|

گفت‌وگو با علیرضا امیرحاجبی به انگیزه اجرائی در گالری آرته

دعوت به آرامش

شرق: علیرضا امیرحاجبی، هنرمند مفهومی، در پروژه‌ای با عنوان «هنر، ضدداعش» مشارکت دارد و قرار است 16 مهر در گالری آرته برنامه‌ای را اجرا کند. این پروژه به طراحی و پیشنهاد آنیما احتیاط و همکاری گروه هنری «رأی نیک» شکل گرفته و هدف آن ایجاد فضای آفرینشگر در برابر قتل و تخریب است. به بهانه حضور او در این طرح و کاری که قرار است ارائه دهد؛ با او گپ‌وگفتی داشتیم که در ادامه می‌خوانید:

همکاری شما با پروژه «هنر، ضدداعش» چگونه خواهد بود و چه برنامه‌ای را اجرا خواهید کرد؟
این اجرا درواقع نوعی متفاوت از اجرای موسیقی در گالری است. در این اجرا، سعی کردم از مدیومی استفاده کنم که به واضح‌ترین شکل، رساننده پیام صلح باشد؛ اجرای چهار قطعه موسیقی با عنوان «موسیقی برای صلح».
قطعه ابتدایی، سه میزان نهایی پرلود شماره دو ۹۹۷ BWV یوهان سباستیان باخ در «لامینور» است که آن را با تکرار و سکوت‌های نسبتا طولانی ترکیب کرده‌ام. این نوعی تفسیر و انتخاب آزادنه است از قطعه‌ای شگفت‌انگیز که برای من مثل کتاب راهنما در موسیقی می‌ماند. کار من نوعی گزینش شخصی است از یک متن کهن باروک که تابه‌حال تجربه نشده.
قطعه دوم، یک فاندانگو است که آن نیز ویژگی‌هایی از قبیل سکوت و تکرار جملات دارد. در این قطعه هم به ارزش سکوت تأکید زیادی شده است.
در قطعات سه و چهار با رویکردی مینی‌مالیستی، اجراهایی را بر مبنای ارائه جملات طولانی و تکرار و تغییرات نامحسوس طراحی کردم. بااین‌حال، آنچه سرعت اجراها را تعیین می‌کند، در تعامل با مخاطب شکل خواهد گرفت. به احتمال زیاد، بسیاری از مخاطبان برای اولین‌بار چنین فضای صوتی را تجربه خواهند کرد. البته تعامل با مخاطب ایده‌ای بسیار قدیمی است. این رویکرد را از موسیقی‌دانان دوره باروک وام گرفته‌ام که در تعامل با مخاطب، تصمیم به چگونگی اجرا می‌گرفتند.
به‌طورکلی ضرورت وجود موسیقی در گالری چیست؟
شروع چنین رویکردی به موسیقی را باید در دهه 50 میلادی جست‌وجو کرد. این راهی است برای کم‌کردن فاصله معمارانه و فیزیکی هنرمند از مخاطب؛ شکستن جبر صحنه و ارتباط مستقیم با مخاطب. هنرمند در جهان معاصر به برهم‌زدن چنین رفتار جابرانه‌ای می‌پردازد که در آن چینش محیط برهم می‌ریزد، نقش مخاطب بخت‌برگشته‌ای که در اجرای کلاسیکی نشسته و حتی حق سرفه‌کردن هم ندارد، تغییر می‌کند و این تغییر زمانی بیشتر محسوس می‌شود که چنین رویکردی را در سایر هنرها نیز می‌بینیم. تئاتر سنتی از صحنه خارج می‌شود و به خیابان می‌آید. گویا این یک ضرورت بود برای موسیقی. یعنی موسیقی‌دانان نمی‌خواستند از سایر هنرها عقب بمانند. نظریات و آثار هنرمندانی چون جان کیج، ایو کلاین، اشتوکهاوزن و دیوید تودور و به‌ویژه لامونت یانگ در‌این‌زمینه بسیار مهم بود. البته ریشه این‌گونه کنش هنری به‌طور قطع به فوتوریست‌ها و هنرمندان نهضت دادا بازمی‌گردد. به‌میان‌آمدن مخاطبی که حق دارد با موسیقی زنده ریتم بگیرد و همخوانی کند، از تراشه‌های همان جریان‌ها و تفکرات است. البته نقش موسیقی‌دانان سبک راک را نباید در این میان فراموش کرد.
