|

سه‌گانه «مادرانه»؛ «روغن مار»، «مرهم» و «کلاس هنرپیشگی»

فُرم به‌مثابه زندگی

علی فرهمند

آخرین سروده سپید ِ «داوودنژاد» که مُهر پایانی است بر منظومه «مادرانه‌اش»، همچون «مَرهم» و «کلاس هنرپیشگی»، شگفت‌انگیز است. سه‌گانه سرخوش ِ «مادرانه»، هرچقدر هم که پایانی خوش را به مخاطب ارائه دهد، می‌توان اندوه عمیق ِ پنهان‌شده‌اش را- که همان رنج ِ بی‌پایان مادرانه است- دریافت کرد؛ مانند شعری سپید که رنجی دیرینه در آن پنهان شده است. این سه‌گانه، جملات آغازین کتاب «بیگانه» را به یاد می‌آورد: «مادرم امروز، مُرد. شاید هم دیروز، نمی‌دانم. تلگرامی بدین مضمون از خانه سالمندان دریافت کرده‌ام. مادر درگذشت. تدفین فردا. از تلگرام چیزی دستگیرم نشد. شاید این واقعه دیروز اتفاق افتاده باشد». سه فیلم اخیر «داوودنژاد» مانند جملات ِ کتاب «بیگانه»، اندوه ِ برآمده از رنج مادر را از طریق شخصیت و فضا پنهان می‌کند. به‌طوری‌که این سه فیلم ‌اصلا درباره «مادر» نیست اما «مادر» نقطه عزیمت داستان فیلم‌هاست.
هرکدام از این سه فیلم، از سه فرم متفاوت پیروی می‌کنند؛ «مرهم» که الگوی شکست زمان را برمی‌گزیند و از طریق این کارکرد، به کلایمکس در «مضمون» و «متن» می‌رسد: بازیابی آغوش مادرانه (به قول «پالین کیل»: «جیغ نزنید»). «کلاس هنرپیشگی» که از جانب «فُرم»، بسیار متأثر از ایده‌ فاصله‌گذاری در آثار متأخر موج نو فرانسه است اما فیلم‌ساز از این تأثیر به طور استاندارد استفاده کرده و مضمونی مشابه با مضمون ِ«مرهم» را از طریق فاصله‌گذاری - این‌بار با طرح دیدگاهی جدید نسبت به این مضمون- به تصویر کشیده است.
«روغن مار»؛ هم فیلمی بدیع از جانب «فُرم روایی» است که به‌خاطر سبک بصری و هم‌خوانی این سبک با مضمون، تأییدیه‌ای است بر اهمیت این سه‌گانه. «روغن مار» چهار سکانس دارد. فصل آغازین، مقدمه‌ای است برای شروع داستان و در تضاد با مضمون کلی. فروشنده‌ای که ادعا می‌کند دوای هر دردی نزد اوست. این فصل در تضاد با دو فصل دیگر، ریشخندی است بر رنج‌هایی که هیچ‌گاه پایان‌ نمی‌پذیرند. فصل دوم، فصل سختی است؛ فصلی که عامدانه فیلم را از ریتم می‌اندازد تا تنها تصویر زنی سرگردان را برای چند دقیقه ببینیم؛ زنی که بدون آنکه حرفی بزند، سرگردان میان ازدحام جمعیت قدم برمی‌دارد و ظاهرا مقصد معینی ندارد. گاهی به سمت راست می‌رود و میوه‌های میوه‌فروشی را نگاه می‌کند و گاهی به سمت چپ می‌آید و عینک‌های آفتابی مغازه را بررسی می‌کند. این سکانس، مهم‌ترین سکانس ِ این سه‌گانه است؛ زیرا از طریق «فُرم»، مضمون فیلم را از درون‌ متن به سطح بیرونی فیلم می‌رساند و شاید سرنوشتی است برای مادران سه‌گانه «مادرانه». نکته مهمی که درباره سبک بصری «روغن مار» باید یادآور شد این است که الزامات «فرم» موجب تغییر در ریتم فیلم می‌شود و به‌همین‌خاطر این فیلم در دسته‌بندی آثار «تجربی» جای می‌گیرد؛ زیرا در معنای کلی، روایت ِ فیلم، تِم و دیگر مؤلفه‌های درون‌متنی توسط «فُرم» هدایت می‌شوند. سه‌گانه «روغن مار» و... سه اثری هستند که مؤلفه‌های شعرگونه سینمایی را در فضای پرهیاهوی دنیای مدرن درهم می‌آمیزند و اگر بی‌توجه از کنار فیلم‌ها عبور کنیم، چیزی جز سروصدا و هیاهو و خشونت عایدمان نمی‌شود؛ اما در لایه پنهانی فیلم می‌توان به مفهوم عشق پی برد؛ عشقی که در «مرهم» با آن صحنه نهایی و آغوش ِ منتظر «کبری حسن‌زاده» نمایان می‌شود و در «کلاس هنرپیشگی» با شوکه‌شدن «احترام حبیبیان» از ترس مشاجره فرزندانش و در «روغن مار» با دعوای مادر و فرزند. سه‌گانه «مادرانه»، «علیرضا داوودنژاد» نمونه‌ بسیار خوبی برای سینمای بدون فیلم‌نامه و متکی به «فُرم» است.

