مصاحبه با «ابراهیم شریف» مبارز بحرینی که چندیپیش آزاد شد و دوباره به زندان افتاد
کافی است باد کوچکی بوزد
ترجمه: علی ملکی
«ابراهیم شریف» مبارز بحرینی و دبیرکل «جمعیت دموکراتیک» یا همان «العمل الوطنی» موسوم به «وعد»* است. او پس از چهار سال زندان، خرداد گذشته آزاد، اما سه هفته بعد از آزادی، دوباره دستگیر شد و به زندان افتاد. دولت بحرین اتهام شریف را «تحریک به دشمنی با نظام بحرین اعلام کرده است. اما جمعیت وعد، هدف اصلی بازداشت مجدد شریف را تلاش حاکمیت برای خاموشکردن دیدگاهها و مصادره حق آزادی بیانش توصیف کرد و آزادی فوری او را خواستار شد. «شیخ علی سلمان» دبیرکل جمعیت «الوفاق بحرین»، که خودش نیز هماکنون در زندانهای آل خلیفه به سر میبرد، پیشتر درباره شریف گفته بود: «شریف شایسته تصدی پست نخستوزیری بحرین است اما اکنون در زندان آل خلیفه به سر میبرد». این گفتوگو پس از آزادی و قبل از اسارت دوباره شریف انجام شده است و در آن مصاحبهشونده از اوضاع کلی بحرین، خواستهها و مطالبات مخالفان، ارتباط و اختلاف بین آنها و نیز شرایط زندان میگوید که خواندنی است:
بعد از پنج سال مردم بحرین را در ادامه مبارزهشان چگونه میبینید؟
مردم روحیه خوبی دارند. البته ما در زندان با جهان خارج ارتباط داشتیم. گروهی 13نفره بودیم که اخبار به ما میرسید. روزنامههای رسمی به استثنای «الوسط» برای ما میآمد. تقریبا روزانه سه روزنامه داخلی را ورق میزدیم. بسیاری از خبرها هم از طریق اشخاص به ما میرسید. من بهشخصه نسبت به ادامه قیام مردم بحرین خوشبینم. در هیچکجا انقلابی تا اینحد طولانی و به این شکل نبوده است. نیروی امنیتی نظام حاکم وحشتناک است و از خارج هم تقویت میشود. نظام بینالمللی ابتدا به مسئله بحرین توجه نشان میداد، اما الان بحرین برای آنان فقط شده است یک مسئله حقوقی. فشارها کم شده است. حال آنکه دهها نفر هنوز در زندان هستند. در یک مبارزه طولانی، مهمترین شرط این است که حکومت نتواند تو را به همان نقطه شروع برگرداند؛ یعنی به جایی که آن دیوار ترس وجود داشت. درست است که مردم الان نمیتوانند تظاهرات کنند و شبکههای اجتماعی کاملا مسدود و مقید است اما این ظاهر امور است. باطن امور میگوید مردم دیگر سرکوب را تحمل نخواهند کرد و این خیلی خوب است.
آیا شرایط برای مخالفان به گونهای هست که خواستار چیزهایی فراتر از «سند منامه» باشند؟ بهتر نیست در این مطالبات تجدیدنظر شود؟
هیچ تغییری نمیتواند بدون وجود توازن قوا شکل بگیرد. مخالفان هیچ کشوری بدون زحمت دستاوردی نداشتند. روشن است که مخالفان در مواردی میتوانند کوتاه بیایند اما این کوتاهآمدن نباید از حقوق اساسی ملت باشد. مسائلی که در «سند منامه» آمده است، درواقع کف مطالبات ماست. در آنجا مطالباتی ملی عنوان شده است و همه مخالفان را زیر یک چتر واحد گردآوری میکند. با این حال گفتوگو با حکومت باید طبق یک جدول مشخص باشد. اپوزیسیون در بحرین ریشههای عمیقی دارد و این یک اعتراض نخبهگرایانه نیست. درواقع بین مردم و رهبران فاصلهای نیست. مثل قدیم نیست که اگر رهبران را هدف قرار دهی، مخالفتها تمام میشود. به نظر من یکی از عوامل مهمی که موجب این تعمیق اعتراضات شده، بیاعتنایی گسترده به بخش اعظمی از شهروندان در 35 سال گذشته بوده است. بنابراین یک شهروند عادی در بحرین هیچ راه دیگری جز اعتراض و مخالفت با این وضع ندارد. حکومت برای همین مجبور میشود همه را، با هر سن و سالی، دستگیر کند. جوانان زیر 18 سال را برای چه دستگیر میکنند؟ ما الان سه هزار بازداشتی داریم؛ یعنی از بین هر صد مرد، یک نفر در زندان است. در جهان چنین چیزی سابقه ندارد. این نشان
میدهد که یک جامعه، کلا مخالف است. ممکن است الان مثل سال 2011 نباشد و نشود مخالفت یا تظاهرات کرد اما کافی است باد کوچکی بوزد تا دوباره این آتش زبانه بکشد. برای همین دولت هیچ راه گریزی ندارد جز اینکه در درازمدت با مخالفان به یک توافق برسد.
