|

آثار منفی سوخت‌های فسیلی

هدایت توکلی . پژوهشگر انرژی

انرژی‌های تجدیدناپذیر روز‌به‌روز سهم بیشتری در تأمین انرژی جهان برعهده می‌گیرند. این منابع اساسا با طبیعت سازگار بوده، آلودگی نداشته و پایانی برای آنها وجود ندارد؛ از‌این‌رو، بررسی عوامل مؤثر بر مصرف و گرایش یا عدم گرایش کشورها به این نوع انرژی از اهمیت ویژه‌ای، به‌خصوص برای کشورهای صادرکننده نفت‌خام، به عنوان یک انرژی تجدیدناپذیر، برخوردار است. ویژگی دیگر این منابع، پراکندگی و گستردگی آنها در تمام جهان است. سرمایه‌گذاری در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر، صرفه‌جویی زیادی در کاهش هزینه سوخت دربر خواهد داشت و همچنین سرانه انتشار کربن نیز در سال‌های آتی کاهش خواهد یافت. همچنین در پروتکل کیوتو 1997 بر جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌جای سوخت‌های فسیلی تأکید زیادی شده است.
توسعه علم و فناوری مانند شمشیر دولبه عمل می‌کند و در کنار مزایای چشمگیری که برای جوامع بشری به‌ارمغان می‌آورند، مایه بروز مشکلات تازه‌ای شده‌اند که ازجمله می‌توان به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای، تغییرات گسترده آب‌وهوایی و آلودگی‌های زیست‌محیطی اشاره کرد. از طرفی نفت و مشتقات آن، علاوه بر آنکه از سرمایه‌های ارزشمند ملی و حیاتی کشور هستند و همچنین سهم قابل‌توجهی نیز در سبد انرژی کشور دارند، مصرف غیربهینه آنها گاهی زیان‌های جبران‌ناپذیری ایجاد می‌کند. در صورت ادامه روند مصرف انرژی، به‌شکل کنونی و انتشار گازهای گلخانه‌ای، بازگرداندن به وضعیت سابق تقریبا غیرممکن می‌شود، از‌این‌رو بهترین راه‌حل، منابعی هستند که به‌تدریج جایگزین سوخت‌های فسیلی شده و آلودگی‌های زیست‌محیطی نیز نداشته باشند.
این عوامل سبب شده‌اند کشورهای توسعه‌نیافته در حوزه انرژی‌های تجدیدناپذیر، تحقیقات و سرمایه‌گذاری‌های زیادی انجام دهند و در برنامه‌های سازمان‌ملل متحد در راستای توسعه پایدار جهانی نقش ویژه‌ای به منابع تجدیدپذیر انرژی محول شده است؛ زیرا تقاضای روزافزون انرژی، فشار قابل‌توجهی به زیرساخت‌های انرژی وارد می‌کند و به‌طور بالقوه سلامت زیست‌محیطی جهان را به خطر می‌اندازد.
ازاین‌رو، به‌نظر می‌رسد استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، یکی از راه‌حل‌های مؤثر و کارآمد باشد. نظر به اینکه ایران، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی در غالب نفت‌خام است و همچنین بیشتر درآمدهای کشور، ناشی و متکی به درآمدهای نفتی است؛ بنابراین داشتن دیدگاهی بلندمدت درباره چگونگی روند مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر، به جای انرژی‌های موجود، برای اعمال سیاست‌گذاری‌های مناسب، اجتناب‌ناپذیر است.
انرژی‌های تجدید‌پذیر، به‌ویژه انرژی باد و خورشیدی در دهه‌های گذشته در آلمان، با مطالعه هزینه سالانه کاهش انتشار دی‌اکسید‌کربن در سال‌های 2006 و 2010 را به‌نسبت هزینه کاهش انتشار خالص ناشی از استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر محاسبه کرده‌اند که هزینه کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از انرژی بادی بسیار کم و حدود 10 یورو در هر تن دی‌اکسیدکربن است، در‌حالی‌که هزینه کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از انرژی‌های خورشیدی بسیار بالا و در حدود صد یورو در هر تن دی‌اکسیدکربن است.
