|

شاید این مرغ واقعا غاز است

مهرداد احمدی‌شیخانی

یکی از خبرهای جالبی که هفته پیش دیدم، انتخاب اثر هنری برگزیده سال در انگلستان بود؛ اثری به‌شدت جذاب و دیدنی با عنوان «شلیک‌شده از یک شهاب». این اثر یک دکل برق فشارقوی به وزن 16تُن بود که انگار از آسمان به‌سوی زمین پرتاب شده و با زاویه 60 درجه با سر در زمین فرو رفته است؛ ایده‌ای به‌شدت ساده و بکر و کاملا متناسب با روح زمانه. وقتی تصاویر این اثر را تماشا می‌کردم از خودم می‌پرسیدم چرا این به ذهن من نرسید؟ اما آیا اگر به ذهن همچون منی می‌رسید، فرصت اجرا در کشورمان پیدا می‌کرد. تفاوت در کجاست که چنین ایده‌هایی در این سوی کره خاکی یا از ذهن همچون منی نمی‌گذرد یا اگر هم بگذرد بروز نمی‌یابد. سال‌ها پیش در شورای سردبیری یکی از روزنامه‌ها بودم که گفت‌وگویی در گرفت به این مضمون که مثلا چرا فوتبالیست‌های ما صاحب تکنیکی همچون بازیکنان برزیل نیستند. ایام مسابقات انتخابی جام‌جهانی بود و از این نوع بحث‌ها داغ. یکی از دوستانی که معمولا توجهی به این موضوعات نداشت به‌یکباره وارد بحث شد و پرسید: «چرا برزیلی‌ها مثل ما تذهیب‌کار نیستند» و بعد خودش جواب داد برای رسیدن به کمال در هر موضوعی باید در هوای آن تنفس کرد. به‌گمانم این جواب برای سؤال قبلی من هم جواب صادقی است. چنین ایده‌هایی به ذهن ما خطور نمی‌کند چون هوایی که در آن تنفس می‌کنیم از جنس دیگری است. همان‌طور که ما در هوای خوشنویسی و تذهیب تنفس می‌کنیم و آنها نه. حتی اگر چنین ایده‌هایی در ذهن ما جوانه بزند برای به‌نتیجه‌رساندنش تازه در اول ماجرا هستیم. اینکه چگونه آن را به سرانجام برسانیم؟ با کدام بودجه؟ در کجا؟ با چه حمایتی؟ کدام اسپانسر و پشتیبان؟ و اصلا همه اینها هم که باشد، آیا توان گفت‌وگوکردن بر سر چنین پروژه‌ای را داریم تا سازمانی را متولی آن کنیم؟ تجربه گفت‌وگویمان تا چه حد است؟ آیا تجربه گفت‌وگو با متولیان و صاحبان سرمایه را در این حد یافته‌ایم که چنین پروژه‌هایی را پیشنهاد داده و به سرانجام برسانیم؟ آیا هوایی که در آن تنفس می‌کنیم یعنی فقط اینکه ایده خلاقانه داشته باشیم؟ پس باقی ماجرا چه می‌شود؟
هفته پیش در تهران شاهد نورافشانی خط و تصویر بر برج آزادی بودیم. بسیاری از آن استقبال کردند و به دیدنش رفتند. تصاویرش را مرتبا در فضای مجازی به اشتراک گذاشتند و از آن استقبال کردند. ایده بصری نه‌چندان جدیدی که برای اجرایش امکاناتی لازم است که در کشور ما کمتر یافت می‌شود. اما جدای از استقبالی که از آن شد، عده‌ای هم معترض داشت، به‌خصوص در بین اهالی هنر که خود دستی از دور و نزدیک بر آتش دارند. مضمون کلی این اعتراضات بر این استوار بود که برای ما همیشه «مرغ همسایه غاز است» و اگر مثلا چنین طرحی از طرف یک هنرمند ایرانی پیشنهاد شده بود، جدی گرفته نمی‌شد، ولی چون یک هنرمند خارجی آن را جلو برده، از آن استقبال شده و متولیان امور فرصت و بودجه آن را فراهم کرده‌اند و اینکه چنین نورافشانی‌ای نه دارای ایده بصری خاص بوده و نه رخداد هنری بکر و تازه‌ای و البته اینکه هنر و توانایی هنرمندان ایرانی در این سرزمین به هیچ گرفته می‌شود و به همین دلیل فرصت رشد و بالندگی فراهم نیست.
