|

مروری بر رمان «گیت دخانیِ» علی میرفتاح

بی‌عمر زنده‌ام

«قرارداد بسته بودم که فیلم‌نامه ترسناک بنویسم اما از پسش برنمی‌آمدم؛ صحنه‌ها را وقتی تجسم می‌کردم نه‌‌تنها ترسناک نبودند، بلکه خنده‌دار هم بودند. بَدَک پول نگرفته بودم و در حرف و ادعا قرار بود روی دست جن‌گیر بلند شوم، اما حاصل کار از پارک‌وی هم آبکی‌تر شده بود. سرِ تهیه‌کننده را که هی زنگ می‌زد و پیگیری می‌کرد به طاق کوبیدم و یک هفته موبایلم را خاموش کردم و رفتم کلید کلبه جنگلی خسرو را -در اطراف جاده دو‌هزار- گرفتم و با خودم قرار گذاشتم تک و تنها بروم بست بنشینم و تا از پس کار برنیامده‌ام، ‌برنگردم... همه بحث این بود که توی سینمای ایران فیلم ترسناک درنمی‌گیرد و هر که خواسته تماشاگر را بترساند، بدتر خندانده. اما من به حرف آمده بودم که مشکل به سناریو برمی‌گردد و عموم سناریست‌ها ترس مخاطب ایرانی را نمی‌شناسند و فقط می‌خواهند -بلکه فقط بلدند- بی‌مووی‌های هارور را با قصه‌های ایرانی آداپته کنند، حال آنکه ترس آداپته نمی‌شود و اگر اورژینال و اساسی نباشد، دل مخاطب را از جا نمی‌کند... خودم را به دست سرنوشت سپردم و به کلبه جنگلی و ارتفاعات دو هزار و هوای سرد آذر ماه امید بستم بلکه بتوانم از پس کار برآیم... اینکه پس از یک هفته فیلم‌نامه را تمام کردم یا نه، مهم نیست... مهم این است که یک هفته بعد از اتراق در کلبه جنگلی، من با علی میرفتاح جدیدی آشنا شدم که برایم بسیار حیرت‌انگیز و جالب‌توجه بود...».
رمان «گیت دخانی» گزارش پنج دیدار، نوشته علی میرفتاح این‌طور آغاز می‌شود. میرفتاح داستانش را با نقد جاافتاده‌ این روزهای سینما که «مشکل اصلی از سناریو است» شروع می‌کند و در ادامه، رمان در فضایی متفاوت و ماورایی پیش می‌رود. «یک‌شنبه. هوا از دیروز هم ابری‌تر بود. اگر ساعت نبود محال بود بفهمم ده صبح است. یکی در زد و چنان بلا شتاب و محکم زد که وحشت‌زده از خوابم پراند. دوباره آتش خاکستر شده بود و کلبه یخچال. پتو را دورم پیچیدم و در را باز کردم. دختری بود با لباس محلی؛ گفت چوپان است، اما نه گله‌ای دیدم، نه سگ گله‌ای. کمی هم به نظرم چل می‌زد. به لهجه‌ای من‌درآوردی، بدون سلام گفت: «شکر دارین؟» گفتم: «شکر؟» گفت: «نمک هم باشه خوبه.» گفتم: «نمک؟» گفت: «برنج هم می‌خوام.» شستم خبردار شد که آدمیزاد نیست. از ما بهترانند که روی نمک و برنج و شکر حساسند و مردم را هشدار می‌دهند...».
