گفتوگو با داریوش مهرجویی به بهانه نمايش اخیرش
«غرب واقعی» مسئله جهان ما
شرق: «غرب واقعی» که نمایشنامهای است از سام شپرد، نویسنده، نمایشنامهنویس، کارگردان و بازیگر آمریکایی، چندسال پیش همراه با نمایشنامه دیگری از همین نویسنده توسط داریوش مهرجویی با عنوان «کودک مدفون و غرب واقعی»، به فارسی برگردانده شده بود. «غرب واقعی» اینروزها با بازی امین حیایی، محمد خلجزاده، جمال مرتضوی و جمیله فردین در پردیس کوروش در سالن البرز روی صحنه رفته است. به انگیزه اجرای این نمایش گفتوگویی داشتیم با داریوش مهرجویی درباره ساختار و محتوای فکری این نمایش.
از نمایش اخیرتان تفسیرهای گوناگونی میتوان ارائه داد، اما اکنون میخواهم تنها بر یک وجه آنکه بیارتباط با بخشی از کارهای سینمایی شما نیست تأکید کنم. نمایش «غرب واقعی» دو رویه دگرسان و ناهمگون غرب و البته جهان مدرن را به تصویر میکشد؛ غرب متمدن و غرب بدوی. نماد این بدویت و تمدن بهترتیب دو برادر؛ یعنی «لی» و «آستین» هستند که اکنون در غیاب پدر و مادر خود برای مدتی در کنار هم زندگی میکنند. مناسبات این دو در طول نمایش به نحوی پیش میرود که پرده از میل پنهانشان به دیگربودن برمیدارد. نکته جالب اینجاست که وقتی مادر پس از مدتی به خانه برمیگردد، خانه را از ستیز فرزندانش ویران میبیند. او ساعتی پس از اینکه متوجه جدال فرزندانش میشود و پند و نصیحت خود را بیفایده میبیند، خانه را ترک میکند و بچهها را در ستیز و نزاعشان تنها میگذارد. این ترک ناگهانی خانه تنها ساعاتی پس از ورود به خانه از یک مادر دور از انتظار است، بهویژه اینکه او میبیند «آستین» به قصد کشت پارچهای را دور گردن «لی» انداخته است! این تصویر و نقش مادر با تصویر و نقشی که از زن- مادر در سینمای شما سراغ داریم متفاوت است. در آثار سینمایی
شما چون «بانو»، «سارا»، «لیلا»، «پری» و حتی «میهمان مامان» زن- مادر در نبود، غیاب یا کمرنگبودن مرد خانه، نقشی حمایتکننده، نگهدارنده و نجاتدهنده دارد. هیچکدام از قهرمانان زن فیلمهای شما بدون اینکه کار خود را به انجام برسانند، ترک خانه نمیگویند. آیا وقتی که نمایشنامه «غرب واقعی» را ترجمه میکردید یا آن را به صحنه میبردید، به تفاوت میان زن-مادرهای فیلمهایتان با زن-مادر این نمایش پی برده بودید؟
راستش نه! به این موضوع اصلا فکر نکرده بودم. موقعی که این نمایشنامه را خواندم و آن را ترجمه و سپس اجرا کردم، تنها این بیگانگی، جدایی و غربت انسان مدرن و وحشیگری مدرنیته مدنظرم بود. درهرحال، این مادر یک مادر جهانی است. به این معنا که هم میتواند ایرانی باشد، هم غربی و هم ژاپنی. در نمایش میبینیم که مرد این زن را ول کرده و خودش مست و بیچیز آواره بیابانها میشود و... نتیجه اینکه این زن تنها و بدون حمایت شوهرش با چنگ و دندان این دو بچه را بزرگ کرده است. این زن با هیچ مرد دیگری ازدواج نکرده و از طرفی همه دوستهای زنش را هم از دست داده. او زنی است که همهچیز خود را فدای بچههایش میکند، اما نتیجه اینهمه زحمت و فداکاری دو دیوانه از کار درآمده که به جان هم افتاده و خانه را ویران کردهاند. از سوی دیگر؛ تنهایی بزرگ این زن را داریم که مثلا برای گذران تعطیلات مجبور میشود به آلاسکا برود. درست است که منطقهای که نمایش در آن اتفاق میافتد خیلی گرم است، اما اينكه تصمیم بگیرد برای تعطیلات به آلاسکا برود خیلی غریب است. این نشان میدهد که آن زن نیاز شدیدی به هوای تازه دارد، ولی در آنجا هم سرخورده میشود و
برمیگردد.