گفتید سند منامه میتواند بین گروههای مختلف تفاهم به وجود آورد. در دوران زندان روی این سند کار کردید؟
موفقیت بزرگی که ما به دست آوردیم این است که هر گروهی الان دیگری را میفهمد. برخی در داخل زندان بودند که میگفتند این سند بهترین دستاورد است. اما برخی دیگر میگفتند خوب است اما در حد مطلوب نیست. ما به همه اینها احترام میگذاریم. من به کسی که میگوید ما دنبال یک نظام جمهوری هستیم، احترام میگذارم. 90 درصد کشورهای جهان نظام جمهوری دارند. در مقابل کسانی هستند که نظام مشروطه سلطنتی میخواهند. ما به نظام حاکم 10 سال مهلت دادیم تا نظام مشروطه را برقرار کند اما نکرد. برای همین است که مردم در درجه اول خواستار پایاندادن به این نظام و گشودن صفحه جدیدی هستند. برای من نظام جمهوری یا مشروطه فرقی نمیکند، این شکل قضیه است؛ اما باید به هزینه دستیافتن به هریک از این دو فکر کرد.
به نظر من هر راهحلی که در آن شکلی از اشکال یک توافق بین دولت و مخالفان وجود نداشته باشد، معنایش این است که توافقی در جامعه وجود ندارد. تا زمانی که توافق نباشد، یک طرف نظرش را بر دیگری تحمیل خواهد کرد و این یا موجب استمرار قیام میشود - مثل این که هست- یا وقوع یک جنگ داخلی که بدتر از اینها خواهد بود. دو راهحلی که هردوی آنها بد است؛ راهحل امنیتی موجب خفقان خواهد شد و درعوض مردم به فکر منفذی برای رهایی از آن میافتند.
دولت سعی میکند «سند اعیان» را در برابر «سند منامه» مطرح کند و بگوید نیروهای سیاسی میتوانند در یک مجلس اعیان (سنا) نماینده داشته باشند. شما این مسئله را چگونه میبینید؟
مجلس سنا در گذشته نیز تجربه شده است. حتی در دهه 90 از این مسئله بهعنوان یک حلقه واسط برای بیرونآوردن بازداشتیها استفاده شد. اما یک نظام سیاسی وقتی مشروعیت داشته باشد، میداند از چه راهی باید با اپوزیسیون وارد مبادله شد: از در! اما طرح مجلس سنا نه در است و نه پنجره. حماقت موجود در حکومت این است که حتی مخالفانش را به دو دسته تقسیم نمیکند. اگر حکومتی هوشمند بود، کاری میکرد که بین آنها تفرقه بیفتد و از این تفرقه استفاده میکرد. یک سقفی را تعیین میکرد که یکی آن را قبول داشته باشد و دیگری آن را رد کند. اما نظام به دلیل تعدد منابع تصمیمگیریاش تاکنون نتوانسته چنین کاری بکند. «سند منامه» درواقع کف مطالبات ماست. برای همین کسی بر سر آن اختلاف ندارد. سقف مطالبات بیش از اینهاست و خیلیها در آن با هم اختلاف دارند که این امری طبیعی است.
