|

روسیه در حمام خون

فهمی هویدی

حتی اگر روسیه، سوریه را نجات داده و در شرایط کنونی به او امنیت بخشیده باشد، در این هیچ تردیدی وجود ندارد که خود به یک حمام خون پا گذاشته است؛ حرکتی که به احتمال زیاد می‌تواند تجربه «افغانی‌شدن» را در سوریه تکرار کند. مقاصد روسیه هنوز کاملا روشن نیست و نمی‌توان گفت «ولادیمیر پوتین»، خواسته است به غربی‌ها در مسئله اوکراین و فریبی که در مسئله لیبی خورد، واکنش نشان دهد یا اینکه اهداف دیگری را پیگیری می‌کند. به همین سبک، روشن نیست روسیه این کار را برای حمایت از کسی می‌کند یا برای حمایت از بقایای طایفه علوی‌ها.
گرچه هنوز هیچ‌کدام از این احتمالات روشن نیست، اما این مسئله روشن است که قواعد بازی در سوریه تغییر کرده است؛ یعنی هرچند هنوز مقاومت‌هایی در این کشور وجود دارد، اما سرنگونی نظام اسد دیگر بعید به‌نظر می‌رسد. در بهترین فرضیه، ممکن است اسد از صحنه خارج شود؛ البته در چارچوب یک توافق سیاسی که در آن روسیه و ایران هرکدام سهم خودشان را داشته باشند. دراین‌میان موضع روسیه نسبت به حزب‌الله و اسرائیل سؤال‌برانگیز است. چون همگان می‌دانند روسیه روابط خوبی با تل‌آویو دارد و هرگز نخواهد پذیرفت حزب‌الله حرکتی را علیه اسرائیل آغاز کند. حتی حضور روسیه در سوریه می‌تواند بازتاب‌هایی در لبنان و عراق داشته باشد. روسیه تنها برای این نیامده است که فقط دکور منطقه را عوض کند یا نقشی فراتر از حفظ و حمایت از شخصی به نام بشار اسد نداشته باشد، بلکه آمده است تا نقشی کارآمد و فعال در خارج از مرزهایش داشته باشد و در این راه امنیت نظام سوریه درواقع بخشی از این مأموریت تلقی می‌شود نه هدف نهایی و غایی آن. اگر در نظر داشته باشیم نظام حاکم بر سوریه بر فقط 20‌درصد از خاک این کشور سیطره دارد، حرکت روسیه به این معناست که می‌خواهد در درجه اول یک «منطقه سبز» برای اسد و حامیانش ایجاد کند.
ممکن است برخی گروه‌های سوری به دلایلی که قابل‌فهم است از حضور روسیه دفاع کنند. به‌ویژه بعد از اعمال و رفتاری که داعش با غیرمسلمانان در این کشور داشت؛ کمااینکه باید گفت ممکن است برخی گروه‌های مخالف نیز ائتلاف جدیدی تشکیل دهند تا بتوانند در برابر وضعیت جدید صف‌بندی کرده و با دشمن مشترک‌شان که به حمایت از نظام برخاسته، مقابله کنند.
با این همه، تا اینجای کار، تمرکز روس‌ها بر حملات هوایی است. ما از تجربه جنگ یمن آموختیم حملات هوایی به‌تنهایی کافی نیست و نمی‌تواند تعیین‌کننده باشد. این حملات هرگز نمی‌تواند جایگزین حملات زمینی شود. از این‌رو بعید نیست در حملات زمینی بر نقش ارتش سوریه تأکید شود که تقریبا ازهم پاشیده است یا نیروهایی از خارج از عراق یا یمن و... وارد شوند.
از سوی دیگر، این احتمال هم وجود دارد حضور روسیه انگیزه‌ای باشد برای نیروهای جدیدی که از خارج به سوریه سرازیر شوند تا به اعتقاد خودشان از اهل‌سنت در برابر دولت شیعی اسد و نظام او حمایت کنند. این یک فرضیه احتمالی نیست، بلکه مسئله‌ای جدی است و دولت‌های حامی گروه‌های مخالف در سوریه پیش‌تر هم گفته بودند در برابر حضور روسیه، این نیروها را بیشتر مجهز خواهند کرد. اگر همه اینها درست باشد، باید گفت تشدید درگیری‌های نظامی در سوریه قطعی است، کمااینکه بر تعداد کشته‌ها و قربانیان غیرنظامی نیز افزوده خواهد شد.
از آنجا که روسیه نیروهایش را فقط برای نگه‌داشتن نظام سوریه اعزام نکرده است، بنابراین بعید نیست در آینده بخواهد نقشی مثبت در بحران یمن هم داشته باشد. فراموش نکنیم مسکو یکی از طرف‌هایی است که در دوران اتحاد جماهیر شوروی از دولت جنوب در یمن پشتیبانی می‌کرد و اخیرا نیز هیأتی به نمایندگی «علی عبدالله صالح»، رئیس‌جمهور سابق یمن، از مسکو دیدار داشت. از سوی دیگر، رابطه تهران و مسکو به‌گونه‌ای است که هر دو ممکن است بخواهند نقش تازه‌ای در یمن داشته یا از حوثی‌ها در آنجا حمایت کنند.
به‌هرحال اگر دخالت روس‌ها قواعد بازی را چنان‌که می‌گویند برهم زده باشد، اما این اول کار است و ما در آستانه مرحله جدیدی قرار داریم که آینده‌اش به روی هرگونه احتمالی گشوده است. مسئله جنگ‌ها همیشه با شلیک اولین گلوله شروع می‌شود اما سرنوشت هرکدام را آخرین گلوله است که تعیین می‌کند.