از اینجا به بعد است که سرو‌کله جن و جنیان در رمان پیدا می‌شود. و مشخصا از فصل دوم رمان موجودات غریب و ماورایی به داستان می‌آیند و آن را پیش می‌برند: اسمیگل، عساکره، عکرشه، سردسته، دکتر اسفاخیل، صلیع، مقرا و دیگران. «آنی، ‌مستقیم. باسمه‌تعالی. حضور محترم مدیرکل حراست جنیان،‌ سرور ارجمند، جناب عکرشه،‌ سلام علیکم. قبل از اینکه مصدع اوقات شریف شوم و تظلم نمایم،‌ لازم است به عرض آن مقام منیع برسانم که بسیاری از جن و انس مرا به خیرخواهی و بزرگواری و عدالت‌طلبی حضرت عالی مطمئن ساخته‌اند و با نقل حکایت و خاطره معلومم کرده‌اند که جناب‌عالی و نیروهای تحت‌‌امرتان بر ضعفا و شکست‌خوردگان - از هر دو طایفه- رحیم و شفیقید و با جدیت تمام حقوق تضییع‌شده و به‌هرز‌رفته را به جوی عدالت بازمی‌گردانید».
راوی در جهانی میان وهم و واقعیت از ترس‌ها و دلهره‌ها و عشق‌اش به سین می‌گوید. «شنبه پول کرایه را حساب کردم که برود. راننده مشنگی بود. خیلی توی راه وِر زد، فضولی هم زیاد کرد. بدتر از همه موسیقی اعصاب‌خردکنی بود که از تهران تا کلبه یک‌بند مثل اره روی اعصابم کشیده شد. بااین‌همه قرار گذاشتم که شنبه بعد همین مشنگ‌الدوله بیاید برم گرداند تهران...» «شنبه. راننده که آمد فکر کرد دارد من را برمی‌گرداند، غافل از اینکه سخت‌افزار مرا با نرم‌افزار اسفاخیل سوار ماشین کرده تا به تهران ببرد. سخت‌افزاری به ضمیمه یک فیلمنامه ترسناک و عاشقانه به نام گیت دخانی. من ماندم توی کلبه تا با جنگلبانان و دیگر اموات قصه بنویسم... آن علی میرفتاح جدیدی که گفتم همین شخص محترمی است که از شمال به تهران آمده تا کاری کند کارستان».
رمان اگرچه در بیشتر لحظات در فضایی ماورایی و دلهره‌آور می‌گذرد، اما در سراسر رمان علی میرفتاح حضوری چشمگیر دارد. تجربیات او از نوشتن فیلم‌نامه، داستان، طنز، فعالیت‌ در مطبوعات و حضور در محافل فرهنگی، به‌صورت نقدها و تعریض‌هایی در رمان آمده است. ازاین‌روست که جدا از اسامی عجیب‌و‌غریب و ناآشنا، رمان خالی از اسامی اشخاص حقیقی از اهالی فرهنگ نیست. و سرانجام اگر راوی در نوشتن فیلم‌نامه ترسناک و دلهره‌آور شکست ‌خورد، دقیق‌ترش اینکه بدنش «رفت تا با نرم‌افزار یک جن سه‌هزاروصدوهشتادساله عجیب‌ترین عشق دنیا را تجربه کند» و در عوالم دخانی با ترس‌ها و زندگی‌اش، خودش مواجه ‌شد. نویسنده رمان «گیت دخانی»، توانسته است فضایی وهم‌آلود و دلهره‌آور بسازد با داستان‌هایی گره‌خورده در هم و سربسته که سر‌آخر هم امیدی به بازشدنشان نیست. «شاید در این بخش پایانی به جواب همه سوال‌هایتان نرسید اما قبول کنید ادامه قصه ... ملال‌آور و حوصله سربر خواهد بود...» .
و نویسنده خبر از ادامه روایت در جلدی دیگر را می‌دهد «شاید توی جلد دوم بتوانم همه گره‌هایی را که به دست خود کور کرده‌ام با دندان بازشان کنم».
و نوشتن در نظر راوی شاید ساختن همین گره‌‌‌‌های کوری است که به دست باز نمی‌شود و مجالی دیگر می‌خواهد تا گره‌ها باز شود، مجالی که شاید هرگز فرانرسد. «گیت دخانی» در پنج فصل نوشته شده است: «دیدار اول: کلبه جنگلی»، «دیدار دوم: شکوی‌الغریب»، «دیدار سوم: قلعه گبری»، «دیدار چهارم: یک شب خوش در کلانتری»، «دیدار پنجم: بی‌عمر زنده‌ام».