نگران آن نیستید که اتحاد بین «وعد» و «الوفاق» تضعیف شود یا لیبرالهای نزدیک به دولت در این دو نفوذ کنند و خواستههایی پایینتر از «سند منامه» را به میان بکشند؟
پایینتر از آن هیچ چیزی وجود ندارد. لازمه این کار آن است که مثلا جناحی در «وعد» باشد که بخواهد مطالبات کمتری مطرح کند، حال آنکه چنین جناحی وجود ندارد. شاید افراد باشند اما یک جناح نیست. اتفاقا گروه ما گروهی است که از هر دو طایفه (شیعه و سنی) را در خود دارد اما تاکنون انشعابی نداشته است. مسئلهای که در زندان مرا نگران میکرد، این بود که میترسیدم چنین شکافی به وجود آید. این مسئله در سالهای اول مبارزه سخت و خطرناک بود، اما هرچه جلو آمدیم، دیدیم که شکافی نیست؛ تشکیلات ما هنوز هم منسجم است.
چه راهی را برای اعتمادسازی پیشنهاد میکنید؟
در مورد سند منامه کسی اختلاف ندارد. اختلاف در این است که چه بخشی از این سند را میشود اجرا کرد و کدام بخش را نمیشود. اینکه به حکومت بگوییم این «سند» ماست و تو باید کامل آن را اجرا کنی، یک عمل سیاسی نیست. عمل سیاسی این است که چیزی را مطرح کنی که امکان تحقق آن وجود داشته باشد، بدون اینکه آن برنامه اصلی، یعنی «سند» خودت، را مخدوش کرده باشی. الان بین مخالفان و دولت یک نوع آتشبس برقرار است، یعنی فضا کمی سرد شده است. ما به یک دوره زمانی احتیاج داریم، یعنی چند ماه، تا هر دو طرف بتوانند به هم اعتماد کنند. یکی از وجوه اساسی این اعتماد متقابل آن است که مثلا زندانیان سیاسی آزاد شوند. بعد از آن میشود گفتوگوهای واقعی را شروع کرد؛ گفتوگوهایی که همه طرفها در آن مشارکت داشته باشند.
شما میخواهید این طرح را پیشنهاد کنید؟
این حرف جدیدی نیست. وقتی اعتماد نباشد، شما به یک راهحل سیاسی نمیرسید. معنای این اعتماد آن نیست که طرفین معاهدهای را امضا کنند. بلکه منظور این است که طرفین مقدماتی را فراهم کنند. یعنی هر طرف از چیزهایی کوتاه بیاید؛ برای مثال دولت تحریمها را بردارد، زندانیان را آزاد یا نیروهای امنیتی خود را از کوچه و خیابان جمع کند.
آیا معاملهای در زندان به شما پیشنهاد شد؟
نه به من و نه به هیچیک از زندانیان دیگر. در زندان ما را از هم جدا میکردند. برای چه؟ چون نمیخواستند ما با هم مشورت و دیدگاههایمان را مبادله کنیم. اینها برداشتهای من است که میگویم.
مهمترین اشخاصی که در زندان دیدید، چه کسانی بودند؟ دیدار شما با «بسیونی»، رئیس کمیته تحقیق در امور زندانیان بحرین، چطور بود؟
ما اول بسیونی را نمیشناختیم، خیلی ترس داشتیم اما بعد این ترسها ریخت. بعد از گفتوگو با او احساس خوبی داشتیم. ما بهصراحت مسائل را با او در میان گذاشتیم. اما در مورد گزارش او باید بگویم «کمترین چیزی بود که ما انتظارش را داشتیم».
در داخل زندان چگونه به اعتراضات خود ادامه میدادید؟ آنجا چه میکردید؟
در زندان ما بیانیه صادر میکردیم و با سازمانهای حقوق بشری ازجمله آنهایی که وارد بحرین میشدند، ارتباط داشتیم. ما در بند 7 بودیم که از بقیه بندها جدا بود و تنها از دور صدای آه و ناله زندانیان را میشنیدیم. متوسط عمر زندانیان بند ما تقریبا 50 سال بود. بین ما اگر اختلافیهم بروز میکرد، بیشتر بر سر بحثهایی بود که میتوانستیم با درک متقابل آنها را حل کنیم. ولی درعین حال من هم با بقیه ناهار و شام میخوردم. روزهای اول شکنجهها سخت بود اما بعد از مدتی اوضاع آسانتر شد. شکنجه و توهین در زندان امری عادی است. اوایل، ما حق نداشتیم با هم حرف بزنیم. فقط وقتی نگهبانها نبودند، از فرصت استفاده و چند کلمهای ردوبدل میکردیم. اینها مثل شارژ باطری ما بود. آدم احساس میکرد تنها نیست و روحیه میگرفت. بعضی وقتها کسی نماز میخواند و صدایش به آدم دلداری میداد. حتی ممنوع کرده بودند نماز را با صدای بلند بخوانند. سختترین شرایط زندان دوران انفرادی بود.
