عجب حقهبازهایی هستیم ما
مهرداد احمدیشیخانی
دهه 60، دهه عجیبی بود. البته همه دههها میتوانند عجیب باشند، ولی دهه 60 برای عجیببودن نشانههای بسیاری داشت که مهمترینش جنگ بود و هست. اما اگر بخواهم به این یکی بپردازم، ماجرا خیلی طولانی میشود و نمیتوانم در حجم این ستون به سرانجامش برسانم، علاوه بر اینکه شرح وظایف این ستون را هم برای خودم «رفتارشناسی در حوزه هنرهای تجسمی» تعریف کردهام؛ پس به قول گزارشگرهای قدیمی فوتبال، برمیگردیم به بازی.
دهه 60 که آغاز شد بحث بازگشایی دانشگاهها پس از ماجرای انقلاب فرهنگی، یکی از اولویتهای دولت و مردم بود. برای مردم آن دوره هم البته خیلی اهمیت داشت که فرزندشان پزشک شود؛ چون گمان عمومی بر این بود که پزشکشدن با تأمین آینده شغلی مترادف است. دولت هم به دلیل کمبود پزشک، ضرورت افزایش پذیرفتهشدگان این رشته را در اولویت قرار داد. برای همین دانشگاهها که باز شد تعداد دانشجویان پزشکی بهشدت بالا رفت؛ طوری که بعضی از کلاسها را در تالارهای سخنرانی برگزار میکردند. خلاصه آن روزها همه میخواستند پزشک شوند. حتی وقتی دانشگاه آزاد از مرحله راهاندازی گذشت و استقرار یافت، پذیرش دانشجو را در رشتههای پزشکی و غیرپزشکی دستهبندی کرد و دنیای آموزش را به پزشکی و غیرپزشکی تقسیم کرد! این ماجرا البته آنقدرها دوام نیاورد؛ چراکه وقتی برای مردم معلوم شد دانشجوی پزشکی بعد از اتمام دوره اول تحصیلات، باید چند سال در مناطق محروم طرح بگذراند و بعد هم بی گذراندن دوره تخصصی، آن تصور تأمینبودن چندان در دسترس نیست، وضعیت تغییر کرد، اما جذابیت تحصیلی راه خود را پیدا کرد و به مرور از پزشکی به «گرافیک» کوچ کرد. دهه 70، دهه جذابیت تحصیل گرافیک بود و این جذابیت بیش از دو دهه کش آمد و هنوز هم کش میآید. یادم هست در ابتدای دهه 70، تنها شعبه تهران مرکز دانشگاه آزاد، نزدیک 150 نفر ورودی جدید این رشته را داشت. این جذابیت آنقدر ادامه پیدا کرد که در هر خانهای دو چیز میشد دید، «دانشجوی گرافیک و اتومبیل پراید». از آنجایی که گرافیک حلقهای از زنجیره اقتصاد است و اقتصاد ما هم بهشدت دولتی و متکی به نفت و رانتی است، برونداد دانشگاهها در حوزه گرافیک، مجال چندانی برای ورود مؤثر در بازار کار نیافت و در نتیجه تعدادی به مرور حاشیهنشین و از این حرفه جدا شدند و آنها هم که ماندند با چنگ و دندان سعی کردند برای خود جایی باز کنند و البته بخش درخور توجهی از این ماندگان در گرافیک با همه سعی و تلاششان بازار کاری درخور، نیافتند. اما همانطوری که در دو یادداشت گذشته گفتم، خودنمایی راهگشا و انگیزهبخش است. اگر کار و شغل نشد، بابای نازنین که هست، کارهای تجربی هم که هست، عشق به طراحی پوستر هم که هست و نمایشگاههای داخلی و خارجی هم که هست. مینشینیم یک فهرست از نمایشگاههای دور تا دور این کره خاکی و داخل کشور ردیف میکنیم. از این نمایشگاهها هم تا دلت بخواهد جورواجورش هست. اصلا شغلمان میشود شرکت در نمایشگاه. خودمان هم هر از چندی هی نمایشگاه از پوسترهای تجربیمان میگذاریم و اینجور میشود که در این