داعش و مسئله پیوستن به آن
کاظم هاشمی
اگر در اوایل قرن بیستم هیتلر و استالین اروپا را به خاکوخون کشیدند و داعیه فرومانروایی بر کل جهان را داشتند، اکنون در اوایل قرن 21 این سردمداران جنبش توتالیتر داعش هستند که چنین داعیهای دارند. چرا جنبش و نه حکومت توتالیتر؟ چون هنوز قدرت را در دست نگرفته و فرمانروای کل جهان نشده است. چنانکه بر فرض زمانی قدرت را در دست گرفت و فرمانروای جهان شد، آن وقت میتوان گفت حکومت و رژیم توتالیتر شکل گرفته است. نکته قابلتوجه درباره داعش این است افراد مختلفی از اقصا نقاط جهان به این جنبش میپیوندند و به آن یاری میرسانند. سؤال اینجاست چرا این افراد به این جنبش میگرایند؛ به عبارت دیگر، راز جاذبه داعش برای اینها در چیست؟ این موضوع را میتوان از جنبههای گوناگون بررسی کرد؛ دلایل اقتصادی و هزینههای کلانی که داعش در این راه متحمل میشود و همچنین مباحث اعتقادی و ایدئولوژیک و مسائلی از ایندست، نقش بسزایی در پیوستن افراد به این جنبش دارند که نباید بهسادگی از کنارشان گذشت. در این جستار این موضوع از دو دیدگاه دیگر مورد بررسی قرار میگیرد؛ دیدگاه اول به «جامعه بیطبقه» اشاره دارد و دیدگاه دوم هم به «زیباییشناسی جنایت» مربوط میشود. درباره دیدگاه اول باید گفت هدف جنبشهای توتالیتر درواقع سازماندادن تودههاست نه سازماندادن طبقات. در هر کجا که تودههایی وجود داشته باشند، شکلگیری جنبشهای توتالیتر امکانپذیر است. این تودهها بر اثر آگاهی از یک مصلحت مشترک، گرد هم نمیآیند. آنها فاقد آن احساس تمایز طبقاتی ویژهای هستند که در هدفهای معین و محدود و دسترسیپذیر بیان میشود.
اصطلاح تودهها به آن مردمی اطلاق میشود که ماهیتا چیزی بیشتر از انسانهای بیهویت و بیتفاوت نیستند درنتیجه نمیتوان آنها را در سازمانی مبتنیبر مصلحت مشترک یا در احزاب سیاسی و حکومتهای محلی یا در سازمانهای حرفهای و اتحادیههای کارگری متشکل کرد. این مردم در هر کشوری وجود دارند و اکثریت افراد خنثی و از نظر سیاسی بیتفاوت کشور را تشکیل میدهند که حتی به پای صندوقهای رأی هم نمیروند. درواقع احساس زائدبودن در ذهن انسان تودهای وجود دارد؛ انسانی که هیچ جایگاهی ندارد، انسان سرخورده و پوچ. ویژگی اصلی انسان تودهای نه سنگدلی و نه واپسگرایی، بلکه انزوا و نداشتن روابط اجتماعی بهنجار است به عبارت دیگر، ناکامی در زندگی شغلی و اجتماعی و گمراهی و بدبختی در زندگی شخصی مشخصات انسان تودهای است. انسان تودهای «انسان محکوم» است؛ انسانی که از هرگونه منافع شخصی علائق، احساسات، وابستگی، دارایی و حتی نامی ازآنِ خودش محروم است. انسان تودهای طعم بینوایی بیشتری چشیده و سرگردانیهای بیشتری کشیده است؛ انسانی که هرگونه پیوند اجتماعیاش با خانواده و دوستان و آشنایانش بریده شده است و فقط از طریق تعلق به یک جنبش، احساس میکند در
این دنیا جایی دارد؛ زیرا تاریخ راه دیگری برای برحقبودن آنها بهجای نگذشته است. برای آنها از بینوایی و توسریخوری و نامیدی و خشم روزانه، گریزی وجود ندارد. از اینروی وقتی چنین جنبشی شعلهور میشود بسیاری از ته دل خدا را سپاس میگویند. شاید به خاطر همین ویژگیهای انسان تودهای و بیطبقه است که میخاییل باکونین به سراغ لمپنها و افرادی از این طیف میرود و آنان را برای انقلاب آنارشیستی خود مناسبتر مییابد.
