باید سیاست را زیر سایه اخلاق برد
سیدعلی محمودی در نشست «اخلاق و سیاست»: سه اشکال عمده بر اخلاق فضیلتگرا وارد است: ایراد اول نبود یک دستورالعمل مشخص است. به این معنا که دستورالعمل و برنامهای مشخص وجود ندارد که بتوان رفتار سیاسی را بر مدار اخلاق استوار کرد. اگرچه جامعه در آرای افلاطون، ارسطو و دیگران به خیر و سعادت میرسد، این مباحث خیلی کلی است و طبیعی است دستگاه فلسفه اخلاقی یا اخلاق هنجاری همانطور که در فایدهگرایی و وظیفهگرایی وجود دارد، در این مکتب اخلاقی نباشد. البته این بدان معنا نیست که چنته اخلاق فضیلتگرا خالی است. خیر، هنوز هم در مکاتب و مدارس گوناگون آن را تدریس میکنند. بلکه در یک نظام و شبکه انداموار آنچه در فایدهگرایی و بهویژه در وظیفهگرایی هست در اخلاق فضیلتگرا وجود ندارد. در اخلاق وظیفهگرا سلسله فضایل اخلاقی وجود دارد که باید آنها را در خودتان وارد کنید و یک سلسله رذایل اخلاقی هست که باید خود را از آن پیراسته بدارید. اما ایراد دوم «فردیبودن» این اخلاق است. سیاستمدار در شرایطی میتواند به نحو اخلاقی عمل کند که شخص او به فضایل اخلاقی متشخص شود و رذایل اخلاقی را از خود دور کند. بنابراین ما به اعتبار اینکه این فرد اخلاقی است، از او انتظار فعل اخلاقی داریم. اگر او به چنین مقامی برسد که واجد فضایل اخلاقی باشد، پس میتوان او را سیاستمدار اخلاقی به شمار آورد. حتما میدانید که در یونان باستان مدلی که افلاطون و ارسطو برای حکومتها بیان میکنند، الگویی مبتنی بر فرد است. درحالیکه این ارادههای فردی درنهایت سر از بردگی در میآورند و نکته آخر، سختی و دشواری رسیدن به تراز اخلاق و فضیلت است؛ سخت است که انسان با وجود تمام تعالیم اخلاقی به انسانی با صفات و ویژگیهای اخلاقی تبدیل شود. به نظر من این مکتب هنوز زنده است. تعلیم اخلاق فضیلتگرا امر خوبی است، ولی با نکاتی که به آنها اشاره کردم به نظرم این شکل از مکتب اخلاقی آرمانی است. بر این باورم که سیاست آنچنان با فایدهگرایی درآمیخته که باید فایدهگرایی را تا حدی مهار، تحدید و چارچوببندی کنیم تا در حد امکان بتوانیم سیاست را زیر سایه اخلاق ببریم.
سیدعلی محمودی در نشست «اخلاق و سیاست»: سه اشکال عمده بر اخلاق فضیلتگرا وارد است: ایراد اول نبود یک دستورالعمل مشخص است. به این معنا که دستورالعمل و برنامهای مشخص وجود ندارد که بتوان رفتار سیاسی را بر مدار اخلاق استوار کرد. اگرچه جامعه در آرای افلاطون، ارسطو و دیگران به خیر و سعادت میرسد، این مباحث خیلی کلی است و طبیعی است دستگاه فلسفه اخلاقی یا اخلاق هنجاری همانطور که در فایدهگرایی و وظیفهگرایی وجود دارد، در این مکتب اخلاقی نباشد. البته این بدان معنا نیست که چنته اخلاق فضیلتگرا خالی است. خیر، هنوز هم در مکاتب و مدارس گوناگون آن را تدریس میکنند. بلکه در یک نظام و شبکه انداموار آنچه در فایدهگرایی و بهویژه در وظیفهگرایی هست در اخلاق فضیلتگرا وجود ندارد. در اخلاق وظیفهگرا سلسله فضایل اخلاقی وجود دارد که باید آنها را در خودتان وارد کنید و یک سلسله رذایل اخلاقی هست که باید خود را از آن پیراسته بدارید. اما ایراد دوم «فردیبودن» این اخلاق است. سیاستمدار در شرایطی میتواند به نحو اخلاقی عمل کند که شخص او به فضایل اخلاقی متشخص شود و رذایل اخلاقی را از خود دور کند. بنابراین ما به اعتبار اینکه این فرد اخلاقی است، از او انتظار فعل اخلاقی داریم. اگر او به چنین مقامی برسد که واجد فضایل اخلاقی باشد، پس میتوان او را سیاستمدار اخلاقی به شمار آورد. حتما میدانید که در یونان باستان مدلی که افلاطون و ارسطو برای حکومتها بیان میکنند، الگویی مبتنی بر فرد است. درحالیکه این ارادههای فردی درنهایت سر از بردگی در میآورند و نکته آخر، سختی و دشواری رسیدن به تراز اخلاق و فضیلت است؛ سخت است که انسان با وجود تمام تعالیم اخلاقی به انسانی با صفات و ویژگیهای اخلاقی تبدیل شود. به نظر من این مکتب هنوز زنده است. تعلیم اخلاق فضیلتگرا امر خوبی است، ولی با نکاتی که به آنها اشاره کردم به نظرم این شکل از مکتب اخلاقی آرمانی است. بر این باورم که سیاست آنچنان با فایدهگرایی درآمیخته که باید فایدهگرایی را تا حدی مهار، تحدید و چارچوببندی کنیم تا در حد امکان بتوانیم سیاست را زیر سایه اخلاق ببریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.