درهرحال این زن تفاوت چندانی با زنهای فیلمهایم مثل بانو یا سارا ندارد. این دلزدگی، بیتفاوتی و جدایی از زندگی خانواده یا احیانا خیانتهایی که مرد خانواده کرده، در همه آنها مشترک است. اصلا داستان این نمایش میتواند در همین تهران خودمان اتفاق افتاده باشد.
حالا به فرض اگر داستان «سارا» ادامه پیدا میکرد و بچههایش مثل فرزندان مادر نمایش «غرب واقعی» متناسب با زحمتها و فداکاریهای او بزرگ نمیشدند، آیا سارا هم آنها را ترک و به حال خود رها میکرد؟
مادر «لی» و «آستین» کاملا آنها را رها نمیکند. او به آنها میگوید من به هتل میروم؛ زیرا شما همهچیز را به هم ریختهاید و به جان هم افتادهاید. این رفتن، فرار یا گریز همیشگی نیست. درواقع؛ گریز از وضعیت نابسامان موجود در خانه است. مادر از دیدن این وضعیت در خانه شوکه میشود و وحشت میکند.
اما درنهایت خیلی بیتفاوت خانه را ترک میکند. حتی وقتی میبیند که آستین روی لی افتاده و قصد خفهکردن او را دارد، برای جداکردن فرزندانش خودش را به آبوآتش نمیزند.
نه! برای اینکه یک مادر آمریکایی است. فرضا اگر یک مادر ایرانی این وضعیت را میدید، اینطور بیتفاوت رفتار نمیکرد، دستکم جیغ میکشید یا سعی میکرد هر طور شده آنها را از هم جدا کند. رفتار مادر لی و آستین نشاندهنده روحیه کارتزین یا ذهنیت مغربزمین است. این مادر خطاب به آستین نمیگوید: «او را کشتی»، میگوید: «داری او را میکشی!» همچنین هیچوقت درصدد برنمیآید که آنها را با چنگودندان از هم جدا کند.
در بخشی از سخنانتان به ضدمدرنیتهبودن نمایش اشاره کردید. میتوانید این نکته را در ارتباط با نمایش بیشتر بشکافید؟
ببینید! نمایش به این اشاره دارد که مدرنیته جامعه سنتی را مضمحل کرده است. در آن تکگویی که آستین میگوید: اینجا دیگر من هیچچیزی ندارم و چیزی به درد نمیخورد و همهچیز به شکل پلاستیک درآمده و مردم با ماشینها مدام از اینسو به آنسو میروند و گاز و کربن به خوردمان میدهند. این زندگی دیگر به درد نمیخورد. (در خطاب به لی) او میگوید: من را هم با خودت به بیابان ببر! این شکست مدرنیته را نشان میدهد. جهان مدرن به جایی رسیده که آدمها اینگونه از یکدیگر منفک شدهاند و این خصومتی که مثلا بین دو برادر رخ میدهد، به این میماند که گویا هابیل و قابیل از نو زنده شدهاند! این شکست پروژه مدرنیته است. به همین دلیل در جهان کنونی هیچ «ایسم» و ایدئولوژی نیست که بتوان پایبند آن شد. از سوی دیگر؛ ما هیچ نابغه بزرگی نه در حوزه فلسفه و نه در حوزه موسیقی و نه در هیچ حوزه دیگری نداریم. آن تکثرگرایی که لازمه جهان مدرن بوده به نوعی همه اینها را از هم منفک کرده است. به همین دلیل دوران کنونی را عصر پستمدرن میگویند؛ یعنی ما با آگاهی از این شکست مدرنیته، به گذشته برمیگردیم.
ولی اندیشمندان پسامدرن با نگاه به همین به قول شما شکستها، بیشتر به نقد دستاوردهای مدرنیته میپردازند تا نفی و ضدیت با آن.