آخرین سروده سپید ِ «داوودنژاد» که مُهر پایانی است بر منظومه «مادرانه‌اش»، همچون «مَرهم» و «کلاس هنرپیشگی»، شگفت‌انگیز است. سه‌گانه سرخوش ِ «مادرانه»، هرچقدر هم که پایانی خوش را به مخاطب ارائه دهد، می‌توان اندوه عمیق ِ پنهان‌شده‌اش را- که همان رنج ِ بی‌پایان مادرانه است- دریافت کرد؛ مانند شعری سپید که رنجی دیرینه در آن پنهان شده است. این سه‌گانه، جملات آغازین کتاب «بیگانه» را به یاد می‌آورد: «مادرم امروز، مُرد. شاید هم دیروز، نمی‌دانم. تلگرامی بدین مضمون از خانه سالمندان دریافت کرده‌ام. مادر درگذشت. تدفین فردا. از تلگرام چیزی دستگیرم نشد. شاید این واقعه دیروز اتفاق افتاده باشد». سه فیلم اخیر «داوودنژاد» مانند جملات ِ کتاب «بیگانه»، اندوه ِ برآمده از رنج مادر را از طریق شخصیت و فضا پنهان می‌کند. به‌طوری‌که این سه فیلم ‌اصلا درباره «مادر» نیست اما «مادر» نقطه عزیمت داستان فیلم‌هاست.
هرکدام از این سه فیلم، از سه فرم متفاوت پیروی می‌کنند؛ «مرهم» که الگوی شکست زمان را برمی‌گزیند و از طریق این کارکرد، به کلایمکس در «مضمون» و «متن» می‌رسد: بازیابی آغوش مادرانه (به قول «پالین کیل»: «جیغ نزنید»). «کلاس هنرپیشگی» که از جانب «فُرم»، بسیار متأثر از ایده‌ فاصله‌گذاری در آثار متأخر موج نو فرانسه است اما فیلم‌ساز از این تأثیر به طور استاندارد استفاده کرده و مضمونی مشابه با مضمون ِ«مرهم» را از طریق فاصله‌گذاری - این‌بار با طرح دیدگاهی جدید نسبت به این مضمون- به تصویر کشیده است.
«روغن مار»؛ هم فیلمی بدیع از جانب «فُرم روایی» است که به‌خاطر سبک بصری و هم‌خوانی این سبک با مضمون، تأییدیه‌ای است بر اهمیت این سه‌گانه. «روغن مار» چهار سکانس دارد. فصل آغازین، مقدمه‌ای است برای شروع داستان و در تضاد با مضمون کلی. فروشنده‌ای که ادعا می‌کند دوای هر دردی نزد اوست. این فصل در تضاد با دو فصل دیگر، ریشخندی است بر رنج‌هایی که هیچ‌گاه پایان‌ نمی‌پذیرند. فصل دوم، فصل سختی است؛ فصلی که عامدانه فیلم را از ریتم می‌اندازد تا تنها تصویر زنی سرگردان را برای چند دقیقه ببینیم؛ زنی که بدون آنکه حرفی بزند، سرگردان میان ازدحام جمعیت قدم برمی‌دارد و ظاهرا مقصد معینی ندارد. گاهی به سمت راست می‌رود و میوه‌های میوه‌فروشی را نگاه می‌کند و گاهی به سمت چپ می‌آید و عینک‌های آفتابی مغازه را بررسی می‌کند. این سکانس، مهم‌ترین سکانس ِ این سه‌گانه است؛ زیرا از طریق «فُرم»، مضمون فیلم را از درون‌ متن به سطح بیرونی فیلم می‌رساند و شاید سرنوشتی است برای مادران سه‌گانه «مادرانه». نکته مهمی که درباره سبک بصری «روغن مار» باید یادآور شد این است که الزامات «فرم» موجب تغییر در ریتم فیلم می‌شود و به‌همین‌خاطر این فیلم در دسته‌بندی آثار «تجربی» جای می‌گیرد؛ زیرا در معنای کلی، روایت ِ فیلم، تِم و دیگر مؤلفه‌های درون‌متنی توسط «فُرم» هدایت می‌شوند. سه‌گانه «روغن مار» و... سه اثری هستند که مؤلفه‌های شعرگونه سینمایی را در فضای پرهیاهوی دنیای مدرن درهم می‌آمیزند و اگر بی‌توجه از کنار فیلم‌ها عبور کنیم، چیزی جز سروصدا و هیاهو و خشونت عایدمان نمی‌شود؛ اما در لایه پنهانی فیلم می‌توان به مفهوم عشق پی برد؛ عشقی که در «مرهم» با آن صحنه نهایی و آغوش ِ منتظر «کبری حسن‌زاده» نمایان می‌شود و در «کلاس هنرپیشگی» با شوکه‌شدن «احترام حبیبیان» از ترس مشاجره فرزندانش و در «روغن مار» با دعوای مادر و فرزند. سه‌گانه «مادرانه»، «علیرضا داوودنژاد» نمونه‌ بسیار خوبی برای سینمای بدون فیلم‌نامه و متکی به «فُرم» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.