|

آشنایی با برندگان نوبل شیمی 2015 و دستاوردهای آنان

بازسازی مداوم برای تداوم حیات

قدیر فرهادی

جایزه نوبل شیمی 2015 به پاس خدمات «توماس لیندال» سوئدی از مؤسسه فرانسیس کریک و آزمایشگاه کلیر هال در انگلیس، «پل مودریچ» آمریکایی از مؤسسه پزشکی هاوارد هیوز و دانشکده پزشکی دانشگاه دوک و «عزیز سانچار» ترکیه‌ای از دانشگاه کارولینای شمالی برای مکانیسم، به این سه نفر اهدا می‌شود. در بیانیه فرهنگستان علوم سوئد آمده است که این جایزه به دلیل بررسی مکانیسم یا سازوکار و طرز بازسازی دی‌ان‌ای، به این سه نفر اهدا می‌شود. به گفته کمیته نوبل، این جایزه به پاس تلاش این سه شیمی‌دان برای ارائه دانش بنیادی درباره چگونگی عملکرد یک سلول زنده و استفاده از آن برای ابداع روش‌های درمانی جدید برای بیماری‌های خطرناکی مانند سرطان به آنها اختصاص یافته است. «توماس لیندال» مکانیسم مولکولی «ترمیم برش پایه» را کشف کرده بود که به‌طور مداوم واپاشی دی‌ان‌ای انسان را خنثی می‌کند. «عزیز سانچار» به نقشه‌برداری از مکانیسم ترمیم برش نوکلئوتید پرداخت که سلول‌ها از آن برای ترمیم آسیب ناشی از پرتو فرابنفش به دی‌ان‌ای استفاده می‌کنند. «پل مودریچ» موفق به شناسایی مکانیسم موسوم به ترمیم عدم تطابق شد که نشان داد سلول‌ها چگونه به اصلاح نقایصی می‌پردازند که در زمان تکثیر دی‌ان‌ای طی تقسیم سلولی رخ می‌دهند.

این پژوهش‌ها از این لحاظ اهمیت دارد که همه اطلاعات ژنتیک که بیان می‌کند بدن انسان و دیگر موجودات زنده چگونه شکل بگیرد و دستورالعمل‌هایی که بیان می‌کند بدن ما چگونه کار کند، در ژن‌های ما نهفته است. این اطلاعات و دستورالعمل‌ها از سلولی به سلول دیگر و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. این ژن‌ها دائم در معرض تخریب به‌ دلیل تأثیرهای محیط هستند با این همه، ژن‌ها همچنان سالم و بی‌عیب باقی می‌مانند. به بیان دیگر دی‌ان‌ای همیشه آسیب می‌بیند، اما دلیل اینکه ماده ژنتیکی انسان تجزیه یا تخریب نمی‌شود، این است که مجموعه‌ای از سیستم‌های مولکولی، پیوسته فعال‌اند که کارشان نظارت و ترمیم دی‌ان‌ای است. جایزه نوبل شیمی 2015 به سه محقق پیشگامی ارائه شد که چگونگی عملکرد این سیستم‌های ترمیم‌کننده را در سطح دقیق مولکولی نقشه‌برداری کرده‌اند.
در مورد دی‌ان‌ای (DNA) باید گفت این عبارت، سرواژه عبارت دزوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید است. نقش اصلی مولکول دی‌ان‌ای ذخیره‌سازی طولانی‌مدت اطلاعات ژنتیکی است. دزوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید مولکولی است که دستورهای ژنتیکی مورداستفاده در توسعه و عملکرد تمام موجودات زنده شناخته‌شده و بسیاری از ویروس‌ها را کدگذاری می‌کند. دی‌ان‌ای اسیدنوکلئیکی شامل پروتئین و کربوهیدرات‌هاست. اسیدهای نوکلئیک از سه ماکرومولکول اصلی تشکیل شده‌اند که برای زندگی همه گونه‌های شناخته‌شده موجودات، ضروری هستند. اکثر مولکول‌های دی‌ان‌ای از دو رشته پلیمری زیستی تشکیل شده‌اند که به صورت حلقه دور هم پیچ خورده‌اند و به شکل یک مارپیچ دوگانه درآمده‌اند. دو رشته دی‌ان‌ای به‌عنوان پلی‌نوکلئوتید شناخته می‌شوند که از واحدهای ساده‌تری به نام نوکلئوتید ساخته شده است. هر نوکلئوتید از یک باز آلی، گوانین (G) یا سیتوزین (C)، یا آدنین (A)، یا تیمین (T) و از یک قند مونوساکاریدی به نام دزوکسی‌ریبوز و یک گروه فسفات تشکیل شده است. نوکلئوتیدها به وسیله پیوند کوالانسی به‌صورت زنجیره‌ای به هم متصل می‌شوند، نوکلئوتیدها از محل قند یک نوکلئوتید با فسفات نوکلئوتید دیگر پیوند ایجاد کرده و ساختاری شبیه ستون فقرات (رشته بلند) قند و فسفاتی را ایجاد می‌کنند. اما این رشته مارپیچ دوگانه (به‌دلیل اهمیت آن در زندگی ما)، موضوع بسیار مهمی برای تحقیق و پژوهش است.
در اوایل دهه 1970، دانشمندان بر این باور بودند که دی‌ان‌ای ساختار ثابتی دارد؛ یعنی دی‌ان‌ای یک مولکول ثابت و بدون تغییر است، اما «توماس لیندال» نشان داد که دی‌ان‌ای با سرعت زیادی تجزیه می‌شود. سرعت این تجزیه، آن‌قدر زیاد است که قاعدتا باید پدیدآمدن حیات و ماندگاری آن در زمین را غیرممکن کند. این بینش به وی امکان داد که مکانیسم مولکولی «ترمیم برش پایه» را کشف کند که به‌طور مداوم واپاشی دی‌ان‌ای انسان را خنثی می‌کند.
«عزیز سانچار» نیز به نقشه‌برداری از مکانیسم ترمیم برش نوکلئوتید پرداخت که سلول‌ها از آن برای ترمیم آسیب‌های دی‌ان‌ای در اثر برخورد پرتو فرابنفش، استفاده می‌کنند. افرادی که با نقص مادرزادی در این سیستم ترمیمی متولد می‌شوند، در صورت مواجهه با نور خورشید، به سرطان پوست مبتلا می‌شوند. سلول‌ها همچنین از این مکانیسم برای اصلاح نقایص ناشی از مواد جهش‌زا و موارد دیگر استفاده می‌کنند. «پل مودریچ» نیز نشان داد که سلول‌ها چگونه به اصلاح نقایصی می‌پردازند که در زمان تکثیر دی‌ان‌ای طی تقسیم سلولی رخ می‌دهند. این مکانیسم موسوم به ترمیم عدم تطابق، تعداد نقص‌ها طی تکثیر دی‌ان‌ای را ‌هزاران برابر کمتر می‌کند. نقص مادرزادی در ترمیم عدم تطابق، برای مثال باعث یک نوع ارثی سرطان روده بزرگ می‌شود.
با توجه به اهمیت دی‌ان‌ای، ساختار کارکرد آن بود که این مولکول (که اساس انتقال موروثی و اطلاعات ژنتیکی در موجودات زنده به نسل‌های بعدی به شمار می‌رود)، موضوع یک جایزه نوبل دیگر هم شد. در سال ‌1962 «جیمز واتسون» به همراه «فرانسیس کریک» و «موریس ویلکینز» (که نقشی مهم در کشف ساختار مولکولی دی‌ان‌ای داشتند)، جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی را دریافت کردند.

