صالح نجفی:
مترجم یا سارق آینده
عنوان بحث من «سوژه مترجم» است و دو پیشفرض برای آن دارم: نخست اینکه سوژه مدرن بدون ترجمهکردن قابل تصور نیست و دوم، تولد سوژه مدرن در تجربه تاریخی ما، مشروط به ترجمهناپذیری مفهوم سوژه است. به این دو پیشفرض چندان نمیپردازم و مسیری برای ترسیم سوژه مترجم در ایران دنبال میکنم که در آن، این دو پیشفرض مترجم را نه بهعنوان کسی که متنی را از زبان مبدأ به مقصد ترجمه میکند، بلکه به مفهوم اعم آن میبیند؛ مترجمبودن و سوژهبودن برای ما همبستهاند.
ترجمه در ایران به معنای تلاش برای تغییر گذشته است. تغییر گذشته قطعا خواهش پارادوکسیکال و ناممکنی است. پس چگونه میتوان از آن سخن گفت؟ دو روایت ممکن برای تغییر گذشته وجود دارد. یکی برگرفته از رمان «کتاب خنده و فراموشی» میلان کوندرا است که در سال 1979 منتشر شد. کوندرا در این کتاب مینویسد: «وقتی به آینده میاندیشیم، آینده خلأ بیتفاوتی است که برای هیچکس اهمیت ندارد ولی وقتی به گذشته فکر میکنیم، سرشار است از زندگی و آماده تا ما را تحریک، تحقیر و وسوسه کند آن را یا ویران کنیم یا از نو تصویرش کنیم... آدمها فقط به یک دلیل میخواهند سرور آیندهشان شوند، تا بتوانند گذشته را تغییر دهند». درنهایت کوندرا نتیجه میگیرد که «مبارزه علیه قدرت، همان مبارزه خاطره علیه فراموشی است». این یک مسیر برای تغییر گذشته است. اما تجربه ترجمهکردن برای تغییر گذشته یا تلاش برای زندهنگهداشتن این خواهش ناممکن، مسیر دیگری را دنبال میکند. راه دوم را میتوان، به تعبیر اسلاوی ژیژک، نوعی وامگرفتن از آینده برای تغییر گذشته دانست. پیر بایار، نویسنده فرانسوی، کتابی دارد با عنوان «سرقت ادبی پیشدستانه» یا سرقت از کتابهایی که هنوز نوشته
نشدهاند. (2009). ایده اصلی ترجمهکردن در ایران را از عنوان همین کتاب وام میگیرم که به وجه سیاسی ترجمه نیز گره میخورد. مترجمان کسانیاند که از آینده سرقت ادبی میکنند. بایار در این کتاب مینویسد: «نویسندگان فقط از کتابهایی که در گذشته نوشته شده سرقت ادبی نمیکنند آنها میتوانند از کتابهایی که در آینده نوشته میشود هم سرقت ادبی کنند». او برای این ادعا معیاری مشخص میکند که میتوان آن را معیار اصلی مترجمبودن در ایران قلمداد کرد. وقتی از سرقت ادبی صحبت میکنیم دو کتابی را که در دو دوره نوشته شدهاند مقایسه میکنیم. گاهی شباهتها به حدی میرسد که ظنمان میبرد آیا این تشابهات از سر تصادف است یا شباهت سبکی، در غیراینصورت قطعا سرقت ادبی است. اما گاهی جنس شباهتها بهگونهای است که انگار کتاب قدیمتر از کتاب جدیدتر سرقت کرده است. ممکن است ویژگیهای مشترک به صورت تکههاوپارههایی رشدنیافته در کتاب قدیمتر باشند که عملا با تمامیت کار قدیمتر جور درنمیآیند اما در کتاب جدیدتر صورتی تکاملیافته پیدا کردهاند. به این معنا نوعی ناهمخوانی وجود دارد بین بعضی از پارههای اثر قدیمیتر با تمامیت آن. برای اینکه بتوان