بگذارید احساسم را درباره پستمدرنیته بیان کنم. من اندیشههای لیوتار، فوکو، دریدا و دیگر اندیشمندان پستمدرن را خواندهام و با آنها آشنایی دارم. پستمدرنیته یک نوع حسرت و نوستالژی و یک آگاهی جدید است از اینکه چه ورطهای را پیمودهایم و اینکه شاید بتوان آن را برگرداند یا از روی آن پرید یا آن را به وجهی دیگر درآورد. پستمدرنیته احساس غمبارگی از نبود چیزی است که میبایست میبود، اما نیست و رفته است؛ اضمحلال خانواده، نابودی الفت، عشق، محبت، اضمحلال گردهمآمدن افراد خانواده گرد یک سفره و... . امروزه مثلا در نیویورک وقتی همه از قطار پیاده میشوند، یک زوج را نمیتوان پیدا کرد که دستدردست هم داشته باشند؛ این یعنی شکست پیوندهای انسانی. اصلا اگر عشق، دوستی و محبت نباشد، انسان برای چه زندگی میکند؟
سبعیت بشری و بیتوجهی به دیگری در دنیای امروز زیاد شدهاست. متأسفانه در جهان امروز کشتار دیگران، امری معمول و عادی شده است. درست مثل این است که عدهای شکارچی در جهان ریخته باشند و دیگران را اینجا و آنجا به نام هیچ و پوچ به گلوله ببندند. مگر این گروههای تروریستی مثل داعش و... چه کار میکنند؟ اینها را قبلا (پیش از مدرنیته) نداشتیم.
این آسیبها را شما زاییده گسترش پروژه مدرنیته میدانید؟
بله! اینها زاییدههایی است که از مدرنیته بیرون میزند. یکی از کاراکترهای «تسخیرشدگان» داستایوفسکی در اشاره به یکی دیگر از شخصیتهای داستان میگفت؛ (او) نمیدانست که این عطش و اشیتاق برای آزادی چگونه به استبداد منتهی میشود؛ به این معنا که تمنای آزادی و آزادبودن به استبداد و شدیدترین نوع آنکه توتالیتاریسم است، منتهی میشود... مثل آلمان نازی و روسیه کمونیست و مائو و...، این سبعیت وحشتناک هیچگاه در طول تاریخ سابقه نداشتهاست. در طول تاریخ حاکمان مقتدر که دیکتاتورمآب بودند، وجود داشتند، اما مثل استالین که به یکباره دستور به کشتن هزاران نفر از افراد نزديك و دور خود میدهد و میلیونها نفر از دهاتیها را بهمنظور جابهجاکردن مأمن خود به عدم میفرستد، نبودند.
میتوان گفت در بخشی از تاریخ مدرنیته آزادی به سمت آزادی كامل فردی گرایش پیدا کرده و گاهی جنبه ایدئولوژیک و سیاسی و اجتماعی هم پیدا کرده است. اتفاقا اندیشمندان پستمدرن هم با توجه به آسیبهایی از این دست، توجه به دیگری و حق او برای آزادی را در کانون اندیشه خود قرار دادهاند. این «دیگری» آن چیزی بود که در برابر تلقی مرد سفیدپوست خودآگاه غربی به حاشیه راندهشدهبود؛ زن، طبیعت، شرق، ناخودآگاه، کودک، سیاهپوست و... نمودهای گوناگون این دیگری هستند. از این پس بود که «سوژه» از نو تعریف شد و پیرو آن، ابعاد آزادی گسترش پیدا کرد و دیگر نمیشد آن را تنها محدود به مرد سفیدپوست خودآگاه غربی دانست. به همین دلیل، پسامدرنیته رویکرد ضدمدرن ندارد. اتفاقا پسامدرنیته در جهت گسترش سویههای بنیادین مدرنیته که یکی از آنها فردیت و رهایی فرد از بندهای بیرونی و درونی است، گام برداشته است.