مهمترین کتابهایی که آنجا خواندی چه بود؟ درس هم میخواندید؟
اوایل کتاب «خاطرات ماندلا» را، که به زبان انگلیسی بود، خواندم و بعد رمان مربوط به «زندان ترمامارت» در مراکش (رمانی نوشته «طاهر بن جلون» که به فارسی هم ترجمه شده است) را خواندم. تصورش را بکن؛ این کتاب را اگر در وضع عادی بیرون بخوانی، غصهات میگیرد اما در آنجا به ما روحیه میداد؛ چون میفهمیدیم شرایطی سختتر از ما هم وجود داشته است. در زندان بهلحاظ آموزشی، برنامه فشردهای داشتیم؛ اصلا زندان شده بود یک دانشگاه. ما با هم رفیق بودیم. همه رفتارشان عالی بود. من با وجود آنکه چپ بودم، اصلا احساس غریبی نمیکردم. در زندان احساس میکردم درون انسان یک موهبت الهی است که باعث میشود مقاومت کند. وقتهایی در زندان هست که آدم احساس ضعف شدیدی میکند، بهخصوص هنگام شکنجه. ولی حجم امانتی را که انسان بر دوش خود احساس میکند، چنان زیاد است که او را بر آن میدارد تا احساس ضعف نکند.
در زندان «شیخ علی سلمان» را هم دیدید؟
شیخ علی سلمان انسان پیشرویی در بین تمامی جریانهای اسلامی است. او دید بازی نسبت به دیگران دارد. البته در بین گروههای اسلامگرا افراد زیادی هستند که اینطوری فکر میکنند اما شیخ علی سلمان خوب میداند چطور باید با شیعیان و اهل سنت رفتار کند. ما حدس میزدیم که پنج تا 15 سال به او حبس بدهند. وقتی او را به زندان آوردند، ساعت سه بعدازظهر بود. ماه رمضان بود و همه ما روزه بودیم. من اولین کسی بودم که از خواب پریدم. هیچکس باورش نمیشد که او را هم آورده باشند. به نظرم حضور او در زندان مهم است و میتواند موقعیت خوبی را برای همه به وجود آورد.
شما یک بار درباره جناحهای حاکم حرف زده بودید. آیا نظام قابلاصلاح است؟
من سال 2011 جزء افرادی بودم که با آنها مذاکره شد، یعنی همراه با شیخ علی سلمان با «جفری فلتمن» معاون وزیر خارجه آمریکا و دیگران دیدار کردیم. ما از سال 2001 درباره گارد قدیم و جدید حرف میزدیم و میگفتیم ممکن است گارد جدید نیروهای قدیمی را کنار بزند. بعد همین حرف را سال 2011 شنیدیم. اما دیدیم که این برداشتها درست نیست و هیچکدام از طرفین حاضر به دادن امتیاز نیست. به نظرم تغییر فلان پست یا فلان وزیر مشکلی را حل نمیکند. اگر برای مثال نخستوزیر تغییر کند، این یک حرفی. البته ما چنین درخواستی نکردهایم. اما اگر با این موافقت شود، میتوان بعد شرط و شروطی را تعیین کرد. درنهایت اینکه مهمترین اصل در کشور ما یک انتخابات آزاد است.
* جمعیت الوعد (العمل الوطنی و الدیمقراطی)، در سال ۲۰۰۱ اعلام موجودیت کرد و ادامه تاریخی جبهه مردمی بحرین (چپگرایان) در این کشور به شمار میآید که ائتلافی را از چپگرایان و ملیگرایان و نیروهای مستقل بحرینی در خود جمع کرده است. این جمعیت انتخابات سال ۲۰۰۲ را تحریم کرد، اما در انتخابات سال ۲۰۰۶ شرکت کرد و در انتخابات بعدی بحرین یعنی ۲۰۱۰ نیز با سه نامزد حضور داشت. هماکنون «وعد» خود را یکی از قطبهای رهبری انتفاضه ۱۴ مارس (قیام مردم بحرین) میداند.