رد تکامل این تکهها را گرفت باید به اثر جدیدتر رجوع کرد. بایار به شکل استعاری به ما میگوید این پارهها عملا سرقت ادبی هستند از کار جدیدتر، از کاری که هنوز خلق نشده. او برای معیارش از واژهای استفاده میکند که برگرفته از موسیقی است: «dissonance» به معنای ناهمخوانی یا تنافر آوایی بین نتهای یک اثر موسیقایی که در حکم کجسلیقگی در یک اثر نیست، بلکه شرط مدرنبودن آن است. به این اعتبار که در تمامیت متن اول عناصر یا پارههایی داریم که با کل خوانا نیستند و منتظرند متنی ساخته شود که در آن جا بیفتند. سوژه «dissonant» را میتوان با گوشه چشمی به حافظ «ناساز و بیاندام» ترجمه کرد: «هرچه هست از قامت ناساز بیاندام ماست/ ور نه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست». سوژه dissonant که همان سوژه مترجم است فردی ناساز و بیاندام است. سوژه مدرن یا سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ما عملا یک سوژه ناساز است. معیار سیاسیبودن ترجمه در وضعیت کنونی ناسازی در دو سطح است: سطح اول dissonance درون متن است، به این معنا که قطعههایی در متن وجود دارد که هنوز زمان تحققشان فرا نرسیده. سطح دوم ناسازیای است که تمامیت آن متن را در بستر تاریخیاش
برجسته میکند، به این معنا که قطعههایی در متن هست که آن را با تمامیت فرهنگ تاریخیاش نیز ناهماهنگ میکند. با دو مثالی که پیر بایار در کتابش میزند میتوان بحث را روشنتر کرد.
در یکی از داستانهای گی دو موپاسان به لحظهای برمیخورید که به ادبیات دوموپاسان تعلق ندارد. مواجهه تصادفی و پیشپاافتادهای که ناگهان سلسلهای از خاطرات نیمه فراموششده را فعال میکند. این شکل از مواجهه، لحظهای است پروستی یا به عبارتی لحظهای است که با تمامیت داستان او همزمانی ندارد. اما این رمان دستکم 30سال پیش از شروع انتشار «جستوجوی زمان ازدسترفته» نوشته شده است. به اعتبار دیگر، نویسندهای قرن نوزدهمی از مارسل پروست سرقت ادبی میکند. این انتحال یک مفهوم سیاسی و فلسفی دارد که شرط سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ماست. یکی از نکات جالب در زبان انگلیسی این است که واژه «plagiarism» مترادف «crib» است؛ هم به معنای تقلب در امتحان و هم آخور و تخت نوزاد. از اینرو، واژه «nativity crib» به همان طویلهای میگویند که مسیح در آن به دنیا آمده است. این راه متولدکردن امید در وضعیتی است که کاملا بیامید است. به این معنا که لحظههایی هست که فقطوفقط از طریق انتحال میتوان پیوستار زمان خطی را پاره کرد تا بتوان برای لحظهای دری به آینده باز کرد، دری که فقط مدتی کوتاه باز میماند.
