|

دوباره سعی کن بهروز!

هرچند که هنوز زود است در مورد سری جدید «برنامه هفت» با اجرای بهروز افخمی قضاوت کنیم، اما با همین دو برنامه، ذکر چند نکته و تذکر آیین‌نامه‌ای برای آدرس غلط‌ندادن و جلوگیری از ایجاد مسیر انحرافی ضروری به نظر می‌رسد.
1- اگر مجری و برنامه‌ریز «هفت» بهروز افخمی نبود بی‌خیال می‌شدیم و فعلا کاری به کار سازندگان و سیاست‌گذارانش نداشتیم، اما پیشینه‌ افخمی و اشرافی که او به سینما و مباحث آکادمیک آن دارد، توقعمان را بالا می‌برد. دیگر انتظار نداریم که او مستقیم یا در صحبت با اهالی سینما (اعم از منتقد، کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس و تهیه‌کننده) تعریفی شخصی و یک‌سویه از ماهیت سینما ارائه دهد. آیا واقعا سینما تنها در سرگرمی و رؤیاپردازی خلاصه شده است؟ همین‌جا برای رفع هرگونه شائبه بگویم که شخصا با این لایه‌ها و وجوه سینما هیچ مشکلی ندارم و شماری از فیلم‌های موردعلاقه‌ام در مقاطع مختلف سنی همچون «روشنایی‌های شهر»، «دیکتاتور بزرگ» چارلی چاپلین، «جنرال» و «پاسبان‌ها» باستر کیتون، «سوپ اردک» لیومکری، «شبی در اپرا» سام وود، «کازابلانکا» مایکل کورتیس، «آواز در باران» استانلی دافن، «ریوبراوو» و «رود سرخ» هوارد هاکز، «بیلیاردباز» رابرت راسن، «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» و «آپارتمان» بیلی وایدر، «برخورد نزدیک از نوع سوم» و «ای‌تی» استیون اسپیلبرگ و «تازه‌ چه خبر دکتر جون» پیتر باگدانوویچ، «لارنس عربستان» و «دکتر ژیواگو» دیوید لین از این مشخصه‌ها برخوردارند. اما اگر ماهیت وجودی و ارزش اعتباری سینما را فقط از این منظر بنگریم، مسلما به تعداد قابل‌توجهی از آثار ماندگار و مطرح تاریخ سینما جفا کرده‌ایم و مخاطبان و علاقه‌مندانشان را نادیده گرفته‌ایم.
اساسا ویژگی سینما در مقایسه با دیگر رسانه‌ها که باعث گستردگی و تکثر مخاطب شده، وجود سبک‌ها و شیوه‌های مختلف فیلم‌سازی و روایت‌پردازی و گرایشات متنوع مضمونی و ساختاری و فرمالیستی است. به‌هرحال ما در جامعه با دیدگاه‌ها و سلایق گوناگون سروکار داریم و روی همین اصل نمی‌توان برای همه خوراک واحدی را تجویز کرد. منتها بنده هم به‌شدت قبول دارم که در سینما بدون مخاطب، موضوعیت، محلی از اعراب ندارد. همچنین یک فیلم‌ساز باید این توانایی را داشته باشد که شخصی‌ترین و انتزاعی‌ترین نگاهش را در موقعیتی باورپذیر در معرض دید تماشاگر قرار دهد. با این پیش‌فرض آیا می‌توان منکر ارزش‌های وجودی و ساختاری فيلم‌های «هشت‌ونیم» و «آمار کورد» فدریکو فلینی، تریستانا و «جذابیت پنهان بورژوازی» و «شبح آزادی» لوئیس بونوئل، «اودیسه 2001» و «پرتقال کوکی» و «چشمان تمام‌بسته» استانلی کوبریک شد؟ با آن الگودهی بهروز افخمی و بعضی از مصاحبه‌شوندگان باید کوستاگاو راس با سه‌گانه خوب و دیدنی‌اش (زد، حکومت نظامی و اعتراف) که در مورد ارزش‌های سینمایی‌شان می‌توان بحث اساسی كرد یا فرانچیسکو رزی رادیکال و اجتماعی‌نگر با فیلم‌های «سالواتوره جولیانو»، «دست‌ها روی شهر»، «لاکی لوچیانو»، «جسدهای عالی، «مسیح در ابولی متوقف شد»، «سه برادر» و «ژان پی ملویل» با «سامورایی» و «دایره سرخ» را فیلم‌سازان پرت و بی‌خود و مهملی بدانیم، زیرا میانه‌ای با سرگرمی‌سازی و رؤیاپردازی ندارند. یا جان فورد کبیر که در «دلیجان»، «جویندگان» و «مردی که لیبرتی والانس را کشت» با ایجاد بیانی به‌یادماندنی كه از شکل‌گیری، افول و مرگ قهرمانش می‌گوید را باید فقط یک قصه‌‌گوی ساده بدانیم و توجه کنیم به یکی از نمونه‌ای‌ترین شمایل‌های سینمایی یعنی اسپیلبرگ که هم فیلم سرگرم کننده و قصه‌گو و فانتزی مانند «آرواره‌ها»، برخورد نزدیک از نوع سوم «ای‌تی» و سری «ایندیانا جونز» و «پارک ژوراسیک» می‌سازد، هم فیلم متفاوتی چون «دوئل»، هم فیلم سیاسی مثل «مونیخ» و «فهرست شیندلر» و «لینکلن» و هم جنگی تلخ مانند «نجات سرباز رایان» و «اسب جنگی». بهروز‌خان! آیا واقعا خودت که عشق سینما هستی می‌توانی فیلم‌ساز بزرگی چون فرد زینه‌مان و فیلم‌های خوب و جدی و درستش از قبیل «اسب کهر را بنگر»، «مردی برای تمام فصول» و «جولیا» را نادیده بگیری؟ اسکورسیزی را ببین که در کنار «سلطان کمدی»، «هوانورد» و «هوگو»، فیلم‌های سرپا و ماندگاری چون «راننده تاکسی»، «گاو خشمگین» و «عصر معصومیت» را می‌سازد. داشتم 10 فیلم خارجی و ایرانی عمرت را در شماره 4 مجله «سوره سینما» پاییز 1372 مرور می‌کردم. فیلم‌های «بچه روزمری» پولانسکی، «سانشوی مباشر» میزوگوچی، «بل دوژو» بونوئل، «بو دو نجات‌یافته از آب» ژان‌ رنوار، «مسافران» بیفیاس، «مهاجر» حاتمی‌کیا، ‌«گوزن‌ها»ي کیمیایی، «مادیان» ژکان، «یک اتفاق ساده» شهیدثالث و «پنجره» جلال مقدم چه نسبتی با سرگرم‌شدن و رؤیابافی دارند؟ خودت در کنار ساخت «عروس» و «شوکران» و «آذر، شهدخت و...» یک فیلم کاملا متفاوت و ساختارشکن در روایتی به نام «گاوخونی»‌ داری که قطعا با آن نخواستی تماشاگرت را سرگرم کنی.
2- در قسمت‌هایی از دومین برنامه هفت، سینمای دهه 60 و مدیریت آقایان سیدمحمد بهشتی و فخرالدین انوار کاملا مردود اعلام شد. اما در یک داوری منصفانه و واقع‌بینانه، در کنار مهم‌ترین ایراد وارده به ارزش‌های انکارناپذیر تعدادی از فیلم‌ها، آیا «دیده‌بان» و «مهاجر» که موردعلاقه افخمی و فراستی هستند و فیلم‌های درخور اعتنای دیگری چون بازجویی یک جنایت، نقطه‌ضعف، خط قرمز، مرگ یزدگرد، کمال‌الملک، تنوره دیو، آن سوی آتش، شبح کژدم، اجاره‌نشین‌ها، سرب، شیر سنگی، ناخداخورشید، طلسم، خانه دوست کجاست؟ ، گال، باشو غریبه کوچک، عروسی خوبان، بایسیکل‌ران، دندان مار، کشتی آنجلیکا، ‌ای ایران، کلوزآپ نمای نزدیک، گزل، پرده آخر، عروس، گروهبان، ایستگاه و... در همین دهه ساخته نشدند؟ 3- و نکته آخر، آیا همواره فروش بالا نشان‌دهنده موفقیت و ارزش‌های راستین یک فیلم است؟ چند فیلم پرفروش ایرانی و خارجی نام ببریم که فاقد کمترین ظرافت و ذوق و درک سینمایی بوده‌اند؟ آقابهروز خسته‌ نباشی، ولی لطف کن در برنامه‌های بعدی نگذار این‌گونه تناقضات به چشم بیاید.