نقش خلاقیت در چنین اجراهایی چگونه است؟
ابژه‌ها (چیزهای هنری مثل تابلو نقاشی یا یک مجسمه) دیگر نقش نهایی را در عرصه هنر بازی نمی‌کنند، بلکه این ایده‌ها هستند که اهمیت یافته‌اند. نکته اصلی پرورش ایده‌هاست. داشتن ذهنی باز مهم است، ذهنی که پذیرای اتفاقات محیط است، ذهنی که حضور زمان و مکان را پذیرا می‌شود و در مرحله بعدی آن ایده به‌صورت کنش‌های هنری بیان و عرضه می‌شود. هنرهای اجرائی مثل پرفورمنس‌آرت و موسیقی یا به صورت آثاری در حوزه هنر تجسمی و مفهومی به بار می‌نشیند. در این میان آنچه اهمیت خود را نزد گروه بزرگی از هنرمندان از دست داده، نقش ابژه است.
درباره پروژه هنر ضد داعش چطور فکر می‌کنید و انگیزه‌تان برای همکاری در این پروژه چیست؟
خوشحالم که از من دعوت شد تا در این پروژه مشارکت کنم. بسیار متشکر هستم از آنیما احتیاط، گروه رای نیک و مدیریت گالری آرته که برای این پروژه خیلی زحمت کشیده‌اند، آن هم بدون هیچ‌گونه حمایتی.
اما درباره اقدامات و رویداد‌های خاورمیانه و داعش می‌توانم تنها به طرح یک تحلیل خاص بسنده کنم.
داعش فقط برگی از تاریخ خشونت بشری است که شاید به علت معاصربودنش به آن واکنش نشان می‌دهیم. چیزی که بدان اطمینان دارم این است که خشونت داعش جنبه دینی - مذهبی ندارد. بلکه بیشتر مقوله‌ای فرویدی در آن می‌بینم؛ گروهی که علیه پدرِبزرگ و سمبلیک طغیان می‌کنند و درنهایت خودشان هم نابود می‌شوند. بله از سمتی هم می‌توان آن را خشونت بی‌منطقی دانست که برایند برخوردهای بیناتمدنی است.
من جامعه‌شناس نیستم و نمی‌توانم نظری تخصصی بدهم. اما به‌نظرم داعش تنها نمونه خشونت در جهان معاصر نیست. پسر هفت‌ساله‌ای که اسلحه به دست می‌گیرد و هم‌شاگردی‌های خود را می‌کشد، او هم طغیان ادیپال و فرویدی دارد.
داعش، فقط نماینده یکی از انواع خشونت است، نماینده‌ای که تا انتهای مرزهای خشونت رفته و برای ما تصاویری خیالی را بازتولید می‌کند. داعش شکلی از حاد- واقعیت را به نمایش گذاشته است. خشونت هم در تمدن بشری بازتولید می‌شود و هم تمدن از آن می‌گریزد و این تناقض اسفبار تمدن بشری است. اما این تمام ماجرا نیست.
رفتار ما با محیط‌زیست و طبیعت هم خشونت‌آمیز است. تخریب آثار باستانی، آب‌شدن یخ‌های قطب شمال بر اثر گرم‌شدن زمین... اینها مگر خشونت نیستند؟ ما به انسان‌هایی تبدیل شده‌ایم که هرچه منطقی‌تر می‌شوند، خشن‌تر می‌شوند.
باز تکرار می‌کنم که من نه سیاست‌مدار هستم و نه جامعه‌شناس. تنها کاری که می‌توانم انجام دهم همین است؛ بیان یک پیام ساده به وسیله یک رسانه هنری. بارها شنیده‌ام که افرادی می‌گویند: این فعالیت‌ها بیهوده است و به‌هرحال داعش به جنایات خود ادامه می‌دهد، اما من و امثال من نمی‌توانیم ساکت بنشینیم. این حداقل کاری است که در متن تاریخ معاصر باقی می‌ماند. برای من همین که فردا نگویند که فلانی مثل مرده‌ای ساکت نشست، کافی است. همین مشارکت‌ها حال خود انسان را نیز بهتر می‌کند. به‌طور کل اقدام‌کردن و حرکت‌کردن بهتر از منفعل‌بودن است.
و سخن آخر... .
مخاطبان این اجرا در گالری آرته با یک تجربه‌ای شنیداری مواجه می‌شوند؛ تجربه‌ای که شکل متفاوتی از ایده‌پردازی را ارائه می‌دهد که با تکرار و یکنواختی‌اش باعث ایجاد نوعی خلوص می‌شود؛ خلوصی که به قول سهراب، انسان را به حوضچه اکنون پرتاب و به او یادآوری می‌کند که اصوات بسیار‌بسیار مهم هستند و اینکه موسیقی همیشه به شکلی که ما می‌شناسیم خود را نمایان نمی‌کند بلکه برخی مواقع خود را به شکل دیگری به ظهور می‌رساند و در‌هرحال و هر زمان می‌تواند پیام‌رسان صلح و آرامش باشد.