فرض کنیم همه این ایرادها درست باشد و کاملا هم مرغ همسایه را غاز دیده‌ایم، ولی خب این غازدیدن از یک جایی آمده است. همین‌طوری که مرغ به یک کرشمه غاز نمی‌شود. کسی که می‌خواهد چنین پروژه «غازنما»یی را به سرانجام برساند باید چهارتا غاز نمایی قبلی هم داشته باشد. نمی‌شود که فقط زدوبند کرد. بالاخره موقع اجرای کار هم می‌رسد. اگر قبلا پروژه‌ای در این حد را عملیاتی نکرده باشد که در مرحله اجرا وامی‌ماند. اصلا یک سؤال، همین دوستان معترض چرا تابه‌حال چنین ایده‌ای را طرح نکرده و کار را به گفت‌وگو و نتیجه نرسانده بودند؟ اگر بوده، سابقه آن را نشان دهند. خب واقعیت امر این است که ما سابقه ایده‌هایی در این حد که مراحل اجرائی پیچیده یا حتی نیمه‌پیچیده داشته باشند را کمتر داریم. نه‌اینکه از خلاقیت تهی باشیم، نه! در سابقه ما نیست، چون در چنین هوایی تنفس نمی‌کنیم. وقتی مثلا گرافیست‌های ما در سوابق کاری خود پوسترهایی را به تماشا می‌گذارند که روی دیوار شهرها دیده نشده و از دل سفارش و تعامل با سفارش‌دهنده بیرون نیامده، چه انتظاری می‌شود داشت. رسیدن به یک اتفاق همچون رخداد نورافشانی بر برج آزادی فقط ناشی از توان و خلاقیت نیست. پروژه‌ای است که از دل سوابق، گفت‌وگو و تعامل بیرون می‌آید. شاید اگر مرغی غاز می‌شود به همین دلایل باشد.

یکی از خبرهای جالبی که هفته پیش دیدم، انتخاب اثر هنری برگزیده سال در انگلستان بود؛ اثری به‌شدت جذاب و دیدنی با عنوان «شلیک‌شده از یک شهاب». این اثر یک دکل برق فشارقوی به وزن 16تُن بود که انگار از آسمان به‌سوی زمین پرتاب شده و با زاویه 60 درجه با سر در زمین فرو رفته است؛ ایده‌ای به‌شدت ساده و بکر و کاملا متناسب با روح زمانه. وقتی تصاویر این اثر را تماشا می‌کردم از خودم می‌پرسیدم چرا این به ذهن من نرسید؟ اما آیا اگر به ذهن همچون منی می‌رسید، فرصت اجرا در کشورمان پیدا می‌کرد. تفاوت در کجاست که چنین ایده‌هایی در این سوی کره خاکی یا از ذهن همچون منی نمی‌گذرد یا اگر هم بگذرد بروز نمی‌یابد. سال‌ها پیش در شورای سردبیری یکی از روزنامه‌ها بودم که گفت‌وگویی در گرفت به این مضمون که مثلا چرا فوتبالیست‌های ما صاحب تکنیکی همچون بازیکنان برزیل نیستند. ایام مسابقات انتخابی جام‌جهانی بود و از این نوع بحث‌ها داغ. یکی از دوستانی که معمولا توجهی به این موضوعات نداشت به‌یکباره وارد بحث شد و پرسید: «چرا برزیلی‌ها مثل ما تذهیب‌کار نیستند» و بعد خودش جواب داد برای رسیدن به کمال در هر موضوعی باید در هوای آن تنفس کرد. به‌گمانم این جواب برای سؤال قبلی من هم جواب صادقی است. چنین ایده‌هایی به ذهن ما خطور نمی‌کند چون هوایی که در آن تنفس می‌کنیم از جنس دیگری است. همان‌طور که ما در هوای خوشنویسی و تذهیب تنفس می‌کنیم و آنها نه. حتی اگر چنین ایده‌هایی در ذهن ما جوانه بزند برای به‌نتیجه‌رساندنش تازه در اول ماجرا هستیم. اینکه چگونه آن را به سرانجام برسانیم؟ با کدام بودجه؟ در کجا؟ با چه حمایتی؟ کدام اسپانسر و پشتیبان؟ و اصلا همه اینها هم که باشد، آیا توان گفت‌وگوکردن بر سر چنین پروژه‌ای را داریم تا سازمانی را متولی آن کنیم؟ تجربه گفت‌وگویمان تا چه حد است؟ آیا تجربه گفت‌وگو با متولیان و صاحبان سرمایه را در این حد یافته‌ایم که چنین پروژه‌هایی را پیشنهاد داده و به سرانجام برسانیم؟ آیا هوایی که در آن تنفس می‌کنیم یعنی فقط اینکه ایده خلاقانه داشته باشیم؟ پس باقی ماجرا چه می‌شود؟
هفته پیش در تهران شاهد نورافشانی خط و تصویر بر برج آزادی بودیم. بسیاری از آن استقبال کردند و به دیدنش رفتند. تصاویرش را مرتبا در فضای مجازی به اشتراک گذاشتند و از آن استقبال کردند. ایده بصری نه‌چندان جدیدی که برای اجرایش امکاناتی لازم است که در کشور ما کمتر یافت می‌شود. اما جدای از استقبالی که از آن شد، عده‌ای هم معترض داشت، به‌خصوص در بین اهالی هنر که خود دستی از دور و نزدیک بر آتش دارند. مضمون کلی این اعتراضات بر این استوار بود که برای ما همیشه «مرغ همسایه غاز است» و اگر مثلا چنین طرحی از طرف یک هنرمند ایرانی پیشنهاد شده بود، جدی گرفته نمی‌شد، ولی چون یک هنرمند خارجی آن را جلو برده، از آن استقبال شده و متولیان امور فرصت و بودجه آن را فراهم کرده‌اند و اینکه چنین نورافشانی‌ای نه دارای ایده بصری خاص بوده و نه رخداد هنری بکر و تازه‌ای و البته اینکه هنر و توانایی هنرمندان ایرانی در این سرزمین به هیچ گرفته می‌شود و به همین دلیل فرصت رشد و بالندگی فراهم نیست.
فرض کنیم همه این ایرادها درست باشد و کاملا هم مرغ همسایه را غاز دیده‌ایم، ولی خب این غازدیدن از یک جایی آمده است. همین‌طوری که مرغ به یک کرشمه غاز نمی‌شود. کسی که می‌خواهد چنین پروژه «غازنما»یی را به سرانجام برساند باید چهارتا غاز نمایی قبلی هم داشته باشد. نمی‌شود که فقط زدوبند کرد. بالاخره موقع اجرای کار هم می‌رسد. اگر قبلا پروژه‌ای در این حد را عملیاتی نکرده باشد که در مرحله اجرا وامی‌ماند. اصلا یک سؤال، همین دوستان معترض چرا تابه‌حال چنین ایده‌ای را طرح نکرده و کار را به گفت‌وگو و نتیجه نرسانده بودند؟ اگر بوده، سابقه آن را نشان دهند. خب واقعیت امر این است که ما سابقه ایده‌هایی در این حد که مراحل اجرائی پیچیده یا حتی نیمه‌پیچیده داشته باشند را کمتر داریم. نه‌اینکه از خلاقیت تهی باشیم، نه! در سابقه ما نیست، چون در چنین هوایی تنفس نمی‌کنیم. وقتی مثلا گرافیست‌های ما در سوابق کاری خود پوسترهایی را به تماشا می‌گذارند که روی دیوار شهرها دیده نشده و از دل سفارش و تعامل با سفارش‌دهنده بیرون نیامده، چه انتظاری می‌شود داشت. رسیدن به یک اتفاق همچون رخداد نورافشانی بر برج آزادی فقط ناشی از توان و خلاقیت نیست. پروژه‌ای است که از دل سوابق، گفت‌وگو و تعامل بیرون می‌آید. شاید اگر مرغی غاز می‌شود به همین دلایل باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.