«قرارداد بسته بودم که فیلم‌نامه ترسناک بنویسم اما از پسش برنمی‌آمدم؛ صحنه‌ها را وقتی تجسم می‌کردم نه‌‌تنها ترسناک نبودند، بلکه خنده‌دار هم بودند. بَدَک پول نگرفته بودم و در حرف و ادعا قرار بود روی دست جن‌گیر بلند شوم، اما حاصل کار از پارک‌وی هم آبکی‌تر شده بود. سرِ تهیه‌کننده را که هی زنگ می‌زد و پیگیری می‌کرد به طاق کوبیدم و یک هفته موبایلم را خاموش کردم و رفتم کلید کلبه جنگلی خسرو را -در اطراف جاده دو‌هزار- گرفتم و با خودم قرار گذاشتم تک و تنها بروم بست بنشینم و تا از پس کار برنیامده‌ام، ‌برنگردم... همه بحث این بود که توی سینمای ایران فیلم ترسناک درنمی‌گیرد و هر که خواسته تماشاگر را بترساند، بدتر خندانده. اما من به حرف آمده بودم که مشکل به سناریو برمی‌گردد و عموم سناریست‌ها ترس مخاطب ایرانی را نمی‌شناسند و فقط می‌خواهند -بلکه فقط بلدند- بی‌مووی‌های هارور را با قصه‌های ایرانی آداپته کنند، حال آنکه ترس آداپته نمی‌شود و اگر اورژینال و اساسی نباشد، دل مخاطب را از جا نمی‌کند... خودم را به دست سرنوشت سپردم و به کلبه جنگلی و ارتفاعات دو هزار و هوای سرد آذر ماه امید بستم بلکه بتوانم از پس کار برآیم... اینکه پس از یک هفته فیلم‌نامه را تمام کردم یا نه، مهم نیست... مهم این است که یک هفته بعد از اتراق در کلبه جنگلی، من با علی میرفتاح جدیدی آشنا شدم که برایم بسیار حیرت‌انگیز و جالب‌توجه بود...».
رمان «گیت دخانی» گزارش پنج دیدار، نوشته علی میرفتاح این‌طور آغاز می‌شود. میرفتاح داستانش را با نقد جاافتاده‌ این روزهای سینما که «مشکل اصلی از سناریو است» شروع می‌کند و در ادامه، رمان در فضایی متفاوت و ماورایی پیش می‌رود. «یک‌شنبه. هوا از دیروز هم ابری‌تر بود. اگر ساعت نبود محال بود بفهمم ده صبح است. یکی در زد و چنان بلا شتاب و محکم زد که وحشت‌زده از خوابم پراند. دوباره آتش خاکستر شده بود و کلبه یخچال. پتو را دورم پیچیدم و در را باز کردم. دختری بود با لباس محلی؛ گفت چوپان است، اما نه گله‌ای دیدم، نه سگ گله‌ای. کمی هم به نظرم چل می‌زد. به لهجه‌ای من‌درآوردی، بدون سلام گفت: «شکر دارین؟» گفتم: «شکر؟» گفت: «نمک هم باشه خوبه.» گفتم: «نمک؟» گفت: «برنج هم می‌خوام.» شستم خبردار شد که آدمیزاد نیست. از ما بهترانند که روی نمک و برنج و شکر حساسند و مردم را هشدار می‌دهند...».
از اینجا به بعد است که سرو‌کله جن و جنیان در رمان پیدا می‌شود. و مشخصا از فصل دوم رمان موجودات غریب و ماورایی به داستان می‌آیند و آن را پیش می‌برند: اسمیگل، عساکره، عکرشه، سردسته، دکتر اسفاخیل، صلیع، مقرا و دیگران. «آنی، ‌مستقیم. باسمه‌تعالی. حضور محترم مدیرکل حراست جنیان،‌ سرور ارجمند، جناب عکرشه،‌ سلام علیکم. قبل از اینکه مصدع اوقات شریف شوم و تظلم نمایم،‌ لازم است به عرض آن مقام منیع برسانم که بسیاری از جن و انس مرا به خیرخواهی و بزرگواری و عدالت‌طلبی حضرت عالی مطمئن ساخته‌اند و با نقل حکایت و خاطره معلومم کرده‌اند که جناب‌عالی و نیروهای تحت‌‌امرتان بر ضعفا و شکست‌خوردگان - از هر دو طایفه- رحیم و شفیقید و با جدیت تمام حقوق تضییع‌شده و به‌هرز‌رفته را به جوی عدالت بازمی‌گردانید».