شرق: علیرضا امیرحاجبی، هنرمند مفهومی، در پروژه‌ای با عنوان «هنر، ضدداعش» مشارکت دارد و قرار است 16 مهر در گالری آرته برنامه‌ای را اجرا کند. این پروژه به طراحی و پیشنهاد آنیما احتیاط و همکاری گروه هنری «رأی نیک» شکل گرفته و هدف آن ایجاد فضای آفرینشگر در برابر قتل و تخریب است. به بهانه حضور او در این طرح و کاری که قرار است ارائه دهد؛ با او گپ‌وگفتی داشتیم که در ادامه می‌خوانید:

همکاری شما با پروژه «هنر، ضدداعش» چگونه خواهد بود و چه برنامه‌ای را اجرا خواهید کرد؟
این اجرا درواقع نوعی متفاوت از اجرای موسیقی در گالری است. در این اجرا، سعی کردم از مدیومی استفاده کنم که به واضح‌ترین شکل، رساننده پیام صلح باشد؛ اجرای چهار قطعه موسیقی با عنوان «موسیقی برای صلح».
قطعه ابتدایی، سه میزان نهایی پرلود شماره دو ۹۹۷ BWV یوهان سباستیان باخ در «لامینور» است که آن را با تکرار و سکوت‌های نسبتا طولانی ترکیب کرده‌ام. این نوعی تفسیر و انتخاب آزادنه است از قطعه‌ای شگفت‌انگیز که برای من مثل کتاب راهنما در موسیقی می‌ماند. کار من نوعی گزینش شخصی است از یک متن کهن باروک که تابه‌حال تجربه نشده.
قطعه دوم، یک فاندانگو است که آن نیز ویژگی‌هایی از قبیل سکوت و تکرار جملات دارد. در این قطعه هم به ارزش سکوت تأکید زیادی شده است.
در قطعات سه و چهار با رویکردی مینی‌مالیستی، اجراهایی را بر مبنای ارائه جملات طولانی و تکرار و تغییرات نامحسوس طراحی کردم. بااین‌حال، آنچه سرعت اجراها را تعیین می‌کند، در تعامل با مخاطب شکل خواهد گرفت. به احتمال زیاد، بسیاری از مخاطبان برای اولین‌بار چنین فضای صوتی را تجربه خواهند کرد. البته تعامل با مخاطب ایده‌ای بسیار قدیمی است. این رویکرد را از موسیقی‌دانان دوره باروک وام گرفته‌ام که در تعامل با مخاطب، تصمیم به چگونگی اجرا می‌گرفتند.
به‌طورکلی ضرورت وجود موسیقی در گالری چیست؟
شروع چنین رویکردی به موسیقی را باید در دهه 50 میلادی جست‌وجو کرد. این راهی است برای کم‌کردن فاصله معمارانه و فیزیکی هنرمند از مخاطب؛ شکستن جبر صحنه و ارتباط مستقیم با مخاطب. هنرمند در جهان معاصر به برهم‌زدن چنین رفتار جابرانه‌ای می‌پردازد که در آن چینش محیط برهم می‌ریزد، نقش مخاطب بخت‌برگشته‌ای که در اجرای کلاسیکی نشسته و حتی حق سرفه‌کردن هم ندارد، تغییر می‌کند و این تغییر زمانی بیشتر محسوس می‌شود که چنین رویکردی را در سایر هنرها نیز می‌بینیم. تئاتر سنتی از صحنه خارج می‌شود و به خیابان می‌آید. گویا این یک ضرورت بود برای موسیقی. یعنی موسیقی‌دانان نمی‌خواستند از سایر هنرها عقب بمانند. نظریات و آثار هنرمندانی چون جان کیج، ایو کلاین، اشتوکهاوزن و دیوید تودور و به‌ویژه لامونت یانگ در‌این‌زمینه بسیار مهم بود. البته ریشه این‌گونه کنش هنری به‌طور قطع به فوتوریست‌ها و هنرمندان نهضت دادا بازمی‌گردد. به‌میان‌آمدن مخاطبی که حق دارد با موسیقی زنده ریتم بگیرد و همخوانی کند، از تراشه‌های همان جریان‌ها و تفکرات است. البته نقش موسیقی‌دانان سبک راک را نباید در این میان فراموش کرد.