حرفه شاخهای با تنهای بسیار ضخیم به نام جایزهبگیر شکل میگیرد. یک عده میشوند جایزهبگیر و خودنماییشان برایشان یک راه جهانی باز میکند. به هر نمایشگاهی کار میفرستند به امیدی که کارشان راه پیدا کند و راه که پیدا کرد، دیگر خدا را بنده نیستند. چنان بادی به سینه میدهند و سر را بالا میگیرند که گویی اگر ما از خاک آفریده شدیم، آنها از ابرهای نوترونی خلق شدهاند. سابقه حرفهایشان میشود شرکت در فلان و بهمان فستیوال و برگزاری چندین و چند نمایشگاه پوستر تجربی در داخل، اما سفارش کار از صاحبان حرفه و سرمایه؟ هیچ! خیلی که زرنگ باشند با نهادی دولتی که از بودجه عمومی ارتزاق میکند، رابطهای برقرار میکنند و در «حوزهای از هنر» یا شاخهای «بنیادین» در نگرش «فارابی»، تا موعد دستبهدستشدن قدرت و جابهجایی مدیران دولتی «سیسلویچ»وار کله این را روی بدن آن میدوزند و چپ و راست کارهای آوانگارد و پیشرو میکنند و هفتهای یک سبک در گرافیک بیسبک خلق میکنند و ارائه میدهند. کارهایشان هم که در نمایشگاههای خارجه روی دیوار میرود، حیرت جهانی را باعث میشود که ایران که میگویند هنر نزدشان است، پُر بیراه هم نگفتهاند، ولی آفتاب که همیشه پشت ابر نمیماند. بالاخره یک نفر میآید ببیند این مهد هنر چهجور جایی است. یک روزی، یک وقتی یک آلن لوکرنکی میآید و در شهر میگردد و میبیند از آن پوسترهای اعجابانگیز، خبری در خیابانهای شهر نیست و آنوقت است که در موزه هنرهای معاصر تهران سخنرانی میکند و میگوید: «عجب حقهبازهایی هستید شما»!
دهه 60، دهه عجیبی بود. البته همه دههها میتوانند عجیب باشند، ولی دهه 60 برای عجیببودن نشانههای بسیاری داشت که مهمترینش جنگ بود و هست. اما اگر بخواهم به این یکی بپردازم، ماجرا خیلی طولانی میشود و نمیتوانم در حجم این ستون به سرانجامش برسانم، علاوه بر اینکه شرح وظایف این ستون را هم برای خودم «رفتارشناسی در حوزه هنرهای تجسمی» تعریف کردهام؛ پس به قول گزارشگرهای قدیمی فوتبال، برمیگردیم به بازی.
دهه 60 که آغاز شد بحث بازگشایی دانشگاهها پس از ماجرای انقلاب فرهنگی، یکی از اولویتهای دولت و مردم بود. برای مردم آن دوره هم البته خیلی اهمیت داشت که فرزندشان پزشک شود؛ چون گمان عمومی بر این بود که پزشکشدن با تأمین آینده شغلی مترادف است. دولت هم به دلیل کمبود پزشک، ضرورت افزایش پذیرفتهشدگان این رشته را در اولویت قرار داد. برای همین دانشگاهها که باز شد تعداد دانشجویان پزشکی بهشدت بالا رفت؛ طوری که بعضی از کلاسها را در تالارهای سخنرانی برگزار میکردند. خلاصه آن روزها همه میخواستند پزشک شوند. حتی وقتی دانشگاه آزاد از مرحله راهاندازی گذشت و استقرار یافت، پذیرش دانشجو را در رشتههای پزشکی و غیرپزشکی دستهبندی کرد و دنیای آموزش را به پزشکی و غیرپزشکی تقسیم کرد! این ماجرا البته آنقدرها دوام نیاورد؛ چراکه وقتی برای مردم معلوم شد دانشجوی پزشکی بعد از اتمام دوره اول تحصیلات، باید چند سال در مناطق محروم طرح بگذراند و بعد هم بی گذراندن دوره تخصصی، آن تصور تأمینبودن چندان در دسترس نیست، وضعیت تغییر کرد، اما