منبع: مرآه البحرین
«ابراهیم شریف» مبارز بحرینی و دبیرکل «جمعیت دموکراتیک» یا همان «العمل الوطنی» موسوم به «وعد»* است. او پس از چهار سال زندان، خرداد گذشته آزاد، اما سه هفته بعد از آزادی، دوباره دستگیر شد و به زندان افتاد. دولت بحرین اتهام شریف را «تحریک به دشمنی با نظام بحرین اعلام کرده است. اما جمعیت وعد، هدف اصلی بازداشت مجدد شریف را تلاش حاکمیت برای خاموشکردن دیدگاهها و مصادره حق آزادی بیانش توصیف کرد و آزادی فوری او را خواستار شد. «شیخ علی سلمان» دبیرکل جمعیت «الوفاق بحرین»، که خودش نیز هماکنون در زندانهای آل خلیفه به سر میبرد، پیشتر درباره شریف گفته بود: «شریف شایسته تصدی پست نخستوزیری بحرین است اما اکنون در زندان آل خلیفه به سر میبرد». این گفتوگو پس از آزادی و قبل از اسارت دوباره شریف انجام شده است و در آن مصاحبهشونده از اوضاع کلی بحرین، خواستهها و مطالبات مخالفان، ارتباط و اختلاف بین آنها و نیز شرایط زندان میگوید که خواندنی است:
بعد از پنج سال مردم بحرین را در ادامه مبارزهشان چگونه میبینید؟
مردم روحیه خوبی دارند. البته ما در زندان با جهان خارج ارتباط داشتیم. گروهی 13نفره بودیم که اخبار به ما میرسید. روزنامههای رسمی به استثنای «الوسط» برای ما میآمد. تقریبا روزانه سه روزنامه داخلی را ورق میزدیم. بسیاری از خبرها هم از طریق اشخاص به ما میرسید. من بهشخصه نسبت به ادامه قیام مردم بحرین خوشبینم. در هیچکجا انقلابی تا اینحد طولانی و به این شکل نبوده است. نیروی امنیتی نظام حاکم وحشتناک است و از خارج هم تقویت میشود. نظام بینالمللی ابتدا به مسئله بحرین توجه نشان میداد، اما الان بحرین برای آنان فقط شده است یک مسئله حقوقی. فشارها کم شده است. حال آنکه دهها نفر هنوز در زندان هستند. در یک مبارزه طولانی، مهمترین شرط این است که حکومت نتواند تو را به همان نقطه شروع برگرداند؛ یعنی به جایی که آن دیوار ترس وجود داشت. درست است که مردم الان نمیتوانند تظاهرات کنند و شبکههای اجتماعی کاملا مسدود و مقید است اما این ظاهر امور است. باطن امور میگوید مردم دیگر سرکوب را تحمل نخواهند کرد و این خیلی خوب است.
آیا شرایط برای مخالفان به گونهای هست که خواستار چیزهایی فراتر از «سند منامه» باشند؟ بهتر نیست در این مطالبات تجدیدنظر شود؟
هیچ تغییری نمیتواند بدون وجود توازن قوا شکل بگیرد. مخالفان هیچ کشوری بدون زحمت دستاوردی نداشتند. روشن است که مخالفان در مواردی میتوانند کوتاه بیایند اما این کوتاهآمدن نباید از حقوق اساسی ملت باشد. مسائلی که در «سند منامه» آمده است، درواقع کف مطالبات ماست. در آنجا مطالباتی ملی عنوان شده است و همه مخالفان را زیر یک چتر واحد گردآوری میکند. با این حال گفتوگو با حکومت باید طبق یک جدول مشخص باشد. اپوزیسیون در بحرین ریشههای عمیقی دارد و این یک اعتراض نخبهگرایانه نیست. درواقع بین مردم و رهبران فاصلهای نیست. مثل قدیم نیست که اگر رهبران را هدف قرار دهی، مخالفتها تمام میشود. به نظر من یکی از عوامل مهمی که موجب این تعمیق اعتراضات شده، بیاعتنایی گسترده به بخش اعظمی از شهروندان در 35 سال گذشته بوده است. بنابراین یک شهروند عادی در بحرین هیچ راه دیگری جز اعتراض و مخالفت با این وضع ندارد. حکومت برای همین مجبور میشود همه را، با هر سن و سالی، دستگیر کند. جوانان زیر 18 سال را برای چه دستگیر میکنند؟ ما الان سه هزار بازداشتی داریم؛ یعنی از بین هر صد مرد، یک نفر در زندان است. در جهان چنین چیزی سابقه ندارد. این نشان
میدهد که یک جامعه، کلا مخالف است. ممکن است الان مثل سال 2011 نباشد و نشود مخالفت یا تظاهرات کرد اما کافی است باد کوچکی بوزد تا دوباره این آتش زبانه بکشد. برای همین دولت هیچ راه گریزی ندارد جز اینکه در درازمدت با مخالفان به یک توافق برسد.