انسان تودهای، انسانی است که از مدرنیت ناراضی بوده و در جوامع مدرن رنج میبرد. از نظر انسان تودهای همهچیز جعلی و دروغین است. انسان تودهای، آرزوی ویرانی سراسری این جهان دارای امنیتِ جعلی و فرهنگ جعلی و زندگی جعلی را در سر میپرواند و خواستار نابودی بیترحم و هرجومرج و ویرانی مطلق ارزشهای والای جامعه است. در گذشته عملیات تروریستی، فقط از میانبرداشتن برخی از شخصیتهای برجستهای بود که به خاطر خطمشیشان نماد ستمگری شده بودند، اما اکنون دیگر چنین برداشتهایی از تروریسم مطرح نیست آنچه برای این نسل سخت جاذبه دارد تروریسمی است که بهگونه یک نوع فلسفه سیاسی درآمده است؛ فلسفهای که نامیدی، خشم و بیزاری و کوری را بیان میکند و بیانگر یک نوع اظهار وجود سیاسی است که در آن از اوباش استفاده میشود؛ فلسفهای که با شوقوذوق در جستوجوی اشتهار به اعمال پرآوازه است و اراده کرده است حتی به بهای جان خویش، وجود خود را بر قشرهای بهنجار جامعه تحمیل کند. انسانهای تودهای کسانی هستند که طرد شدهاند و میخواهند بهزور حق خود را بگیرند.
مسئله دیگری که میتوان درباره جنبش داعش به آن اشاره کرد، مسئله «زیباییشناسی جنایت» است. همانطور که در مبحث قبلی گفتیم، از نظر انسان تودهای، خشونت، قدرت و جنایت ارزشهای والایی بهشمار میآیند چون آنها را به جهان بازمیگرداند و دوباره با آن پیوندشان میدهد. اما نکته دیگری که باید بدان اشاره کنیم، مسئله «سادیسم» است؛ افرادی وجود دارند که شر و جنایت برای آنان جاذبه دارد و از آزار دیگران لذت میبرند درواقع این نوع افراد آثار مارکی دو ساد (سادیسم از نام او گرفته شده است) را میخوانند. قانون از جنایات این اشخاص جلوگیری و در صورت وقوع جنایت آنان را مجازات میکند. از اینرو وقتی چنین جنبشی سر برمیآورد، این نوع افراد بهراحتی جذب آن میشوند؛ چراکه اینگونه جنبشها این امکان را به آنها میدهد هم اعمال غیرانسانی خود را مرتکب شوند و هم از مجازات بگریزند؛ زیرا همانگونه که قبلا اشاره کردیم، در این نوع جنبشها جنایت نهتنها مذموم نیست، بلکه فضیلت هم شمرده میشود. این موضوع که فرمانرویان داعش پیش از به قدرترسیدن معمولا با افتخار به جنایتهای خود و دقیقا مطرحکردن رئوس جنایتهای آیندهشان، کار خود را آغاز میکنند،
گذشته از هر دلیل دیگری ازجمله ارعاب، میتواند به این دلیل نیز باشد که میخواهند این نوع افراد را بهسوی خودشان جذب کنند.
اگر در اوایل قرن بیستم هیتلر و استالین اروپا را به خاکوخون کشیدند و داعیه فرومانروایی بر کل جهان را داشتند، اکنون در اوایل قرن 21 این سردمداران جنبش توتالیتر داعش هستند که چنین داعیهای دارند. چرا جنبش و نه حکومت توتالیتر؟ چون هنوز قدرت را در دست نگرفته و فرمانروای کل جهان نشده است. چنانکه بر فرض زمانی قدرت را در دست گرفت و فرمانروای جهان شد، آن وقت میتوان گفت حکومت و رژیم توتالیتر شکل گرفته است. نکته قابلتوجه درباره داعش این است افراد مختلفی از اقصا نقاط جهان به این جنبش میپیوندند و به آن یاری میرسانند. سؤال اینجاست چرا این افراد به این جنبش میگرایند؛ به عبارت دیگر، راز جاذبه داعش برای اینها در چیست؟ این موضوع را میتوان از جنبههای گوناگون بررسی کرد؛ دلایل اقتصادی و هزینههای کلانی که داعش در این راه متحمل میشود و همچنین مباحث اعتقادی و ایدئولوژیک و مسائلی از ایندست، نقش بسزایی در پیوستن افراد به این جنبش دارند که نباید بهسادگی از کنارشان گذشت. در این جستار این موضوع از دو دیدگاه دیگر مورد بررسی قرار میگیرد؛ دیدگاه اول به «جامعه بیطبقه» اشاره دارد و دیدگاه دوم هم به «زیباییشناسی جنایت» مربوط میشود. درباره دیدگاه اول باید گفت هدف جنبشهای توتالیتر درواقع سازماندادن تودههاست نه سازماندادن طبقات. در هر کجا که تودههایی وجود داشته باشند، شکلگیری جنبشهای توتالیتر امکانپذیر است. این تودهها بر اثر آگاهی از یک مصلحت مشترک، گرد هم نمیآیند. آنها فاقد آن احساس تمایز طبقاتی ویژهای هستند که در هدفهای معین و محدود و دسترسیپذیر بیان میشود.