مدرنیته در پسامدرنیته فرورفته و نهان است. نمیتوان آنها را از هم جدا کرد. این مسائلی که از آنها صحبت کردیم، به قول فوکو؛ گسستهای معرفتی و تاریخی است که رخ میدهد و بعدها از درون آن چیز دیگری زاییده میشود؛ اتفاقی که هماکنون در جهان دارد میافتد بر همین اساس قابل تحلیل است. به این معنا که از یکسو انسان از نظر سیاسی و اجتماعی خیلی پیشرفت کرده به طوری که مثلا در جایی که سیاهان را تا 30، 40 سال پیش تحقیر میکردند و به دار میکشیدند و مورد اذیت و آزار قرار میدادند، امروزه رئیسجمهورشان را از بین سیاهان انتخاب میکنند. این یک امر پستمدرن است. این نشان میدهد آن خوی وحشیگری که در برخی از اشکال سیاسی و اجتماعی مدرن میدیدیم، امروزه دارد از میان میرود. این یکی از اتفاقات مهیج و جالب تاریخ ماست. این مسئله تأیید همان حرف هگل است که میگفت؛ تاریخ به سمت تکامل خود پیش میرود. اما از سوی دیگر؛ گروههای تروریستی مثل داعش هم در جهان کنونی کم نیستند و مدام فاجعه میآفرینند. بااینحال، من امیدوارم و فکر میکنم که با توجه به اینکه روح انسان تمایل به نیکی و خوبی و عدالت دارد، نه بدی و بیعدالتی و استثمار دیگری،
بنابراین جهان به سمت وضعیت خوبی پیش خواهد رفت. زشتی و بدی پایدار نمیماند... . اخلاق امروزه شکل جدیدی به خود گرفته است. با وجود اینکه بهظاهر حضور خدا از صحنه زندگی و در ذهن انسانها کمرنگتر شده است، اما در دلها و در روح انسانی که تجلی روح الهی است، خداوند حضور دارد، همانطور که یونگ میگوید؛ خداوند و مسیح در دل توست و آنجا مسکن گزیده. انسان کنونی از راه تعقل و اندیشه بهتدریج به جایی دارد میرسد که خدا را دردل خود حس کند. این یک تجربه دینی است که هرکس قادر به حس آن است... . همیشه انسان هوا و حسرت امری برتر از خودش را داشته است. در طول تاریخ همواره انسان اشتیاق به فراگذشتن از خود و رسیدن به چیزی متعالی و روحانی داشتهاست. این امر متعالی بازتابی از تمایل انسان به خوبی و نیکی است. درهرحال، حرفم این است که انسان کنونی از یکسو دارد وحشی و بربر میشود و از سوی دیگری بافضیلت و اخلاقی. نمایش «غرب واقعی» هم نشاندهنده همین پارادوکس نهفته در جهان معاصر است.
شرق: «غرب واقعی» که نمایشنامهای است از سام شپرد، نویسنده، نمایشنامهنویس، کارگردان و بازیگر آمریکایی، چندسال پیش همراه با نمایشنامه دیگری از همین نویسنده توسط داریوش مهرجویی با عنوان «کودک مدفون و غرب واقعی»، به فارسی برگردانده شده بود. «غرب واقعی» اینروزها با بازی امین حیایی، محمد خلجزاده، جمال مرتضوی و جمیله فردین در پردیس کوروش در سالن البرز روی صحنه رفته است. به انگیزه اجرای این نمایش گفتوگویی داشتیم با داریوش مهرجویی درباره ساختار و محتوای فکری این نمایش.
از نمایش اخیرتان تفسیرهای گوناگونی میتوان ارائه داد، اما اکنون میخواهم تنها بر یک وجه آنکه بیارتباط با بخشی از کارهای سینمایی شما نیست تأکید کنم. نمایش «غرب واقعی» دو رویه دگرسان و ناهمگون غرب و البته جهان مدرن را به تصویر میکشد؛ غرب متمدن و غرب بدوی. نماد این بدویت و تمدن بهترتیب دو برادر؛ یعنی «لی» و «آستین» هستند که اکنون در غیاب پدر و مادر خود برای مدتی در کنار هم زندگی میکنند. مناسبات این دو در طول نمایش به نحوی پیش میرود که پرده از میل پنهانشان به دیگربودن برمیدارد. نکته جالب اینجاست که وقتی مادر پس از مدتی به خانه برمیگردد، خانه را از ستیز فرزندانش ویران میبیند. او ساعتی پس از اینکه متوجه جدال فرزندانش میشود و پند و نصیحت خود را بیفایده میبیند، خانه را ترک میکند و بچهها را در ستیز و نزاعشان تنها میگذارد. این ترک ناگهانی خانه تنها ساعاتی پس از ورود به خانه از یک مادر دور از انتظار است، بهویژه اینکه او میبیند «آستین» به قصد کشت پارچهای را دور گردن «لی» انداخته است! این تصویر و نقش مادر با تصویر و نقشی که از زن- مادر در سینمای شما سراغ داریم متفاوت است. در آثار سینمایی
