قرار گرفته است و پیگیری‌های سازمان میراث‌فرهنگی استان و نیز اعتراضات فعالان و علاقه‌مندان حوزه میراث‌فرهنگی تاکنون بی‌نتیجه بوده است.
از سوی دیگر، مجموعه مدیریت شهری مدعی است اقداماتی که در دستور کار قرار دارد، به مجموعه تاریخی- اعم از بخش‌های قدیمی باغ و خانه تاریخی- آسیبی نخواهد زد و مجموعه این اقدامات، به اصلاح هندسی محدوده‌های باغ منجر خواهد شد.
این ماجرا برای کسانی که اخبار حوزه میراث‌فرهنگی را دنبال می‌کنند و به آثار تاریخی از این دست علاقه نشان می‌دهند، ماجرایی آشناست. در سال‌های اخیر، شاهد نمونه‌های فراوانی از این دست بوده‌ایم که مسئله حفاظت از میراث تاریخی و اقدامات مجموعه‌های مدیریت شهری در مقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند و کشمکش‌ها و تنش‌های فراوان میان ذی‌نفعان امر اعم از سازمان‌ها و نهادها، مردم و تشکل‌های مدنی به وجود آمده است. نمونه‌های متعددی از تهدید یا تخریب خانه‌های تاریخی در تهران، شیراز، یزد، اهواز، دزفول و بسیاری از شهرهای ما وجود داشته است که همه از آسیب‌های مشابهی سرچشمه می‌گیرند.
اگر براساس اصطلاحات رایج علمی موضوع را بازخوانی کنیم، باید گفت در مواردی این‌چنین، «حفاظت» و «توسعه» به‌ عنوان دو مفهوم ادبیات شهرسازی و مرمت شهری، در اینجا بار دیگر مطرح شده‌اند. از یک‌سو اهمیت فرهنگی - اجتماعی عناصر تاریخی و یادمانی، باعث می‌شود مسئله حفاظت به‌ عنوان یک رویکرد کلیدی مطرح باشد؛ به‌ویژه وقتی از شهر تبریز با حضور پررنگش در تاریخ معاصر ایران سخنی به میان می‌آید، مسئله حفاظت از چنین آثاری اهمیتی دوچندان می‌یابد. از دیگر سو، با توجه به نیازهای روبه‌گسترش شهرها، مسئله توسعه و ضرورت آن انکارناپذیر است. با وجود اینکه دو مفهوم «حفاظت» و «توسعه» ممکن است در ظاهر نشان‌دهنده نوعی تقابل باشند، اما می‌توان تجارب بسیاری را مثال زد که در آنها این دو رویکرد به‌ عنوان رویکردهای مکمل توانسته‌اند فضاهای شهری را غنا ببخشند و کیفیت را ارتقا دهند. به عبارت دیگر، امروز در ادبیات شهرسازی و مرمت شهری، این دو مفهوم را به‌ عنوان مفاهیم متضاد که یکی مستلزم نفی دیگری باشد، نمی‌شناسیم و تجربه نشان داده است حفاظت بدون توسعه و توسعه بدون حفاظت نمی‌تواند پاسخ‌گوی مسائل پیچیده بافت‌های شهری ما باشد.
زمانی که مصادیق تخریب و تهدید آثار تاریخی را مرور می‌کنیم، عمدا درمی‌یابیم این قبیل اتفاقات بیش از آنکه نشان‌دهنده نوعی تقابل در این دو مفهوم باشد، بیان‌کننده اقدامات نادرست و غیرکارشناسی است. متأسفانه در بسیاری از نمونه‌های تخریب، تهدید یا صدمه به خانه‌ها و به‌ طور عام، بناهای تاریخی، شاهد نوعی شتاب‌زدگی در اقداماتی هستیم که گاه از سر اضطرار از سوی مجموعه‌های مدیریت شهری سر می‌زند.
به عبارت دیگر، در بسیاری از موارد بیش از آنکه صدمه به خانه‌های تاریخی، محصول طرح‌های توسعه باشد، چاره‌اندیشی توأم با روزمرگی برای حل‌و‌فصل‌کردن شتاب‌زده مسائل جاری شهر است که ایجاد آسیب می‌کند. اظهارات اخیر مدیرکل میراث آذربایجان شرقی، تأیید‌کننده مطلب فوق است. مدیرکل میراث‌فرهنگی آذربایجان شرقی در گفت‌وگو با خبرگزاری مهر در روز دوشنبه 21 مهر 94 گفته است، احداث مسیری که خانه‌باغ بنکداریان را تهدید می‌کند مصوبه کمیسیون ماده پنج ندارد. با توجه به عضویت نماینده میراث در کمیسیون ماده پنج، طبیعی است که نمایندگان میراث در صورت طرح چنین موضوعی در کمیسیون، با آن مخالفت کنند.
چه‌بسا ممکن بود اصلا این موضوع در کمیسیون ماده پنج که نمایندگان دستگاه‌های مختلفی در آن عضو هستند و حق رأی دارند تصویب نشود و در این صورت مدیریت شهری اساسا اجازه نمی‌یافت چنین اقدامی را آغاز کند. حتی اسناد و مدارک نشان‌دهنده مکاتباتی میان میراث‌فرهنگی استان و شهرداری منطقه چهار تبریز در راستای مخالفت با این اقدام است. دوستداران حوزه میراث هم به موضوع حساسیت خود را نشان داده‌اند؛ این یعنی اقدام شتاب‌زده‌ای که بر مبنای آن، تصمیم‌های روزمره ما منجر به اقداماتی می‌شود که ابعاد مهمی از موضوع در آن نادیده گرفته شده است؛ اقداماتی که در آنها بی‌تردید راه‌حل امروز ما، به مشکل فردای ما تبدیل خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.