جذابیت تحصیلی راه خود را پیدا کرد و به مرور از پزشکی به «گرافیک» کوچ کرد. دهه 70، دهه جذابیت تحصیل گرافیک بود و این جذابیت بیش از دو دهه کش آمد و هنوز هم کش میآید. یادم هست در ابتدای دهه 70، تنها شعبه تهران مرکز دانشگاه آزاد، نزدیک 150 نفر ورودی جدید این رشته را داشت. این جذابیت آنقدر ادامه پیدا کرد که در هر خانهای دو چیز میشد دید، «دانشجوی گرافیک و اتومبیل پراید». از آنجایی که گرافیک حلقهای از زنجیره اقتصاد است و اقتصاد ما هم بهشدت دولتی و متکی به نفت و رانتی است، برونداد دانشگاهها در حوزه گرافیک، مجال چندانی برای ورود مؤثر در بازار کار نیافت و در نتیجه تعدادی به مرور حاشیهنشین و از این حرفه جدا شدند و آنها هم که ماندند با چنگ و دندان سعی کردند برای خود جایی باز کنند و البته بخش درخور توجهی از این ماندگان در گرافیک با همه سعی و تلاششان بازار کاری درخور، نیافتند. اما همانطوری که در دو یادداشت گذشته گفتم، خودنمایی راهگشا و انگیزهبخش است. اگر کار و شغل نشد، بابای نازنین که هست، کارهای تجربی هم که هست، عشق به طراحی پوستر هم که هست و نمایشگاههای داخلی و خارجی هم که هست. مینشینیم یک فهرست از نمایشگاههای دور تا دور این کره خاکی و داخل کشور ردیف میکنیم. از این نمایشگاهها هم تا دلت بخواهد جورواجورش هست. اصلا شغلمان میشود شرکت در نمایشگاه. خودمان هم هر از چندی هی نمایشگاه از پوسترهای تجربیمان میگذاریم و اینجور میشود که در این حرفه شاخهای با تنهای بسیار ضخیم به نام جایزهبگیر شکل میگیرد. یک عده میشوند جایزهبگیر و خودنماییشان برایشان یک راه جهانی باز میکند. به هر نمایشگاهی کار میفرستند به امیدی که کارشان راه پیدا کند و راه که پیدا کرد، دیگر خدا را بنده نیستند. چنان بادی به سینه میدهند و سر را بالا میگیرند که گویی اگر ما از خاک آفریده شدیم، آنها از ابرهای نوترونی خلق شدهاند. سابقه حرفهایشان میشود شرکت در فلان و بهمان فستیوال و برگزاری چندین و چند نمایشگاه پوستر تجربی در داخل، اما سفارش کار از صاحبان حرفه و سرمایه؟ هیچ! خیلی که زرنگ باشند با نهادی دولتی که از بودجه عمومی ارتزاق میکند، رابطهای برقرار میکنند و در «حوزهای از هنر» یا شاخهای «بنیادین» در نگرش «فارابی»، تا موعد دستبهدستشدن قدرت و جابهجایی مدیران دولتی «سیسلویچ»وار کله این را روی بدن آن میدوزند و چپ و راست کارهای آوانگارد و پیشرو میکنند و هفتهای یک سبک در گرافیک بیسبک خلق میکنند و ارائه میدهند. کارهایشان هم که در نمایشگاههای خارجه روی دیوار میرود، حیرت جهانی را باعث میشود که ایران که میگویند هنر نزدشان است، پُر بیراه هم نگفتهاند، ولی آفتاب که همیشه پشت ابر نمیماند. بالاخره یک نفر میآید ببیند این مهد هنر چهجور جایی است. یک روزی، یک وقتی یک آلن لوکرنکی میآید و در شهر میگردد و میبیند از آن پوسترهای اعجابانگیز، خبری در خیابانهای شهر نیست و آنوقت است که در موزه هنرهای معاصر تهران سخنرانی میکند و میگوید: «عجب حقهبازهایی هستید شما»!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.