شما چون «بانو»، «سارا»، «لیلا»، «پری» و حتی «میهمان مامان» زن- مادر در نبود، غیاب یا کمرنگبودن مرد خانه، نقشی حمایتکننده، نگهدارنده و نجاتدهنده دارد. هیچکدام از قهرمانان زن فیلمهای شما بدون اینکه کار خود را به انجام برسانند، ترک خانه نمیگویند. آیا وقتی که نمایشنامه «غرب واقعی» را ترجمه میکردید یا آن را به صحنه میبردید، به تفاوت میان زن-مادرهای فیلمهایتان با زن-مادر این نمایش پی برده بودید؟
راستش نه! به این موضوع اصلا فکر نکرده بودم. موقعی که این نمایشنامه را خواندم و آن را ترجمه و سپس اجرا کردم، تنها این بیگانگی، جدایی و غربت انسان مدرن و وحشیگری مدرنیته مدنظرم بود. درهرحال، این مادر یک مادر جهانی است. به این معنا که هم میتواند ایرانی باشد، هم غربی و هم ژاپنی. در نمایش میبینیم که مرد این زن را ول کرده و خودش مست و بیچیز آواره بیابانها میشود و... نتیجه اینکه این زن تنها و بدون حمایت شوهرش با چنگ و دندان این دو بچه را بزرگ کرده است. این زن با هیچ مرد دیگری ازدواج نکرده و از طرفی همه دوستهای زنش را هم از دست داده. او زنی است که همهچیز خود را فدای بچههایش میکند، اما نتیجه اینهمه زحمت و فداکاری دو دیوانه از کار درآمده که به جان هم افتاده و خانه را ویران کردهاند. از سوی دیگر؛ تنهایی بزرگ این زن را داریم که مثلا برای گذران تعطیلات مجبور میشود به آلاسکا برود. درست است که منطقهای که نمایش در آن اتفاق میافتد خیلی گرم است، اما اينكه تصمیم بگیرد برای تعطیلات به آلاسکا برود خیلی غریب است. این نشان میدهد که آن زن نیاز شدیدی به هوای تازه دارد، ولی در آنجا هم سرخورده میشود و
برمیگردد.
درهرحال این زن تفاوت چندانی با زنهای فیلمهایم مثل بانو یا سارا ندارد. این دلزدگی، بیتفاوتی و جدایی از زندگی خانواده یا احیانا خیانتهایی که مرد خانواده کرده، در همه آنها مشترک است. اصلا داستان این نمایش میتواند در همین تهران خودمان اتفاق افتاده باشد.
حالا به فرض اگر داستان «سارا» ادامه پیدا میکرد و بچههایش مثل فرزندان مادر نمایش «غرب واقعی» متناسب با زحمتها و فداکاریهای او بزرگ نمیشدند، آیا سارا هم آنها را ترک و به حال خود رها میکرد؟
مادر «لی» و «آستین» کاملا آنها را رها نمیکند. او به آنها میگوید من به هتل میروم؛ زیرا شما همهچیز را به هم ریختهاید و به جان هم افتادهاید. این رفتن، فرار یا گریز همیشگی نیست. درواقع؛ گریز از وضعیت نابسامان موجود در خانه است. مادر از دیدن این وضعیت در خانه شوکه میشود و وحشت میکند.
اما درنهایت خیلی بیتفاوت خانه را ترک میکند. حتی وقتی میبیند که آستین روی لی افتاده و قصد خفهکردن او را دارد، برای جداکردن فرزندانش خودش را به آبوآتش نمیزند.
نه! برای اینکه یک مادر آمریکایی است. فرضا اگر یک مادر ایرانی این وضعیت را میدید، اینطور بیتفاوت رفتار نمیکرد، دستکم جیغ میکشید یا سعی میکرد هر طور شده آنها را از هم جدا کند. رفتار مادر لی و آستین نشاندهنده روحیه کارتزین یا ذهنیت مغربزمین است. این مادر خطاب به آستین نمیگوید: «او را کشتی»، میگوید: «داری او را میکشی!» همچنین هیچوقت درصدد برنمیآید که آنها را با چنگودندان از هم جدا کند.