گفتید سند منامه میتواند بین گروههای مختلف تفاهم به وجود آورد. در دوران زندان روی این سند کار کردید؟
موفقیت بزرگی که ما به دست آوردیم این است که هر گروهی الان دیگری را میفهمد. برخی در داخل زندان بودند که میگفتند این سند بهترین دستاورد است. اما برخی دیگر میگفتند خوب است اما در حد مطلوب نیست. ما به همه اینها احترام میگذاریم. من به کسی که میگوید ما دنبال یک نظام جمهوری هستیم، احترام میگذارم. 90 درصد کشورهای جهان نظام جمهوری دارند. در مقابل کسانی هستند که نظام مشروطه سلطنتی میخواهند. ما به نظام حاکم 10 سال مهلت دادیم تا نظام مشروطه را برقرار کند اما نکرد. برای همین است که مردم در درجه اول خواستار پایاندادن به این نظام و گشودن صفحه جدیدی هستند. برای من نظام جمهوری یا مشروطه فرقی نمیکند، این شکل قضیه است؛ اما باید به هزینه دستیافتن به هریک از این دو فکر کرد.
به نظر من هر راهحلی که در آن شکلی از اشکال یک توافق بین دولت و مخالفان وجود نداشته باشد، معنایش این است که توافقی در جامعه وجود ندارد. تا زمانی که توافق نباشد، یک طرف نظرش را بر دیگری تحمیل خواهد کرد و این یا موجب استمرار قیام میشود - مثل این که هست- یا وقوع یک جنگ داخلی که بدتر از اینها خواهد بود. دو راهحلی که هردوی آنها بد است؛ راهحل امنیتی موجب خفقان خواهد شد و درعوض مردم به فکر منفذی برای رهایی از آن میافتند.
دولت سعی میکند «سند اعیان» را در برابر «سند منامه» مطرح کند و بگوید نیروهای سیاسی میتوانند در یک مجلس اعیان (سنا) نماینده داشته باشند. شما این مسئله را چگونه میبینید؟
مجلس سنا در گذشته نیز تجربه شده است. حتی در دهه 90 از این مسئله بهعنوان یک حلقه واسط برای بیرونآوردن بازداشتیها استفاده شد. اما یک نظام سیاسی وقتی مشروعیت داشته باشد، میداند از چه راهی باید با اپوزیسیون وارد مبادله شد: از در! اما طرح مجلس سنا نه در است و نه پنجره. حماقت موجود در حکومت این است که حتی مخالفانش را به دو دسته تقسیم نمیکند. اگر حکومتی هوشمند بود، کاری میکرد که بین آنها تفرقه بیفتد و از این تفرقه استفاده میکرد. یک سقفی را تعیین میکرد که یکی آن را قبول داشته باشد و دیگری آن را رد کند. اما نظام به دلیل تعدد منابع تصمیمگیریاش تاکنون نتوانسته چنین کاری بکند. «سند منامه» درواقع کف مطالبات ماست. برای همین کسی بر سر آن اختلاف ندارد. سقف مطالبات بیش از اینهاست و خیلیها در آن با هم اختلاف دارند که این امری طبیعی است.