پیش‌بینی شده است افزایش خروجی دی‌اکسیدکربن در سال 2030، 63 درصد بیشتر از سال 2002 خواهد بود و خروجی سایر گازهای گلخانه‌ای از قبیل متان، اکسید نیتروز و پیش‌سازهای ازت تروپوسفریم اکسیدهای نیتروژن، هیدروکربن‌های غیرمتانی و منوکسیدکربن، افزایش چشمگیری یابد و ضمنا باران‌های اسیدی را نیز باید به این آسیب‌های زیست‌محیطی اضافه کرد. در بیان ارتباط بین مصرف انرژی و تخریب محیط زیست می‌توان گفت پس از انقلاب صنعتی، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، با استفاده بیشتر از انرژی، متوسط بهره‌وری عوامل تولید، افزایش یافته و در نتیجه، استفاده از انرژی از طریق تأثیرات آلوده‌کننده خود، باعث تخریب محیط زیست می‌شوند، زیرا بخش عمده گازهای گلخانه‌ای منتشرشده در جهان به‌صورت گاز دی‌اکسیدکربن است که ناشی از استفاده از سوخت‌های فسیلی است. بررسی رشد درآمد ملی، رشد مصرف انرژی و رشد مصرف نیروی برق، نشانه‌ای از سهم روزافزون و نقش نیروی برق در اقتصاد انرژی و ارتباط مصرف برق با توسعه اقتصادی است. رشد اقتصادی یکی از عوامل مهم درباره منبع و منشأ اثرات زیست‌محیطی است، زیرا رشد اقتصادی، هم باعث استفاده بیشتر از منابع طبیعی و محیط‌زیستی می‌شود و هم سبب افزایش خروجی‌های نامطلوب و آلاینده‌ها می‌شود که در تخریب محیط زیست مؤثر هستند.
مهم‌ترین و اصلی‌ترین پیامد افزایش گازهای گلخانه‌ای،‌ افزایش دمای کره‌زمین است که این موضوع، موجبات تغییرات وسیع در وضعیت اکوسیستم زمین را فراهم کرده است.
عوامل بسیاری ازجمله تنوع‌بخشی به منابع انرژی، توسعه پایدار و ایجاد امنیت انرژی، مشکلات زیست‌محیطی ناشی از مصرف انرژی‌های فسیلی و ریزش باران‌های اسیدی از یک طرف، و در دسترس‌بودن و ‌پاک‌بودن منابع انرژی‌هایی نظیر زیست‌توده، خورشید و باد از طرف دیگر، باعث توجه جدی جهانیان به توسعه و گسترش استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش سهم این منابع در سبد انرژی جهانی شده است. کشورهای درحال‌توسعه نیز که در روند رشد و توسعه خود با افزایش میزان مصرف انرژی روبه‌رو هستند، باید در برنامه‌ریزی توسعه خود، جایگاه ویژه‌ای را برای تأمین امنیت انرژی در نظر داشته باشند. استفاده گسترده از منابع انرژی فسیلی در تولید و مصرف انرژی در بخش‌های اقتصادی، ضمن انتشار آلاینده‌های هوا، کاهش سریع این منابع را منجر می‌شود؛ بنابراین باید گرایش به منابع انرژی تجدیدشونده مورد توجه ویژه باشد. ایجاد تحول در ساختار نظام سیاست‌گذاری و اجرائی در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر به‌منظور تسریع دستیابی اهداف معین در برنامه‌های توسعه کشور، امری است ضروری که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد، اما دراین‌میان باید توجه داشت ارائه راهکار برای رفع هریک از موانع موجود در راه دستیابی به اهداف مقرر، نیازمند بحث گسترده و بررسی همه‌جانبه عوامل مرتبط است. آنچه نیازمند توجه ویژه است، بحث برنامه‌ریزی استراتژیک در زمینه حرکت به سوی کاربرد هرچه‌بیشتر انرژی‌های تجدیدپذیر و جایگزینی آن به جای سوخت فسیلی است. با تصمیمات استراتژیک، باید تمامی جوانب را مدنظر قرار داده و از تمام گزینه‌های موجود به بهترین نحو ممکن استفاده شود. لازم است با عنایت به پتانسیل‌های موجود در کشور و درنظرگرفتن ابعاد اقتصادی تکنولوژیکی منابع مختلف انرژی تجدیدپذیر، استفاده از منابع و تجهیزات باصرفه اقتصادی فعلی را در اولویت قرار داده و از صرفه حاصل از این منابع، به تربیت نیروی انسانی، ایجاد تخصص و فراهم‌سازی زمینه در بخش تولید راه‌اندازی برای سایر منابع انرژی تجدیدپذیر بهره برد. استفاده از انرژی‌های نو درصد کمی از مصرف انرژی در جهان و به‌خصوص در ایران را به خود اختصاص داده است که این موضوع، تأسف‌بار است. درحقیقت، استفاده از انرژی‌های نو اجتناب‌ناپذیر است؛ ولی احتمالا مهم‌ترین موضوعی که موجب کندی استفاده از انرژی‌های تجدیدشونده شده است، هزینه اجرای آن در مقایسه با سوخت‌های فسیلی است. این هزینه‌ها در مقابل داشتن محیط زیستی سالم و پاک، ‌ناچیز و کم‌اهمیت است.