اصطلاح تودهها به آن مردمی اطلاق میشود که ماهیتا چیزی بیشتر از انسانهای بیهویت و بیتفاوت نیستند درنتیجه نمیتوان آنها را در سازمانی مبتنیبر مصلحت مشترک یا در احزاب سیاسی و حکومتهای محلی یا در سازمانهای حرفهای و اتحادیههای کارگری متشکل کرد. این مردم در هر کشوری وجود دارند و اکثریت افراد خنثی و از نظر سیاسی بیتفاوت کشور را تشکیل میدهند که حتی به پای صندوقهای رأی هم نمیروند. درواقع احساس زائدبودن در ذهن انسان تودهای وجود دارد؛ انسانی که هیچ جایگاهی ندارد، انسان سرخورده و پوچ. ویژگی اصلی انسان تودهای نه سنگدلی و نه واپسگرایی، بلکه انزوا و نداشتن روابط اجتماعی بهنجار است به عبارت دیگر، ناکامی در زندگی شغلی و اجتماعی و گمراهی و بدبختی در زندگی شخصی مشخصات انسان تودهای است. انسان تودهای «انسان محکوم» است؛ انسانی که از هرگونه منافع شخصی علائق، احساسات، وابستگی، دارایی و حتی نامی ازآنِ خودش محروم است. انسان تودهای طعم بینوایی بیشتری چشیده و سرگردانیهای بیشتری کشیده است؛ انسانی که هرگونه پیوند اجتماعیاش با خانواده و دوستان و آشنایانش بریده شده است و فقط از طریق تعلق به یک جنبش، احساس میکند در
این دنیا جایی دارد؛ زیرا تاریخ راه دیگری برای برحقبودن آنها بهجای نگذشته است. برای آنها از بینوایی و توسریخوری و نامیدی و خشم روزانه، گریزی وجود ندارد. از اینروی وقتی چنین جنبشی شعلهور میشود بسیاری از ته دل خدا را سپاس میگویند. شاید به خاطر همین ویژگیهای انسان تودهای و بیطبقه است که میخاییل باکونین به سراغ لمپنها و افرادی از این طیف میرود و آنان را برای انقلاب آنارشیستی خود مناسبتر مییابد.
انسان تودهای، انسانی است که از مدرنیت ناراضی بوده و در جوامع مدرن رنج میبرد. از نظر انسان تودهای همهچیز جعلی و دروغین است. انسان تودهای، آرزوی ویرانی سراسری این جهان دارای امنیتِ جعلی و فرهنگ جعلی و زندگی جعلی را در سر میپرواند و خواستار نابودی بیترحم و هرجومرج و ویرانی مطلق ارزشهای والای جامعه است. در گذشته عملیات تروریستی، فقط از میانبرداشتن برخی از شخصیتهای برجستهای بود که به خاطر خطمشیشان نماد ستمگری شده بودند، اما اکنون دیگر چنین برداشتهایی از تروریسم مطرح نیست آنچه برای این نسل سخت جاذبه دارد تروریسمی است که بهگونه یک نوع فلسفه سیاسی درآمده است؛ فلسفهای که نامیدی، خشم و بیزاری و کوری را بیان میکند و بیانگر یک نوع اظهار وجود سیاسی است که در آن از اوباش استفاده میشود؛ فلسفهای که با شوقوذوق در جستوجوی اشتهار به اعمال پرآوازه است و اراده کرده است حتی به بهای جان خویش، وجود خود را بر قشرهای بهنجار جامعه تحمیل کند. انسانهای تودهای کسانی هستند که طرد شدهاند و میخواهند بهزور حق خود را بگیرند.
مسئله دیگری که میتوان درباره جنبش داعش به آن اشاره کرد، مسئله «زیباییشناسی جنایت» است. همانطور که در مبحث قبلی گفتیم، از نظر انسان تودهای، خشونت، قدرت و جنایت ارزشهای والایی بهشمار میآیند چون آنها را به جهان بازمیگرداند و دوباره با آن پیوندشان میدهد. اما نکته دیگری که باید بدان اشاره کنیم، مسئله «سادیسم» است؛ افرادی وجود دارند که شر و جنایت برای آنان جاذبه دارد و از آزار دیگران لذت میبرند درواقع این نوع افراد آثار مارکی دو ساد (سادیسم از نام او گرفته شده است) را میخوانند. قانون از جنایات این اشخاص جلوگیری و در صورت وقوع جنایت آنان را مجازات میکند. از اینرو وقتی چنین جنبشی سر برمیآورد، این نوع افراد بهراحتی جذب آن میشوند؛ چراکه اینگونه جنبشها این امکان را به آنها میدهد هم اعمال غیرانسانی خود را مرتکب شوند و هم از مجازات بگریزند؛ زیرا همانگونه که قبلا اشاره کردیم، در این نوع جنبشها جنایت نهتنها مذموم نیست، بلکه فضیلت هم شمرده میشود. این موضوع که فرمانرویان داعش پیش از به قدرترسیدن معمولا با افتخار به جنایتهای خود و دقیقا مطرحکردن رئوس جنایتهای آیندهشان، کار خود را آغاز میکنند،
گذشته از هر دلیل دیگری ازجمله ارعاب، میتواند به این دلیل نیز باشد که میخواهند این نوع افراد را بهسوی خودشان جذب کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.