در بخشی از سخنانتان به ضدمدرنیتهبودن نمایش اشاره کردید. میتوانید این نکته را در ارتباط با نمایش بیشتر بشکافید؟
ببینید! نمایش به این اشاره دارد که مدرنیته جامعه سنتی را مضمحل کرده است. در آن تکگویی که آستین میگوید: اینجا دیگر من هیچچیزی ندارم و چیزی به درد نمیخورد و همهچیز به شکل پلاستیک درآمده و مردم با ماشینها مدام از اینسو به آنسو میروند و گاز و کربن به خوردمان میدهند. این زندگی دیگر به درد نمیخورد. (در خطاب به لی) او میگوید: من را هم با خودت به بیابان ببر! این شکست مدرنیته را نشان میدهد. جهان مدرن به جایی رسیده که آدمها اینگونه از یکدیگر منفک شدهاند و این خصومتی که مثلا بین دو برادر رخ میدهد، به این میماند که گویا هابیل و قابیل از نو زنده شدهاند! این شکست پروژه مدرنیته است. به همین دلیل در جهان کنونی هیچ «ایسم» و ایدئولوژی نیست که بتوان پایبند آن شد. از سوی دیگر؛ ما هیچ نابغه بزرگی نه در حوزه فلسفه و نه در حوزه موسیقی و نه در هیچ حوزه دیگری نداریم. آن تکثرگرایی که لازمه جهان مدرن بوده به نوعی همه اینها را از هم منفک کرده است. به همین دلیل دوران کنونی را عصر پستمدرن میگویند؛ یعنی ما با آگاهی از این شکست مدرنیته، به گذشته برمیگردیم.
ولی اندیشمندان پسامدرن با نگاه به همین به قول شما شکستها، بیشتر به نقد دستاوردهای مدرنیته میپردازند تا نفی و ضدیت با آن.
بگذارید احساسم را درباره پستمدرنیته بیان کنم. من اندیشههای لیوتار، فوکو، دریدا و دیگر اندیشمندان پستمدرن را خواندهام و با آنها آشنایی دارم. پستمدرنیته یک نوع حسرت و نوستالژی و یک آگاهی جدید است از اینکه چه ورطهای را پیمودهایم و اینکه شاید بتوان آن را برگرداند یا از روی آن پرید یا آن را به وجهی دیگر درآورد. پستمدرنیته احساس غمبارگی از نبود چیزی است که میبایست میبود، اما نیست و رفته است؛ اضمحلال خانواده، نابودی الفت، عشق، محبت، اضمحلال گردهمآمدن افراد خانواده گرد یک سفره و... . امروزه مثلا در نیویورک وقتی همه از قطار پیاده میشوند، یک زوج را نمیتوان پیدا کرد که دستدردست هم داشته باشند؛ این یعنی شکست پیوندهای انسانی. اصلا اگر عشق، دوستی و محبت نباشد، انسان برای چه زندگی میکند؟
سبعیت بشری و بیتوجهی به دیگری در دنیای امروز زیاد شدهاست. متأسفانه در جهان امروز کشتار دیگران، امری معمول و عادی شده است. درست مثل این است که عدهای شکارچی در جهان ریخته باشند و دیگران را اینجا و آنجا به نام هیچ و پوچ به گلوله ببندند. مگر این گروههای تروریستی مثل داعش و... چه کار میکنند؟ اینها را قبلا (پیش از مدرنیته) نداشتیم.
این آسیبها را شما زاییده گسترش پروژه مدرنیته میدانید؟
بله! اینها زاییدههایی است که از مدرنیته بیرون میزند. یکی از کاراکترهای «تسخیرشدگان» داستایوفسکی در اشاره به یکی دیگر از شخصیتهای داستان میگفت؛ (او) نمیدانست که این عطش و اشیتاق برای آزادی چگونه به استبداد منتهی میشود؛ به این معنا که تمنای آزادی و آزادبودن به استبداد و شدیدترین نوع آنکه توتالیتاریسم است، منتهی میشود... مثل آلمان نازی و روسیه کمونیست و مائو و...، این سبعیت وحشتناک هیچگاه در طول تاریخ سابقه نداشتهاست. در طول تاریخ حاکمان مقتدر که دیکتاتورمآب بودند، وجود داشتند، اما مثل استالین که به یکباره دستور به کشتن هزاران نفر از افراد نزديك و دور خود میدهد و میلیونها نفر از دهاتیها را بهمنظور جابهجاکردن مأمن خود به عدم میفرستد، نبودند.