اما مثال دوم پیر بایار از رمان «مارتین ایدن» (1909) جک لندن است که شاید به تجربه مترجمان همنسل من نزدیک باشد. در این کتاب که به نظر بسیاری خودزندگینامهنوشت جک لندن است، به تجربههایی برمیخورید که از جنس انتحال از آینده است. مارتین ایدن کارگری است که در دریا کار میکند و عاشق خواهر دوست بورژوایش میشود و برای رسیدن به او طریق نویسندگی اختیار میکند. به شکل معناداری رمان روایتگر حرکت قهرمان خودش به سمت خودکشی است از طریق غرقکردن خود در دریا یا بازگشت به همانجایی که از آن کنده بود. نویسندهها غالبا وقتی شروع به نوشتن اتوبیوگرافی میکنند که به آخر خط نزدیک میشوند؛ یعنی به نقطهای میرسند که از آنجا میتوانند بهمثابه یک فرد جاافتاده کل مسیر زندگیشان را در مقام یک تمامیت جمعبندی کنند. این کتاب، رمان نویسندهای بود که انگار مسیر خود را نهفقط به سمت خودکشی بیولوژیک، بلکه به سوی خودکشی ادبی ترسیم میکرد. جک لندن در اوج خلاقیت، در 33سالگی، در رمان اتوبیوگرافیکیاش به جای متوقفشدن در زمان حال آنقدر کار را پیش میبرد تا به پایان تراژیکش برسد. پیر بایار در اینجا از تعبیری روانکاوانه استفاده میکند: با
خواندن رمان مارتین ایدن یکی از کلیدیترین مفاهیم روانکاوانه را وارونه میکنیم. در رمان جک لندن ترومایی داریم که متعلق به گذشته نیست، بلکه به آینده تعلق دارد. بهگمانم، این تعریف اصلی سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ماست که به شکل اسرارآمیز چیزهایی را مینویسد که تروماتیکاند اما نه متعلق به گذشته ما بلکه از آنِ آینده ما. ما به سمت تجربه تروماتیکی حرکت میکنیم که پیشِرویمان است و به این منظور به دو قید زمانی نیاز داریم که در دستور زبان بهطور معمول وجود ندارد. پیر بایار به مجموعه زمانها، دو زمان اضافه میکند که شاید بر هم منطبق هم باشند: زمان اول را
«the past to come» مینامد یعنی گذشتهای که در آینده خواهد آمد و زمان دوم را «آیندهای که هماکنون رخ داده» یعنی آیندهای که متعلق به گذشته است. این زمان سوژه مترجم است. سوژه مترجم وقتی ترجمه میکند متنی را به دست میگیرد که در گذشته نوشته شده اما نه گذشته خودش یا زبان و سنتاش. ما مترجمان متنهایی را ترجمه میکنیم که به گذشته تعلق دارند اما نه گذشته ما؛ این گذشته آینده ماست- ماضی مسقبل ما. به عبارتی دیگر، این آیندهای است که قبلا در گذشته اتفاق افتاده و مترجم میکوشد با آن روبهرو شود. متنی که مترجم دست به ترجمه آن میزند آیندهای است که قبلا نوشته شده است. با کمک از واژگان روانکاوی، بحث ما دقیقا از شکافی است که بین روایت نمادین (جایی که میتوان گذشته را به یاد آورد یا روایت کرد) و امر واقعی نشئت میگیرد. این شکاف رفعناپذیر نیست. آیندهای است که علیتش معطوف به گذشته است و نهفقط بر زمان حال بلکه بر گذشتهمان نیز اثر میگذارد. تلاش ما برای تغییر گذشته نه به سبک فاتحان - که آرشیوها را در اختیار دارند و گذشته را به دلخواه خود در لابراتوارها تغییر میدهند - بلکه اشاره به ترومایی است که در گذشته خود
نداشتهایم و ما را به سمت آینده هل میدهد. این قضیه به تجربه ترجمهکردن یک وجه کافکایی میبخشد. کافکا خود را گواه نوعی از زندگی میدانست که طوری سازماندهی شده که همیشه به سمت رخدادی اشاره میکند که باید اتفاق بیفتد اما هیچگاه رخ نمیدهد. درواقع همه از طریق اشارهکردن به آن، مانع اتفاقافتادنش میشوند. سوژه مترجم یک سوژه ناساز و بیاندام است اما با تمام وجود به وقوع واقعهای اشاره میکند که باید اتفاق بیفتد. به آیندهای اشاره میکند که شاید زمانی در یک مکان از طریق اشاره به غیبتش پدید آید. هیچ بعید نیست که این اتفاق نیفتد، ای بسا محتملتر باشد که رخ ندهد ولی کار مترجم این است که مدام به لزوم اتفاقی اشاره کند که همه میکوشند جلو آن را بگیرند.
در زبان انگلیسی سوژه سه معنا دارد و یکی از راههای رفع ابهام از آنها ترجمهشان به فارسی است: 1) سوژه به معنای فاعل در مقابل مفعول؛ 2) به معنای موضوع در مقابل محمول؛ 3) بهمعنای رعیت در مقابل ارباب. ولی سوژه یک معنای نهایی دارد. وقتی با حرف اضافه to بیاید سوژهبودن یعنی در معرضبودن- در معرض بادهای غربی ایستادن.