نگران آن نیستید که اتحاد بین «وعد» و «الوفاق» تضعیف شود یا لیبرالهای نزدیک به دولت در این دو نفوذ کنند و خواستههایی پایینتر از «سند منامه» را به میان بکشند؟
پایینتر از آن هیچ چیزی وجود ندارد. لازمه این کار آن است که مثلا جناحی در «وعد» باشد که بخواهد مطالبات کمتری مطرح کند، حال آنکه چنین جناحی وجود ندارد. شاید افراد باشند اما یک جناح نیست. اتفاقا گروه ما گروهی است که از هر دو طایفه (شیعه و سنی) را در خود دارد اما تاکنون انشعابی نداشته است. مسئلهای که در زندان مرا نگران میکرد، این بود که میترسیدم چنین شکافی به وجود آید. این مسئله در سالهای اول مبارزه سخت و خطرناک بود، اما هرچه جلو آمدیم، دیدیم که شکافی نیست؛ تشکیلات ما هنوز هم منسجم است.
چه راهی را برای اعتمادسازی پیشنهاد میکنید؟
در مورد سند منامه کسی اختلاف ندارد. اختلاف در این است که چه بخشی از این سند را میشود اجرا کرد و کدام بخش را نمیشود. اینکه به حکومت بگوییم این «سند» ماست و تو باید کامل آن را اجرا کنی، یک عمل سیاسی نیست. عمل سیاسی این است که چیزی را مطرح کنی که امکان تحقق آن وجود داشته باشد، بدون اینکه آن برنامه اصلی، یعنی «سند» خودت، را مخدوش کرده باشی. الان بین مخالفان و دولت یک نوع آتشبس برقرار است، یعنی فضا کمی سرد شده است. ما به یک دوره زمانی احتیاج داریم، یعنی چند ماه، تا هر دو طرف بتوانند به هم اعتماد کنند. یکی از وجوه اساسی این اعتماد متقابل آن است که مثلا زندانیان سیاسی آزاد شوند. بعد از آن میشود گفتوگوهای واقعی را شروع کرد؛ گفتوگوهایی که همه طرفها در آن مشارکت داشته باشند.
شما میخواهید این طرح را پیشنهاد کنید؟
این حرف جدیدی نیست. وقتی اعتماد نباشد، شما به یک راهحل سیاسی نمیرسید. معنای این اعتماد آن نیست که طرفین معاهدهای را امضا کنند. بلکه منظور این است که طرفین مقدماتی را فراهم کنند. یعنی هر طرف از چیزهایی کوتاه بیاید؛ برای مثال دولت تحریمها را بردارد، زندانیان را آزاد یا نیروهای امنیتی خود را از کوچه و خیابان جمع کند.
آیا معاملهای در زندان به شما پیشنهاد شد؟
نه به من و نه به هیچیک از زندانیان دیگر. در زندان ما را از هم جدا میکردند. برای چه؟ چون نمیخواستند ما با هم مشورت و دیدگاههایمان را مبادله کنیم. اینها برداشتهای من است که میگویم.
مهمترین اشخاصی که در زندان دیدید، چه کسانی بودند؟ دیدار شما با «بسیونی»، رئیس کمیته تحقیق در امور زندانیان بحرین، چطور بود؟
ما اول بسیونی را نمیشناختیم، خیلی ترس داشتیم اما بعد این ترسها ریخت. بعد از گفتوگو با او احساس خوبی داشتیم. ما بهصراحت مسائل را با او در میان گذاشتیم. اما در مورد گزارش او باید بگویم «کمترین چیزی بود که ما انتظارش را داشتیم».
در داخل زندان چگونه به اعتراضات خود ادامه میدادید؟ آنجا چه میکردید؟
در زندان ما بیانیه صادر میکردیم و با سازمانهای حقوق بشری ازجمله آنهایی که وارد بحرین میشدند، ارتباط داشتیم. ما در بند 7 بودیم که از بقیه بندها جدا بود و تنها از دور صدای آه و ناله زندانیان را میشنیدیم. متوسط عمر زندانیان بند ما تقریبا 50 سال بود. بین ما اگر اختلافیهم بروز میکرد، بیشتر بر سر بحثهایی بود که میتوانستیم با درک متقابل آنها را حل کنیم. ولی درعین حال من هم با بقیه ناهار و شام میخوردم. روزهای اول شکنجهها سخت بود اما بعد از مدتی اوضاع آسانتر شد. شکنجه و توهین در زندان امری عادی است. اوایل، ما حق نداشتیم با هم حرف بزنیم. فقط وقتی نگهبانها نبودند، از فرصت استفاده و چند کلمهای ردوبدل میکردیم. اینها مثل شارژ باطری ما بود. آدم احساس میکرد تنها نیست و روحیه میگرفت. بعضی وقتها کسی نماز میخواند و صدایش به آدم دلداری میداد. حتی ممنوع کرده بودند نماز را با صدای بلند بخوانند. سختترین شرایط زندان دوران انفرادی بود.