راوی در جهانی میان وهم و واقعیت از ترس‌ها و دلهره‌ها و عشق‌اش به سین می‌گوید. «شنبه پول کرایه را حساب کردم که برود. راننده مشنگی بود. خیلی توی راه وِر زد، فضولی هم زیاد کرد. بدتر از همه موسیقی اعصاب‌خردکنی بود که از تهران تا کلبه یک‌بند مثل اره روی اعصابم کشیده شد. بااین‌همه قرار گذاشتم که شنبه بعد همین مشنگ‌الدوله بیاید برم گرداند تهران...» «شنبه. راننده که آمد فکر کرد دارد من را برمی‌گرداند، غافل از اینکه سخت‌افزار مرا با نرم‌افزار اسفاخیل سوار ماشین کرده تا به تهران ببرد. سخت‌افزاری به ضمیمه یک فیلمنامه ترسناک و عاشقانه به نام گیت دخانی. من ماندم توی کلبه تا با جنگلبانان و دیگر اموات قصه بنویسم... آن علی میرفتاح جدیدی که گفتم همین شخص محترمی است که از شمال به تهران آمده تا کاری کند کارستان».
رمان اگرچه در بیشتر لحظات در فضایی ماورایی و دلهره‌آور می‌گذرد، اما در سراسر رمان علی میرفتاح حضوری چشمگیر دارد. تجربیات او از نوشتن فیلم‌نامه، داستان، طنز، فعالیت‌ در مطبوعات و حضور در محافل فرهنگی، به‌صورت نقدها و تعریض‌هایی در رمان آمده است. ازاین‌روست که جدا از اسامی عجیب‌و‌غریب و ناآشنا، رمان خالی از اسامی اشخاص حقیقی از اهالی فرهنگ نیست. و سرانجام اگر راوی در نوشتن فیلم‌نامه ترسناک و دلهره‌آور شکست ‌خورد، دقیق‌ترش اینکه بدنش «رفت تا با نرم‌افزار یک جن سه‌هزاروصدوهشتادساله عجیب‌ترین عشق دنیا را تجربه کند» و در عوالم دخانی با ترس‌ها و زندگی‌اش، خودش مواجه ‌شد. نویسنده رمان «گیت دخانی»، توانسته است فضایی وهم‌آلود و دلهره‌آور بسازد با داستان‌هایی گره‌خورده در هم و سربسته که سر‌آخر هم امیدی به بازشدنشان نیست. «شاید در این بخش پایانی به جواب همه سوال‌هایتان نرسید اما قبول کنید ادامه قصه ... ملال‌آور و حوصله سربر خواهد بود...» .
و نویسنده خبر از ادامه روایت در جلدی دیگر را می‌دهد «شاید توی جلد دوم بتوانم همه گره‌هایی را که به دست خود کور کرده‌ام با دندان بازشان کنم».
و نوشتن در نظر راوی شاید ساختن همین گره‌‌‌‌های کوری است که به دست باز نمی‌شود و مجالی دیگر می‌خواهد تا گره‌ها باز شود، مجالی که شاید هرگز فرانرسد. «گیت دخانی» در پنج فصل نوشته شده است: «دیدار اول: کلبه جنگلی»، «دیدار دوم: شکوی‌الغریب»، «دیدار سوم: قلعه گبری»، «دیدار چهارم: یک شب خوش در کلانتری»، «دیدار پنجم: بی‌عمر زنده‌ام».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.