عنوان بحث من «سوژه مترجم» است و دو پیشفرض برای آن دارم: نخست اینکه سوژه مدرن بدون ترجمهکردن قابل تصور نیست و دوم، تولد سوژه مدرن در تجربه تاریخی ما، مشروط به ترجمهناپذیری مفهوم سوژه است. به این دو پیشفرض چندان نمیپردازم و مسیری برای ترسیم سوژه مترجم در ایران دنبال میکنم که در آن، این دو پیشفرض مترجم را نه بهعنوان کسی که متنی را از زبان مبدأ به مقصد ترجمه میکند، بلکه به مفهوم اعم آن میبیند؛ مترجمبودن و سوژهبودن برای ما همبستهاند.
ترجمه در ایران به معنای تلاش برای تغییر گذشته است. تغییر گذشته قطعا خواهش پارادوکسیکال و ناممکنی است. پس چگونه میتوان از آن سخن گفت؟ دو روایت ممکن برای تغییر گذشته وجود دارد. یکی برگرفته از رمان «کتاب خنده و فراموشی» میلان کوندرا است که در سال 1979 منتشر شد. کوندرا در این کتاب مینویسد: «وقتی به آینده میاندیشیم، آینده خلأ بیتفاوتی است که برای هیچکس اهمیت ندارد ولی وقتی به گذشته فکر میکنیم، سرشار است از زندگی و آماده تا ما را تحریک، تحقیر و وسوسه کند آن را یا ویران کنیم یا از نو تصویرش کنیم... آدمها فقط به یک دلیل میخواهند سرور آیندهشان شوند، تا بتوانند گذشته را تغییر دهند». درنهایت کوندرا نتیجه میگیرد که «مبارزه علیه قدرت، همان مبارزه خاطره علیه فراموشی است». این یک مسیر برای تغییر گذشته است. اما تجربه ترجمهکردن برای تغییر گذشته یا تلاش برای زندهنگهداشتن این خواهش ناممکن، مسیر دیگری را دنبال میکند. راه دوم را میتوان، به تعبیر اسلاوی ژیژک، نوعی وامگرفتن از آینده برای تغییر گذشته دانست. پیر بایار، نویسنده فرانسوی، کتابی دارد با عنوان «سرقت ادبی پیشدستانه» یا سرقت از کتابهایی که هنوز نوشته
نشدهاند. (2009). ایده اصلی ترجمهکردن در ایران را از عنوان همین کتاب وام میگیرم که به وجه سیاسی ترجمه نیز گره میخورد. مترجمان کسانیاند که از آینده سرقت ادبی میکنند. بایار در این کتاب مینویسد: «نویسندگان فقط از کتابهایی که در گذشته نوشته شده سرقت ادبی نمیکنند آنها میتوانند از کتابهایی که در آینده نوشته میشود هم سرقت ادبی کنند». او برای این ادعا معیاری مشخص میکند که میتوان آن را معیار اصلی مترجمبودن در ایران قلمداد کرد. وقتی از سرقت ادبی صحبت میکنیم دو کتابی را که در دو دوره نوشته شدهاند مقایسه میکنیم. گاهی شباهتها به حدی میرسد که ظنمان میبرد آیا این تشابهات از سر تصادف است یا شباهت سبکی، در غیراینصورت قطعا سرقت ادبی است. اما گاهی جنس شباهتها بهگونهای است که انگار کتاب قدیمتر از کتاب جدیدتر سرقت کرده است. ممکن است ویژگیهای مشترک به صورت تکههاوپارههایی رشدنیافته در کتاب قدیمتر باشند که عملا با تمامیت کار قدیمتر جور درنمیآیند اما در کتاب جدیدتر صورتی تکاملیافته پیدا کردهاند. به این معنا نوعی ناهمخوانی وجود دارد بین بعضی از پارههای اثر قدیمیتر با تمامیت آن. برای اینکه بتوان