مهمترین کتابهایی که آنجا خواندی چه بود؟ درس هم میخواندید؟
اوایل کتاب «خاطرات ماندلا» را، که به زبان انگلیسی بود، خواندم و بعد رمان مربوط به «زندان ترمامارت» در مراکش (رمانی نوشته «طاهر بن جلون» که به فارسی هم ترجمه شده است) را خواندم. تصورش را بکن؛ این کتاب را اگر در وضع عادی بیرون بخوانی، غصهات میگیرد اما در آنجا به ما روحیه میداد؛ چون میفهمیدیم شرایطی سختتر از ما هم وجود داشته است. در زندان بهلحاظ آموزشی، برنامه فشردهای داشتیم؛ اصلا زندان شده بود یک دانشگاه. ما با هم رفیق بودیم. همه رفتارشان عالی بود. من با وجود آنکه چپ بودم، اصلا احساس غریبی نمیکردم. در زندان احساس میکردم درون انسان یک موهبت الهی است که باعث میشود مقاومت کند. وقتهایی در زندان هست که آدم احساس ضعف شدیدی میکند، بهخصوص هنگام شکنجه. ولی حجم امانتی را که انسان بر دوش خود احساس میکند، چنان زیاد است که او را بر آن میدارد تا احساس ضعف نکند.
در زندان «شیخ علی سلمان» را هم دیدید؟
شیخ علی سلمان انسان پیشرویی در بین تمامی جریانهای اسلامی است. او دید بازی نسبت به دیگران دارد. البته در بین گروههای اسلامگرا افراد زیادی هستند که اینطوری فکر میکنند اما شیخ علی سلمان خوب میداند چطور باید با شیعیان و اهل سنت رفتار کند. ما حدس میزدیم که پنج تا 15 سال به او حبس بدهند. وقتی او را به زندان آوردند، ساعت سه بعدازظهر بود. ماه رمضان بود و همه ما روزه بودیم. من اولین کسی بودم که از خواب پریدم. هیچکس باورش نمیشد که او را هم آورده باشند. به نظرم حضور او در زندان مهم است و میتواند موقعیت خوبی را برای همه به وجود آورد.
شما یک بار درباره جناحهای حاکم حرف زده بودید. آیا نظام قابلاصلاح است؟
من سال 2011 جزء افرادی بودم که با آنها مذاکره شد، یعنی همراه با شیخ علی سلمان با «جفری فلتمن» معاون وزیر خارجه آمریکا و دیگران دیدار کردیم. ما از سال 2001 درباره گارد قدیم و جدید حرف میزدیم و میگفتیم ممکن است گارد جدید نیروهای قدیمی را کنار بزند. بعد همین حرف را سال 2011 شنیدیم. اما دیدیم که این برداشتها درست نیست و هیچکدام از طرفین حاضر به دادن امتیاز نیست. به نظرم تغییر فلان پست یا فلان وزیر مشکلی را حل نمیکند. اگر برای مثال نخستوزیر تغییر کند، این یک حرفی. البته ما چنین درخواستی نکردهایم. اما اگر با این موافقت شود، میتوان بعد شرط و شروطی را تعیین کرد. درنهایت اینکه مهمترین اصل در کشور ما یک انتخابات آزاد است.
* جمعیت الوعد (العمل الوطنی و الدیمقراطی)، در سال ۲۰۰۱ اعلام موجودیت کرد و ادامه تاریخی جبهه مردمی بحرین (چپگرایان) در این کشور به شمار میآید که ائتلافی را از چپگرایان و ملیگرایان و نیروهای مستقل بحرینی در خود جمع کرده است. این جمعیت انتخابات سال ۲۰۰۲ را تحریم کرد، اما در انتخابات سال ۲۰۰۶ شرکت کرد و در انتخابات بعدی بحرین یعنی ۲۰۱۰ نیز با سه نامزد حضور داشت. هماکنون «وعد» خود را یکی از قطبهای رهبری انتفاضه ۱۴ مارس (قیام مردم بحرین) میداند.
منبع: مرآه البحرین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.