جایزه نوبل شیمی 2015 به پاس خدمات «توماس لیندال» سوئدی از مؤسسه فرانسیس کریک و آزمایشگاه کلیر هال در انگلیس، «پل مودریچ» آمریکایی از مؤسسه پزشکی هاوارد هیوز و دانشکده پزشکی دانشگاه دوک و «عزیز سانچار» ترکیه‌ای از دانشگاه کارولینای شمالی برای مکانیسم، به این سه نفر اهدا می‌شود. در بیانیه فرهنگستان علوم سوئد آمده است که این جایزه به دلیل بررسی مکانیسم یا سازوکار و طرز بازسازی دی‌ان‌ای، به این سه نفر اهدا می‌شود. به گفته کمیته نوبل، این جایزه به پاس تلاش این سه شیمی‌دان برای ارائه دانش بنیادی درباره چگونگی عملکرد یک سلول زنده و استفاده از آن برای ابداع روش‌های درمانی جدید برای بیماری‌های خطرناکی مانند سرطان به آنها اختصاص یافته است. «توماس لیندال» مکانیسم مولکولی «ترمیم برش پایه» را کشف کرده بود که به‌طور مداوم واپاشی دی‌ان‌ای انسان را خنثی می‌کند. «عزیز سانچار» به نقشه‌برداری از مکانیسم ترمیم برش نوکلئوتید پرداخت که سلول‌ها از آن برای ترمیم آسیب ناشی از پرتو فرابنفش به دی‌ان‌ای استفاده می‌کنند. «پل مودریچ» موفق به شناسایی مکانیسم موسوم به ترمیم عدم تطابق شد که نشان داد سلول‌ها چگونه به اصلاح نقایصی می‌پردازند که در زمان تکثیر دی‌ان‌ای طی تقسیم سلولی رخ می‌دهند.