هرچند که هنوز زود است در مورد سری جدید «برنامه هفت» با اجرای بهروز افخمی قضاوت کنیم، اما با همین دو برنامه، ذکر چند نکته و تذکر آیین‌نامه‌ای برای آدرس غلط‌ندادن و جلوگیری از ایجاد مسیر انحرافی ضروری به نظر می‌رسد.
1- اگر مجری و برنامه‌ریز «هفت» بهروز افخمی نبود بی‌خیال می‌شدیم و فعلا کاری به کار سازندگان و سیاست‌گذارانش نداشتیم، اما پیشینه‌ افخمی و اشرافی که او به سینما و مباحث آکادمیک آن دارد، توقعمان را بالا می‌برد. دیگر انتظار نداریم که او مستقیم یا در صحبت با اهالی سینما (اعم از منتقد، کارگردان، فیلم‌نامه‌نویس و تهیه‌کننده) تعریفی شخصی و یک‌سویه از ماهیت سینما ارائه دهد. آیا واقعا سینما تنها در سرگرمی و رؤیاپردازی خلاصه شده است؟ همین‌جا برای رفع هرگونه شائبه بگویم که شخصا با این لایه‌ها و وجوه سینما هیچ مشکلی ندارم و شماری از فیلم‌های موردعلاقه‌ام در مقاطع مختلف سنی همچون «روشنایی‌های شهر»، «دیکتاتور بزرگ» چارلی چاپلین، «جنرال» و «پاسبان‌ها» باستر کیتون، «سوپ اردک» لیومکری، «شبی در اپرا» سام وود، «کازابلانکا» مایکل کورتیس، «آواز در باران» استانلی دافن، «ریوبراوو» و «رود سرخ» هوارد هاکز، «بیلیاردباز» رابرت راسن، «بعضی‌ها داغشو دوست دارن» و «آپارتمان» بیلی وایدر، «برخورد نزدیک از نوع سوم» و «ای‌تی» استیون اسپیلبرگ و «تازه‌ چه خبر دکتر جون» پیتر باگدانوویچ، «لارنس عربستان» و «دکتر ژیواگو» دیوید لین از این مشخصه‌ها برخوردارند. اما اگر ماهیت وجودی و ارزش اعتباری سینما را فقط از این منظر بنگریم، مسلما به تعداد قابل‌توجهی از آثار ماندگار و مطرح تاریخ سینما جفا کرده‌ایم و مخاطبان و علاقه‌مندانشان را نادیده گرفته‌ایم.
اساسا ویژگی سینما در مقایسه با دیگر رسانه‌ها که باعث گستردگی و تکثر مخاطب شده، وجود سبک‌ها و شیوه‌های مختلف فیلم‌سازی و روایت‌پردازی و گرایشات متنوع مضمونی و ساختاری و فرمالیستی است. به‌هرحال ما در جامعه با دیدگاه‌ها و سلایق گوناگون سروکار داریم و روی همین اصل نمی‌توان برای همه خوراک واحدی را تجویز کرد. منتها بنده هم به‌شدت قبول دارم که در سینما بدون مخاطب، موضوعیت، محلی از اعراب ندارد. همچنین یک فیلم‌ساز باید این توانایی را داشته باشد که شخصی‌ترین و انتزاعی‌ترین نگاهش را در موقعیتی باورپذیر در معرض دید تماشاگر قرار دهد. با این پیش‌فرض آیا می‌توان منکر ارزش‌های وجودی و ساختاری فيلم‌های «هشت‌ونیم» و «آمار کورد» فدریکو فلینی، تریستانا و «جذابیت پنهان بورژوازی» و «شبح آزادی» لوئیس بونوئل، «اودیسه 2001» و «پرتقال کوکی» و «چشمان تمام‌بسته» استانلی کوبریک شد؟ با آن الگودهی بهروز افخمی و بعضی از مصاحبه‌شوندگان باید کوستاگاو راس با سه‌گانه خوب و دیدنی‌اش (زد، حکومت نظامی و اعتراف) که در مورد ارزش‌های سینمایی‌شان می‌توان بحث اساسی كرد یا فرانچیسکو رزی رادیکال و اجتماعی‌نگر با فیلم‌های «سالواتوره جولیانو»، «دست‌ها روی شهر»، «لاکی لوچیانو»، «جسدهای عالی، «مسیح در ابولی متوقف شد»، «سه برادر» و «ژان پی ملویل» با «سامورایی» و «دایره سرخ» را فیلم‌سازان پرت و بی‌خود و مهملی بدانیم، زیرا میانه‌ای با سرگرمی‌سازی و رؤیاپردازی ندارند. یا جان فورد کبیر که در «دلیجان»، «جویندگان» و «مردی که لیبرتی والانس را کشت» با ایجاد بیانی به‌یادماندنی كه از شکل‌گیری، افول و مرگ قهرمانش می‌گوید را باید فقط یک قصه‌‌گوی ساده بدانیم و توجه کنیم به یکی از نمونه‌ای‌ترین شمایل‌های سینمایی یعنی اسپیلبرگ که هم فیلم سرگرم کننده و قصه‌گو و فانتزی مانند «آرواره‌ها»، برخورد نزدیک از نوع سوم «ای‌تی» و سری «ایندیانا جونز» و «پارک ژوراسیک» می‌سازد، هم فیلم متفاوتی چون «دوئل»، هم فیلم سیاسی مثل «مونیخ» و «فهرست شیندلر» و «لینکلن» و هم جنگی تلخ مانند «نجات سرباز رایان» و «اسب جنگی». بهروز‌خان! آیا واقعا خودت که عشق سینما هستی می‌توانی فیلم‌ساز بزرگی چون فرد زینه‌مان و فیلم‌های خوب و جدی و درستش از قبیل «اسب کهر را بنگر»، «مردی برای تمام فصول» و «جولیا» را نادیده بگیری؟ اسکورسیزی را ببین که در کنار «سلطان کمدی»، «هوانورد» و «هوگو»، فیلم‌های سرپا و ماندگاری چون «راننده تاکسی»، «گاو خشمگین» و «عصر معصومیت» را می‌سازد. داشتم 10 فیلم خارجی و ایرانی عمرت را در شماره 4 مجله «سوره سینما» پاییز 1372 مرور می‌کردم. فیلم‌های «بچه روزمری» پولانسکی، «سانشوی مباشر» میزوگوچی، «بل دوژو» بونوئل، «بو دو نجات‌یافته از آب» ژان‌ رنوار، «مسافران» بیفیاس، «مهاجر» حاتمی‌کیا، ‌«گوزن‌ها»ي کیمیایی، «مادیان» ژکان، «یک اتفاق ساده» شهیدثالث و «پنجره» جلال مقدم چه نسبتی با سرگرم‌شدن و رؤیابافی دارند؟ خودت در کنار ساخت «عروس» و «شوکران» و «آذر، شهدخت و...» یک فیلم کاملا متفاوت و ساختارشکن در روایتی به نام «گاوخونی»‌ داری که قطعا با آن نخواستی تماشاگرت را سرگرم کنی.
2- در قسمت‌هایی از دومین برنامه هفت، سینمای دهه 60 و مدیریت آقایان سیدمحمد بهشتی و فخرالدین انوار کاملا مردود اعلام شد. اما در یک داوری منصفانه و واقع‌بینانه، در کنار مهم‌ترین ایراد وارده به ارزش‌های انکارناپذیر تعدادی از فیلم‌ها، آیا «دیده‌بان» و «مهاجر» که موردعلاقه افخمی و فراستی هستند و فیلم‌های درخور اعتنای دیگری چون بازجویی یک جنایت، نقطه‌ضعف، خط قرمز، مرگ یزدگرد، کمال‌الملک، تنوره دیو، آن سوی آتش، شبح کژدم، اجاره‌نشین‌ها، سرب، شیر سنگی، ناخداخورشید، طلسم، خانه دوست کجاست؟ ، گال، باشو غریبه کوچک، عروسی خوبان، بایسیکل‌ران، دندان مار، کشتی آنجلیکا، ‌ای ایران، کلوزآپ نمای نزدیک، گزل، پرده آخر، عروس، گروهبان، ایستگاه و... در همین دهه ساخته نشدند؟ 3- و نکته آخر، آیا همواره فروش بالا نشان‌دهنده موفقیت و ارزش‌های راستین یک فیلم است؟ چند فیلم پرفروش ایرانی و خارجی نام ببریم که فاقد کمترین ظرافت و ذوق و درک سینمایی بوده‌اند؟ آقابهروز خسته‌ نباشی، ولی لطف کن در برنامه‌های بعدی نگذار این‌گونه تناقضات به چشم بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.