نقش خلاقیت در چنین اجراهایی چگونه است؟
ابژه‌ها (چیزهای هنری مثل تابلو نقاشی یا یک مجسمه) دیگر نقش نهایی را در عرصه هنر بازی نمی‌کنند، بلکه این ایده‌ها هستند که اهمیت یافته‌اند. نکته اصلی پرورش ایده‌هاست. داشتن ذهنی باز مهم است، ذهنی که پذیرای اتفاقات محیط است، ذهنی که حضور زمان و مکان را پذیرا می‌شود و در مرحله بعدی آن ایده به‌صورت کنش‌های هنری بیان و عرضه می‌شود. هنرهای اجرائی مثل پرفورمنس‌آرت و موسیقی یا به صورت آثاری در حوزه هنر تجسمی و مفهومی به بار می‌نشیند. در این میان آنچه اهمیت خود را نزد گروه بزرگی از هنرمندان از دست داده، نقش ابژه است.
درباره پروژه هنر ضد داعش چطور فکر می‌کنید و انگیزه‌تان برای همکاری در این پروژه چیست؟
خوشحالم که از من دعوت شد تا در این پروژه مشارکت کنم. بسیار متشکر هستم از آنیما احتیاط، گروه رای نیک و مدیریت گالری آرته که برای این پروژه خیلی زحمت کشیده‌اند، آن هم بدون هیچ‌گونه حمایتی.
اما درباره اقدامات و رویداد‌های خاورمیانه و داعش می‌توانم تنها به طرح یک تحلیل خاص بسنده کنم.
داعش فقط برگی از تاریخ خشونت بشری است که شاید به علت معاصربودنش به آن واکنش نشان می‌دهیم. چیزی که بدان اطمینان دارم این است که خشونت داعش جنبه دینی - مذهبی ندارد. بلکه بیشتر مقوله‌ای فرویدی در آن می‌بینم؛ گروهی که علیه پدرِبزرگ و سمبلیک طغیان می‌کنند و درنهایت خودشان هم نابود می‌شوند. بله از سمتی هم می‌توان آن را خشونت بی‌منطقی دانست که برایند برخوردهای بیناتمدنی است.
من جامعه‌شناس نیستم و نمی‌توانم نظری تخصصی بدهم. اما به‌نظرم داعش تنها نمونه خشونت در جهان معاصر نیست. پسر هفت‌ساله‌ای که اسلحه به دست می‌گیرد و هم‌شاگردی‌های خود را می‌کشد، او هم طغیان ادیپال و فرویدی دارد.
داعش، فقط نماینده یکی از انواع خشونت است، نماینده‌ای که تا انتهای مرزهای خشونت رفته و برای ما تصاویری خیالی را بازتولید می‌کند. داعش شکلی از حاد- واقعیت را به نمایش گذاشته است. خشونت هم در تمدن بشری بازتولید می‌شود و هم تمدن از آن می‌گریزد و این تناقض اسفبار تمدن بشری است. اما این تمام ماجرا نیست.
رفتار ما با محیط‌زیست و طبیعت هم خشونت‌آمیز است. تخریب آثار باستانی، آب‌شدن یخ‌های قطب شمال بر اثر گرم‌شدن زمین... اینها مگر خشونت نیستند؟ ما به انسان‌هایی تبدیل شده‌ایم که هرچه منطقی‌تر می‌شوند، خشن‌تر می‌شوند.
باز تکرار می‌کنم که من نه سیاست‌مدار هستم و نه جامعه‌شناس. تنها کاری که می‌توانم انجام دهم همین است؛ بیان یک پیام ساده به وسیله یک رسانه هنری. بارها شنیده‌ام که افرادی می‌گویند: این فعالیت‌ها بیهوده است و به‌هرحال داعش به جنایات خود ادامه می‌دهد، اما من و امثال من نمی‌توانیم ساکت بنشینیم. این حداقل کاری است که در متن تاریخ معاصر باقی می‌ماند. برای من همین که فردا نگویند که فلانی مثل مرده‌ای ساکت نشست، کافی است. همین مشارکت‌ها حال خود انسان را نیز بهتر می‌کند. به‌طور کل اقدام‌کردن و حرکت‌کردن بهتر از منفعل‌بودن است.
و سخن آخر... .
مخاطبان این اجرا در گالری آرته با یک تجربه‌ای شنیداری مواجه می‌شوند؛ تجربه‌ای که شکل متفاوتی از ایده‌پردازی را ارائه می‌دهد که با تکرار و یکنواختی‌اش باعث ایجاد نوعی خلوص می‌شود؛ خلوصی که به قول سهراب، انسان را به حوضچه اکنون پرتاب و به او یادآوری می‌کند که اصوات بسیار‌بسیار مهم هستند و اینکه موسیقی همیشه به شکلی که ما می‌شناسیم خود را نمایان نمی‌کند بلکه برخی مواقع خود را به شکل دیگری به ظهور می‌رساند و در‌هرحال و هر زمان می‌تواند پیام‌رسان صلح و آرامش باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.