رد تکامل این تکهها را گرفت باید به اثر جدیدتر رجوع کرد. بایار به شکل استعاری به ما میگوید این پارهها عملا سرقت ادبی هستند از کار جدیدتر، از کاری که هنوز خلق نشده. او برای معیارش از واژهای استفاده میکند که برگرفته از موسیقی است: «dissonance» به معنای ناهمخوانی یا تنافر آوایی بین نتهای یک اثر موسیقایی که در حکم کجسلیقگی در یک اثر نیست، بلکه شرط مدرنبودن آن است. به این اعتبار که در تمامیت متن اول عناصر یا پارههایی داریم که با کل خوانا نیستند و منتظرند متنی ساخته شود که در آن جا بیفتند. سوژه «dissonant» را میتوان با گوشه چشمی به حافظ «ناساز و بیاندام» ترجمه کرد: «هرچه هست از قامت ناساز بیاندام ماست/ ور نه تشریف تو بر بالای کس کوتاه نیست». سوژه dissonant که همان سوژه مترجم است فردی ناساز و بیاندام است. سوژه مدرن یا سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ما عملا یک سوژه ناساز است. معیار سیاسیبودن ترجمه در وضعیت کنونی ناسازی در دو سطح است: سطح اول dissonance درون متن است، به این معنا که قطعههایی در متن وجود دارد که هنوز زمان تحققشان فرا نرسیده. سطح دوم ناسازیای است که تمامیت آن متن را در بستر تاریخیاش
برجسته میکند، به این معنا که قطعههایی در متن هست که آن را با تمامیت فرهنگ تاریخیاش نیز ناهماهنگ میکند. با دو مثالی که پیر بایار در کتابش میزند میتوان بحث را روشنتر کرد.
در یکی از داستانهای گی دو موپاسان به لحظهای برمیخورید که به ادبیات دوموپاسان تعلق ندارد. مواجهه تصادفی و پیشپاافتادهای که ناگهان سلسلهای از خاطرات نیمه فراموششده را فعال میکند. این شکل از مواجهه، لحظهای است پروستی یا به عبارتی لحظهای است که با تمامیت داستان او همزمانی ندارد. اما این رمان دستکم 30سال پیش از شروع انتشار «جستوجوی زمان ازدسترفته» نوشته شده است. به اعتبار دیگر، نویسندهای قرن نوزدهمی از مارسل پروست سرقت ادبی میکند. این انتحال یک مفهوم سیاسی و فلسفی دارد که شرط سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ماست. یکی از نکات جالب در زبان انگلیسی این است که واژه «plagiarism» مترادف «crib» است؛ هم به معنای تقلب در امتحان و هم آخور و تخت نوزاد. از اینرو، واژه «nativity crib» به همان طویلهای میگویند که مسیح در آن به دنیا آمده است. این راه متولدکردن امید در وضعیتی است که کاملا بیامید است. به این معنا که لحظههایی هست که فقطوفقط از طریق انتحال میتوان پیوستار زمان خطی را پاره کرد تا بتوان برای لحظهای دری به آینده باز کرد، دری که فقط مدتی کوتاه باز میماند.
اما مثال دوم پیر بایار از رمان «مارتین ایدن» (1909) جک لندن است که شاید به تجربه مترجمان همنسل من نزدیک باشد. در این کتاب که به نظر بسیاری خودزندگینامهنوشت جک لندن است، به تجربههایی برمیخورید که از جنس انتحال از آینده است. مارتین ایدن کارگری است که در دریا کار میکند و عاشق خواهر دوست بورژوایش میشود و برای رسیدن به او طریق نویسندگی اختیار میکند. به شکل معناداری رمان روایتگر حرکت قهرمان خودش به سمت خودکشی است از طریق غرقکردن خود در دریا یا بازگشت به همانجایی که از آن کنده بود. نویسندهها غالبا وقتی شروع به نوشتن اتوبیوگرافی میکنند که به آخر خط نزدیک میشوند؛ یعنی به نقطهای میرسند که از آنجا میتوانند بهمثابه یک فرد جاافتاده کل مسیر زندگیشان را در مقام یک تمامیت جمعبندی کنند. این کتاب، رمان نویسندهای بود که انگار مسیر خود را نهفقط به سمت خودکشی بیولوژیک، بلکه به سوی خودکشی ادبی ترسیم میکرد. جک لندن در اوج خلاقیت، در 33سالگی، در رمان اتوبیوگرافیکیاش به جای متوقفشدن در زمان حال آنقدر کار را پیش میبرد تا به پایان تراژیکش برسد. پیر بایار در اینجا از تعبیری روانکاوانه استفاده میکند: با