میتوان گفت در بخشی از تاریخ مدرنیته آزادی به سمت آزادی كامل فردی گرایش پیدا کرده و گاهی جنبه ایدئولوژیک و سیاسی و اجتماعی هم پیدا کرده است. اتفاقا اندیشمندان پستمدرن هم با توجه به آسیبهایی از این دست، توجه به دیگری و حق او برای آزادی را در کانون اندیشه خود قرار دادهاند. این «دیگری» آن چیزی بود که در برابر تلقی مرد سفیدپوست خودآگاه غربی به حاشیه راندهشدهبود؛ زن، طبیعت، شرق، ناخودآگاه، کودک، سیاهپوست و... نمودهای گوناگون این دیگری هستند. از این پس بود که «سوژه» از نو تعریف شد و پیرو آن، ابعاد آزادی گسترش پیدا کرد و دیگر نمیشد آن را تنها محدود به مرد سفیدپوست خودآگاه غربی دانست. به همین دلیل، پسامدرنیته رویکرد ضدمدرن ندارد. اتفاقا پسامدرنیته در جهت گسترش سویههای بنیادین مدرنیته که یکی از آنها فردیت و رهایی فرد از بندهای بیرونی و درونی است، گام برداشته است.
مدرنیته در پسامدرنیته فرورفته و نهان است. نمیتوان آنها را از هم جدا کرد. این مسائلی که از آنها صحبت کردیم، به قول فوکو؛ گسستهای معرفتی و تاریخی است که رخ میدهد و بعدها از درون آن چیز دیگری زاییده میشود؛ اتفاقی که هماکنون در جهان دارد میافتد بر همین اساس قابل تحلیل است. به این معنا که از یکسو انسان از نظر سیاسی و اجتماعی خیلی پیشرفت کرده به طوری که مثلا در جایی که سیاهان را تا 30، 40 سال پیش تحقیر میکردند و به دار میکشیدند و مورد اذیت و آزار قرار میدادند، امروزه رئیسجمهورشان را از بین سیاهان انتخاب میکنند. این یک امر پستمدرن است. این نشان میدهد آن خوی وحشیگری که در برخی از اشکال سیاسی و اجتماعی مدرن میدیدیم، امروزه دارد از میان میرود. این یکی از اتفاقات مهیج و جالب تاریخ ماست. این مسئله تأیید همان حرف هگل است که میگفت؛ تاریخ به سمت تکامل خود پیش میرود. اما از سوی دیگر؛ گروههای تروریستی مثل داعش هم در جهان کنونی کم نیستند و مدام فاجعه میآفرینند. بااینحال، من امیدوارم و فکر میکنم که با توجه به اینکه روح انسان تمایل به نیکی و خوبی و عدالت دارد، نه بدی و بیعدالتی و استثمار دیگری،
بنابراین جهان به سمت وضعیت خوبی پیش خواهد رفت. زشتی و بدی پایدار نمیماند... . اخلاق امروزه شکل جدیدی به خود گرفته است. با وجود اینکه بهظاهر حضور خدا از صحنه زندگی و در ذهن انسانها کمرنگتر شده است، اما در دلها و در روح انسانی که تجلی روح الهی است، خداوند حضور دارد، همانطور که یونگ میگوید؛ خداوند و مسیح در دل توست و آنجا مسکن گزیده. انسان کنونی از راه تعقل و اندیشه بهتدریج به جایی دارد میرسد که خدا را دردل خود حس کند. این یک تجربه دینی است که هرکس قادر به حس آن است... . همیشه انسان هوا و حسرت امری برتر از خودش را داشته است. در طول تاریخ همواره انسان اشتیاق به فراگذشتن از خود و رسیدن به چیزی متعالی و روحانی داشتهاست. این امر متعالی بازتابی از تمایل انسان به خوبی و نیکی است. درهرحال، حرفم این است که انسان کنونی از یکسو دارد وحشی و بربر میشود و از سوی دیگری بافضیلت و اخلاقی. نمایش «غرب واقعی» هم نشاندهنده همین پارادوکس نهفته در جهان معاصر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.