انرژی‌های تجدیدناپذیر روز‌به‌روز سهم بیشتری در تأمین انرژی جهان برعهده می‌گیرند. این منابع اساسا با طبیعت سازگار بوده، آلودگی نداشته و پایانی برای آنها وجود ندارد؛ از‌این‌رو، بررسی عوامل مؤثر بر مصرف و گرایش یا عدم گرایش کشورها به این نوع انرژی از اهمیت ویژه‌ای، به‌خصوص برای کشورهای صادرکننده نفت‌خام، به عنوان یک انرژی تجدیدناپذیر، برخوردار است. ویژگی دیگر این منابع، پراکندگی و گستردگی آنها در تمام جهان است. سرمایه‌گذاری در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر، صرفه‌جویی زیادی در کاهش هزینه سوخت دربر خواهد داشت و همچنین سرانه انتشار کربن نیز در سال‌های آتی کاهش خواهد یافت. همچنین در پروتکل کیوتو 1997 بر جایگزینی انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌جای سوخت‌های فسیلی تأکید زیادی شده است.
توسعه علم و فناوری مانند شمشیر دولبه عمل می‌کند و در کنار مزایای چشمگیری که برای جوامع بشری به‌ارمغان می‌آورند، مایه بروز مشکلات تازه‌ای شده‌اند که ازجمله می‌توان به افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای، تغییرات گسترده آب‌وهوایی و آلودگی‌های زیست‌محیطی اشاره کرد. از طرفی نفت و مشتقات آن، علاوه بر آنکه از سرمایه‌های ارزشمند ملی و حیاتی کشور هستند و همچنین سهم قابل‌توجهی نیز در سبد انرژی کشور دارند، مصرف غیربهینه آنها گاهی زیان‌های جبران‌ناپذیری ایجاد می‌کند. در صورت ادامه روند مصرف انرژی، به‌شکل کنونی و انتشار گازهای گلخانه‌ای، بازگرداندن به وضعیت سابق تقریبا غیرممکن می‌شود، از‌این‌رو بهترین راه‌حل، منابعی هستند که به‌تدریج جایگزین سوخت‌های فسیلی شده و آلودگی‌های زیست‌محیطی نیز نداشته باشند.
این عوامل سبب شده‌اند کشورهای توسعه‌نیافته در حوزه انرژی‌های تجدیدناپذیر، تحقیقات و سرمایه‌گذاری‌های زیادی انجام دهند و در برنامه‌های سازمان‌ملل متحد در راستای توسعه پایدار جهانی نقش ویژه‌ای به منابع تجدیدپذیر انرژی محول شده است؛ زیرا تقاضای روزافزون انرژی، فشار قابل‌توجهی به زیرساخت‌های انرژی وارد می‌کند و به‌طور بالقوه سلامت زیست‌محیطی جهان را به خطر می‌اندازد.
ازاین‌رو، به‌نظر می‌رسد استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، یکی از راه‌حل‌های مؤثر و کارآمد باشد. نظر به اینکه ایران، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی در غالب نفت‌خام است و همچنین بیشتر درآمدهای کشور، ناشی و متکی به درآمدهای نفتی است؛ بنابراین داشتن دیدگاهی بلندمدت درباره چگونگی روند مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر، به جای انرژی‌های موجود، برای اعمال سیاست‌گذاری‌های مناسب، اجتناب‌ناپذیر است.
انرژی‌های تجدید‌پذیر، به‌ویژه انرژی باد و خورشیدی در دهه‌های گذشته در آلمان، با مطالعه هزینه سالانه کاهش انتشار دی‌اکسید‌کربن در سال‌های 2006 و 2010 را به‌نسبت هزینه کاهش انتشار خالص ناشی از استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر محاسبه کرده‌اند که هزینه کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از انرژی بادی بسیار کم و حدود 10 یورو در هر تن دی‌اکسیدکربن است، در‌حالی‌که هزینه کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن ناشی از انرژی‌های خورشیدی بسیار بالا و در حدود صد یورو در هر تن دی‌اکسیدکربن است.