حتی اگر روسیه، سوریه را نجات داده و در شرایط کنونی به او امنیت بخشیده باشد، در این هیچ تردیدی وجود ندارد که خود به یک حمام خون پا گذاشته است؛ حرکتی که به احتمال زیاد می‌تواند تجربه «افغانی‌شدن» را در سوریه تکرار کند. مقاصد روسیه هنوز کاملا روشن نیست و نمی‌توان گفت «ولادیمیر پوتین»، خواسته است به غربی‌ها در مسئله اوکراین و فریبی که در مسئله لیبی خورد، واکنش نشان دهد یا اینکه اهداف دیگری را پیگیری می‌کند. به همین سبک، روشن نیست روسیه این کار را برای حمایت از کسی می‌کند یا برای حمایت از بقایای طایفه علوی‌ها.
گرچه هنوز هیچ‌کدام از این احتمالات روشن نیست، اما این مسئله روشن است که قواعد بازی در سوریه تغییر کرده است؛ یعنی هرچند هنوز مقاومت‌هایی در این کشور وجود دارد، اما سرنگونی نظام اسد دیگر بعید به‌نظر می‌رسد. در بهترین فرضیه، ممکن است اسد از صحنه خارج شود؛ البته در چارچوب یک توافق سیاسی که در آن روسیه و ایران هرکدام سهم خودشان را داشته باشند. دراین‌میان موضع روسیه نسبت به حزب‌الله و اسرائیل سؤال‌برانگیز است. چون همگان می‌دانند روسیه روابط خوبی با تل‌آویو دارد و هرگز نخواهد پذیرفت حزب‌الله حرکتی را علیه اسرائیل آغاز کند. حتی حضور روسیه در سوریه می‌تواند بازتاب‌هایی در لبنان و عراق داشته باشد. روسیه تنها برای این نیامده است که فقط دکور منطقه را عوض کند یا نقشی فراتر از حفظ و حمایت از شخصی به نام بشار اسد نداشته باشد، بلکه آمده است تا نقشی کارآمد و فعال در خارج از مرزهایش داشته باشد و در این راه امنیت نظام سوریه درواقع بخشی از این مأموریت تلقی می‌شود نه هدف نهایی و غایی آن. اگر در نظر داشته باشیم نظام حاکم بر سوریه بر فقط 20‌درصد از خاک این کشور سیطره دارد، حرکت روسیه به این معناست که می‌خواهد در درجه اول یک «منطقه سبز» برای اسد و حامیانش ایجاد کند.
ممکن است برخی گروه‌های سوری به دلایلی که قابل‌فهم است از حضور روسیه دفاع کنند. به‌ویژه بعد از اعمال و رفتاری که داعش با غیرمسلمانان در این کشور داشت؛ کمااینکه باید گفت ممکن است برخی گروه‌های مخالف نیز ائتلاف جدیدی تشکیل دهند تا بتوانند در برابر وضعیت جدید صف‌بندی کرده و با دشمن مشترک‌شان که به حمایت از نظام برخاسته، مقابله کنند.
با این همه، تا اینجای کار، تمرکز روس‌ها بر حملات هوایی است. ما از تجربه جنگ یمن آموختیم حملات هوایی به‌تنهایی کافی نیست و نمی‌تواند تعیین‌کننده باشد. این حملات هرگز نمی‌تواند جایگزین حملات زمینی شود. از این‌رو بعید نیست در حملات زمینی بر نقش ارتش سوریه تأکید شود که تقریبا ازهم پاشیده است یا نیروهایی از خارج از عراق یا یمن و... وارد شوند.
از سوی دیگر، این احتمال هم وجود دارد حضور روسیه انگیزه‌ای باشد برای نیروهای جدیدی که از خارج به سوریه سرازیر شوند تا به اعتقاد خودشان از اهل‌سنت در برابر دولت شیعی اسد و نظام او حمایت کنند. این یک فرضیه احتمالی نیست، بلکه مسئله‌ای جدی است و دولت‌های حامی گروه‌های مخالف در سوریه پیش‌تر هم گفته بودند در برابر حضور روسیه، این نیروها را بیشتر مجهز خواهند کرد. اگر همه اینها درست باشد، باید گفت تشدید درگیری‌های نظامی در سوریه قطعی است، کمااینکه بر تعداد کشته‌ها و قربانیان غیرنظامی نیز افزوده خواهد شد.
از آنجا که روسیه نیروهایش را فقط برای نگه‌داشتن نظام سوریه اعزام نکرده است، بنابراین بعید نیست در آینده بخواهد نقشی مثبت در بحران یمن هم داشته باشد. فراموش نکنیم مسکو یکی از طرف‌هایی است که در دوران اتحاد جماهیر شوروی از دولت جنوب در یمن پشتیبانی می‌کرد و اخیرا نیز هیأتی به نمایندگی «علی عبدالله صالح»، رئیس‌جمهور سابق یمن، از مسکو دیدار داشت. از سوی دیگر، رابطه تهران و مسکو به‌گونه‌ای است که هر دو ممکن است بخواهند نقش تازه‌ای در یمن داشته یا از حوثی‌ها در آنجا حمایت کنند.
به‌هرحال اگر دخالت روس‌ها قواعد بازی را چنان‌که می‌گویند برهم زده باشد، اما این اول کار است و ما در آستانه مرحله جدیدی قرار داریم که آینده‌اش به روی هرگونه احتمالی گشوده است. مسئله جنگ‌ها همیشه با شلیک اولین گلوله شروع می‌شود اما سرنوشت هرکدام را آخرین گلوله است که تعیین می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.