خواندن رمان مارتین ایدن یکی از کلیدیترین مفاهیم روانکاوانه را وارونه میکنیم. در رمان جک لندن ترومایی داریم که متعلق به گذشته نیست، بلکه به آینده تعلق دارد. بهگمانم، این تعریف اصلی سوژه مترجم در وضعیت تاریخی ماست که به شکل اسرارآمیز چیزهایی را مینویسد که تروماتیکاند اما نه متعلق به گذشته ما بلکه از آنِ آینده ما. ما به سمت تجربه تروماتیکی حرکت میکنیم که پیشِرویمان است و به این منظور به دو قید زمانی نیاز داریم که در دستور زبان بهطور معمول وجود ندارد. پیر بایار به مجموعه زمانها، دو زمان اضافه میکند که شاید بر هم منطبق هم باشند: زمان اول را
«the past to come» مینامد یعنی گذشتهای که در آینده خواهد آمد و زمان دوم را «آیندهای که هماکنون رخ داده» یعنی آیندهای که متعلق به گذشته است. این زمان سوژه مترجم است. سوژه مترجم وقتی ترجمه میکند متنی را به دست میگیرد که در گذشته نوشته شده اما نه گذشته خودش یا زبان و سنتاش. ما مترجمان متنهایی را ترجمه میکنیم که به گذشته تعلق دارند اما نه گذشته ما؛ این گذشته آینده ماست- ماضی مسقبل ما. به عبارتی دیگر، این آیندهای است که قبلا در گذشته اتفاق افتاده و مترجم میکوشد با آن روبهرو شود. متنی که مترجم دست به ترجمه آن میزند آیندهای است که قبلا نوشته شده است. با کمک از واژگان روانکاوی، بحث ما دقیقا از شکافی است که بین روایت نمادین (جایی که میتوان گذشته را به یاد آورد یا روایت کرد) و امر واقعی نشئت میگیرد. این شکاف رفعناپذیر نیست. آیندهای است که علیتش معطوف به گذشته است و نهفقط بر زمان حال بلکه بر گذشتهمان نیز اثر میگذارد. تلاش ما برای تغییر گذشته نه به سبک فاتحان - که آرشیوها را در اختیار دارند و گذشته را به دلخواه خود در لابراتوارها تغییر میدهند - بلکه اشاره به ترومایی است که در گذشته خود
نداشتهایم و ما را به سمت آینده هل میدهد. این قضیه به تجربه ترجمهکردن یک وجه کافکایی میبخشد. کافکا خود را گواه نوعی از زندگی میدانست که طوری سازماندهی شده که همیشه به سمت رخدادی اشاره میکند که باید اتفاق بیفتد اما هیچگاه رخ نمیدهد. درواقع همه از طریق اشارهکردن به آن، مانع اتفاقافتادنش میشوند. سوژه مترجم یک سوژه ناساز و بیاندام است اما با تمام وجود به وقوع واقعهای اشاره میکند که باید اتفاق بیفتد. به آیندهای اشاره میکند که شاید زمانی در یک مکان از طریق اشاره به غیبتش پدید آید. هیچ بعید نیست که این اتفاق نیفتد، ای بسا محتملتر باشد که رخ ندهد ولی کار مترجم این است که مدام به لزوم اتفاقی اشاره کند که همه میکوشند جلو آن را بگیرند.
در زبان انگلیسی سوژه سه معنا دارد و یکی از راههای رفع ابهام از آنها ترجمهشان به فارسی است: 1) سوژه به معنای فاعل در مقابل مفعول؛ 2) به معنای موضوع در مقابل محمول؛ 3) بهمعنای رعیت در مقابل ارباب. ولی سوژه یک معنای نهایی دارد. وقتی با حرف اضافه to بیاید سوژهبودن یعنی در معرضبودن- در معرض بادهای غربی ایستادن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.