پیش‌بینی شده است افزایش خروجی دی‌اکسیدکربن در سال 2030، 63 درصد بیشتر از سال 2002 خواهد بود و خروجی سایر گازهای گلخانه‌ای از قبیل متان، اکسید نیتروز و پیش‌سازهای ازت تروپوسفریم اکسیدهای نیتروژن، هیدروکربن‌های غیرمتانی و منوکسیدکربن، افزایش چشمگیری یابد و ضمنا باران‌های اسیدی را نیز باید به این آسیب‌های زیست‌محیطی اضافه کرد. در بیان ارتباط بین مصرف انرژی و تخریب محیط زیست می‌توان گفت پس از انقلاب صنعتی، به‌ویژه در دهه‌های اخیر، با استفاده بیشتر از انرژی، متوسط بهره‌وری عوامل تولید، افزایش یافته و در نتیجه، استفاده از انرژی از طریق تأثیرات آلوده‌کننده خود، باعث تخریب محیط زیست می‌شوند، زیرا بخش عمده گازهای گلخانه‌ای منتشرشده در جهان به‌صورت گاز دی‌اکسیدکربن است که ناشی از استفاده از سوخت‌های فسیلی است. بررسی رشد درآمد ملی، رشد مصرف انرژی و رشد مصرف نیروی برق، نشانه‌ای از سهم روزافزون و نقش نیروی برق در اقتصاد انرژی و ارتباط مصرف برق با توسعه اقتصادی است. رشد اقتصادی یکی از عوامل مهم درباره منبع و منشأ اثرات زیست‌محیطی است، زیرا رشد اقتصادی، هم باعث استفاده بیشتر از منابع طبیعی و محیط‌زیستی می‌شود و هم سبب افزایش خروجی‌های نامطلوب و آلاینده‌ها می‌شود که در تخریب محیط زیست مؤثر هستند.
مهم‌ترین و اصلی‌ترین پیامد افزایش گازهای گلخانه‌ای،‌ افزایش دمای کره‌زمین است که این موضوع، موجبات تغییرات وسیع در وضعیت اکوسیستم زمین را فراهم کرده است.
عوامل بسیاری ازجمله تنوع‌بخشی به منابع انرژی، توسعه پایدار و ایجاد امنیت انرژی، مشکلات زیست‌محیطی ناشی از مصرف انرژی‌های فسیلی و ریزش باران‌های اسیدی از یک طرف، و در دسترس‌بودن و ‌پاک‌بودن منابع انرژی‌هایی نظیر زیست‌توده، خورشید و باد از طرف دیگر، باعث توجه جدی جهانیان به توسعه و گسترش استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و افزایش سهم این منابع در سبد انرژی جهانی شده است. کشورهای درحال‌توسعه نیز که در روند رشد و توسعه خود با افزایش میزان مصرف انرژی روبه‌رو هستند، باید در برنامه‌ریزی توسعه خود، جایگاه ویژه‌ای را برای تأمین امنیت انرژی در نظر داشته باشند. استفاده گسترده از منابع انرژی فسیلی در تولید و مصرف انرژی در بخش‌های اقتصادی، ضمن انتشار آلاینده‌های هوا، کاهش سریع این منابع را منجر می‌شود؛ بنابراین باید گرایش به منابع انرژی تجدیدشونده مورد توجه ویژه باشد. ایجاد تحول در ساختار نظام سیاست‌گذاری و اجرائی در بخش انرژی‌های تجدیدپذیر به‌منظور تسریع دستیابی اهداف معین در برنامه‌های توسعه کشور، امری است ضروری که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد، اما دراین‌میان باید توجه داشت ارائه راهکار برای رفع هریک از موانع موجود در راه دستیابی به اهداف مقرر، نیازمند بحث گسترده و بررسی همه‌جانبه عوامل مرتبط است. آنچه نیازمند توجه ویژه است، بحث برنامه‌ریزی استراتژیک در زمینه حرکت به سوی کاربرد هرچه‌بیشتر انرژی‌های تجدیدپذیر و جایگزینی آن به جای سوخت فسیلی است. با تصمیمات استراتژیک، باید تمامی جوانب را مدنظر قرار داده و از تمام گزینه‌های موجود به بهترین نحو ممکن استفاده شود. لازم است با عنایت به پتانسیل‌های موجود در کشور و درنظرگرفتن ابعاد اقتصادی تکنولوژیکی منابع مختلف انرژی تجدیدپذیر، استفاده از منابع و تجهیزات باصرفه اقتصادی فعلی را در اولویت قرار داده و از صرفه حاصل از این منابع، به تربیت نیروی انسانی، ایجاد تخصص و فراهم‌سازی زمینه در بخش تولید راه‌اندازی برای سایر منابع انرژی تجدیدپذیر بهره برد. استفاده از انرژی‌های نو درصد کمی از مصرف انرژی در جهان و به‌خصوص در ایران را به خود اختصاص داده است که این موضوع، تأسف‌بار است. درحقیقت، استفاده از انرژی‌های نو اجتناب‌ناپذیر است؛ ولی احتمالا مهم‌ترین موضوعی که موجب کندی استفاده از انرژی‌های تجدیدشونده شده است، هزینه اجرای آن در مقایسه با سوخت‌های فسیلی است. این هزینه‌ها در مقابل داشتن محیط زیستی سالم و پاک، ‌ناچیز و کم‌اهمیت است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.