این پژوهش‌ها از این لحاظ اهمیت دارد که همه اطلاعات ژنتیک که بیان می‌کند بدن انسان و دیگر موجودات زنده چگونه شکل بگیرد و دستورالعمل‌هایی که بیان می‌کند بدن ما چگونه کار کند، در ژن‌های ما نهفته است. این اطلاعات و دستورالعمل‌ها از سلولی به سلول دیگر و از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود. این ژن‌ها دائم در معرض تخریب به‌ دلیل تأثیرهای محیط هستند با این همه، ژن‌ها همچنان سالم و بی‌عیب باقی می‌مانند. به بیان دیگر دی‌ان‌ای همیشه آسیب می‌بیند، اما دلیل اینکه ماده ژنتیکی انسان تجزیه یا تخریب نمی‌شود، این است که مجموعه‌ای از سیستم‌های مولکولی، پیوسته فعال‌اند که کارشان نظارت و ترمیم دی‌ان‌ای است. جایزه نوبل شیمی 2015 به سه محقق پیشگامی ارائه شد که چگونگی عملکرد این سیستم‌های ترمیم‌کننده را در سطح دقیق مولکولی نقشه‌برداری کرده‌اند.
در مورد دی‌ان‌ای (DNA) باید گفت این عبارت، سرواژه عبارت دزوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید است. نقش اصلی مولکول دی‌ان‌ای ذخیره‌سازی طولانی‌مدت اطلاعات ژنتیکی است. دزوکسی‌ریبونوکلئیک‌اسید مولکولی است که دستورهای ژنتیکی مورداستفاده در توسعه و عملکرد تمام موجودات زنده شناخته‌شده و بسیاری از ویروس‌ها را کدگذاری می‌کند. دی‌ان‌ای اسیدنوکلئیکی شامل پروتئین و کربوهیدرات‌هاست. اسیدهای نوکلئیک از سه ماکرومولکول اصلی تشکیل شده‌اند که برای زندگی همه گونه‌های شناخته‌شده موجودات، ضروری هستند. اکثر مولکول‌های دی‌ان‌ای از دو رشته پلیمری زیستی تشکیل شده‌اند که به صورت حلقه دور هم پیچ خورده‌اند و به شکل یک مارپیچ دوگانه درآمده‌اند. دو رشته دی‌ان‌ای به‌عنوان پلی‌نوکلئوتید شناخته می‌شوند که از واحدهای ساده‌تری به نام نوکلئوتید ساخته شده است. هر نوکلئوتید از یک باز آلی، گوانین (G) یا سیتوزین (C)، یا آدنین (A)، یا تیمین (T) و از یک قند مونوساکاریدی به نام دزوکسی‌ریبوز و یک گروه فسفات تشکیل شده است. نوکلئوتیدها به وسیله پیوند کوالانسی به‌صورت زنجیره‌ای به هم متصل می‌شوند، نوکلئوتیدها از محل قند یک نوکلئوتید با فسفات نوکلئوتید دیگر پیوند ایجاد کرده و ساختاری شبیه ستون فقرات (رشته بلند) قند و فسفاتی را ایجاد می‌کنند. اما این رشته مارپیچ دوگانه (به‌دلیل اهمیت آن در زندگی ما)، موضوع بسیار مهمی برای تحقیق و پژوهش است.
در اوایل دهه 1970، دانشمندان بر این باور بودند که دی‌ان‌ای ساختار ثابتی دارد؛ یعنی دی‌ان‌ای یک مولکول ثابت و بدون تغییر است، اما «توماس لیندال» نشان داد که دی‌ان‌ای با سرعت زیادی تجزیه می‌شود. سرعت این تجزیه، آن‌قدر زیاد است که قاعدتا باید پدیدآمدن حیات و ماندگاری آن در زمین را غیرممکن کند. این بینش به وی امکان داد که مکانیسم مولکولی «ترمیم برش پایه» را کشف کند که به‌طور مداوم واپاشی دی‌ان‌ای انسان را خنثی می‌کند.
«عزیز سانچار» نیز به نقشه‌برداری از مکانیسم ترمیم برش نوکلئوتید پرداخت که سلول‌ها از آن برای ترمیم آسیب‌های دی‌ان‌ای در اثر برخورد پرتو فرابنفش، استفاده می‌کنند. افرادی که با نقص مادرزادی در این سیستم ترمیمی متولد می‌شوند، در صورت مواجهه با نور خورشید، به سرطان پوست مبتلا می‌شوند. سلول‌ها همچنین از این مکانیسم برای اصلاح نقایص ناشی از مواد جهش‌زا و موارد دیگر استفاده می‌کنند. «پل مودریچ» نیز نشان داد که سلول‌ها چگونه به اصلاح نقایصی می‌پردازند که در زمان تکثیر دی‌ان‌ای طی تقسیم سلولی رخ می‌دهند. این مکانیسم موسوم به ترمیم عدم تطابق، تعداد نقص‌ها طی تکثیر دی‌ان‌ای را ‌هزاران برابر کمتر می‌کند. نقص مادرزادی در ترمیم عدم تطابق، برای مثال باعث یک نوع ارثی سرطان روده بزرگ می‌شود.
با توجه به اهمیت دی‌ان‌ای، ساختار کارکرد آن بود که این مولکول (که اساس انتقال موروثی و اطلاعات ژنتیکی در موجودات زنده به نسل‌های بعدی به شمار می‌رود)، موضوع یک جایزه نوبل دیگر هم شد. در سال ‌1962 «جیمز واتسون» به همراه «فرانسیس کریک» و «موریس ویلکینز» (که نقشی مهم در کشف ساختار مولکولی دی‌ان‌ای داشتند)، جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی را دریافت کردند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.