|

اعتکاف مدرن

«همان همیشگی» در کارنامه مجتبی جدی کار متفاوتی است. تجربه‌های اخیر او مثل «پل» نوشته محمد رحمانیان و «سعادت لرزان مردمان تیره‌روز» نوشته علیرضا نادری، از نظر توانایی کارگردانی و هدایت فضاهای شلوغ، به‌نوعی آرامش‌خاطر و اعتمادبه‌نفس رسانده و همین باعث شده در کارهای آخرش مثل «این نوبت از کسان» و حالا «همان همیشگی»، به سمت کارهای کوچک و جمع‌وجور بیاید و چیزهای دیگری از کارگردانی را تجربه کند. البته اگر «امرسیون، جیغ بنفش» را یک کار تجربی و آموزشی تلقی کنیم و مهم‌تر اینکه من مخاطبش نبوده‌ام. بااین‌حال، «این نوبت از کسان» و «همان همیشگی» هم چه در بازی و چه در کارگردانی، با هم تفاوت‌های ماهوی دارند. «این نوبت از کسان» با بازی نفس‌گیر و درخشان حیدرضا صادق‌پور، کار تک‌پرسوناژِ بسیار جذابی بود با رگه‌هایی از بازی اغراق‌شده و اگزجره که به‌نظرم برای درآوردن جنبه‌های کمدی کار، گریزی از آن نبود.
اما در طراحی، کارگردانی و جنس بازی‌های «همان همیشگی» از میزانسن‌های پیچیده و بازی‌های اغراق‌آمیز و مشخصاتی که آنها را به‌عنوان بازی تئاتری می‌شناسیم، خبری نیست. همه‌چیز به سمت واقعیت میل می‌کند و تلاش بر این بوده تا هیچ‌چیز از قاب واقعیت بیرون نزند. دکور و فضای کار، شِمایی رئالیستی از یک آپارتمان کوچک را تداعی می‌کند. حرف آدم‌ها به‌ظاهر، همان حرف‌های معمولی و روزمره است. اما هرکدام از این دیالوگ‌های به‌ظاهر بی‌اهمیت، هدفمند کنار هم چیده شده و جزئی از پازلی است که به‌مرور برای مخاطب شکل می‌گیرد. «همان همیشگی» قبل از اینکه فضایی نمایشی داشته باشد، حال‌وهوا و ساختاری شبیه داستان کوتاه و مخصوصا داستان‌های نویسندگان مینی‌مالیستی مثل همینگوی و ریموند کارور را دارد. در آثار این نویسندگان از «حادثه» و «اتفاق» به مفهوم متداول آن خبری نیست. مثلا شخصیت‌های کارور بسیار وراجند و اساسا داستان با حرف‌های به‌ظاهر حاشیه‌ای و بی‌اهمیت آنها پیش می‌رود. تنها با تفکر و تعمق در داستان است که کوه‌یخی که فقط نوکش از آب بیرون است یا به قول شازده‌کوچولو فیلی که توی شکم مار بوآ است، به چشم می‌آید. اینجا هم برخورد ویژه‌ای بین شخصیت‌ها اتفاق نمی‌افتد تا درام با مفهوم مصطلح و مرسومش شکل گیرد. اگر دیالوگ‌های نوید به‌ظاهر فضای شوخ‌وشنگی ایجاد می‌کند و ما را به خنده می‌اندازد، گروتسک و طنز تلخ پشت ماجرا از اواسط کار بیخ گلوی مخاطب را می‌چسبد و حالش را خراب می‌کند.
کارگردان به تَبَع متن، این رویکرد مینی‌مالیستی را علاوه بر هدایت بازیگران، در طراحی صحنه هم به‌کار گرفته است. چیزی که می‌بینیم، شبیه فضای خشک و غیرمنعطف یک اداره است و چیزی از گرمای جاری یک زندگی خانوادگی را تداعی نمی‌کند. در هر صحنه یکی از مبل‌ها کم می‌شود تا هم علامت تغییر صحنه باشد و هم نشانه‌ای برای اضمحلال و فروپاشی تدریجی چیزی به اسم «خانواده». چیزهایی مثل پنکه، سیگار یا گیتار را در صحنه‌هایی می‌بینیم که حضورشان لازم است. حتی تلفن به‌عنوان تنها وسیله ارتباط این محیط کوچک با بیرون، در بین وسایل آپارتمان نیست و نشانه‌ای است برای عزلت این آدم‌ها از اجتماع. قصه مرکزی «همان همیشگی» بست‌نشستن نادر در حمام خانه است به نشانه نوعی انزوا و فرار از جامعه‌ای که او حوصله مناسبات و مرسوماتش مثل رقابت، زیراب‌زدن و همه چیزهای بدی که جایگزین چیزی به اسم «اجتماعی‌بودن» شده را ندارد. در نگاه او که ما فقط صدایش را می‌شنویم، آدم اجتماعی یعنی کسی که می‌تواند با بدی‌ها و پلشتی‌های جامعه هم‌خوان شود و این یعنی غرق‌شدن در آن لجن‌زار. این کاری است که او حاضر نیست انجامش بدهد و برای همین مثل قدیم که سر به کوه و بیابان می‌گذاشتند، در حمام آپارتمانش معتکف شده است؛ یک‌جور چله‌نشینی مدرن بی‌حاصل که هیچی از آن درنمی‌آید.
همسرش بیتا همه‌جوره با او همراهی می‌کند تا بتواند این مرحله را پشت‌سر بگذارد. او روزنامه‌نگار است و حالا که نادر از همه چیز فرار کرده و درآمدی هم ندارد، مجبور است یک تنه بار او را هم بر دوش بکشد و دو شیفت کار کند. روزنامه‌نگاری را به‌عنوان شغلی می‌شناسیم که بیشترین ارتباط را با جامعه دارد یا باید داشته باشد. ضمن اینکه به‌لحاظ سختی، بعد از کار معدن به‌عنوان دومین شغل سخت دنیا رده‌بندی شده است. در جامعه ما به این سختی ماهوی چیزهای دیگری هم اضافه شده است. سخت‌گیری و ممیزی، کار مطبوعاتی را به شغلی پرمخاطره و بی‌امنیت تبدیل کرده. اهالی روزنامه مثل کارگران فصلی حداکثر چندماهی یک‌بار با تعطیلی روزنامه‌شان به روزنامه‌ای دیگر کوچ می‌کنند. نتیجه، بی‌رونقی مطبوعات و روزنامه‌هایی است که اکثرا روی دکه باد می‌کنند. با این مختصات، اگر از نگاه نادر، حضور در جمع را آلودگی و پلشتی بدانیم، بیتا مجبور شده با کناره‌گیری و فرار او به اندازه او هم در این منجلاب فرو‌رود و بهای سلامت و رستگاری گل‌خانه‌ای همسرش را بپردازد. نادر با خودخواهی تمام از روبه‌رو شدن با خودش و جامعه گریخته تا بار خودش را سبک کند، بدون اینکه فکر کند اصل بار سر جایش هست و فقط فشارش را باید کس دیگری تحمل کند. برای او فرار از جامعه به مرور به فرار از خود رسیده. به یاد بیاورید صحنه‌ای را که بعد از مدت‌ها خودش را در آینه دیده و حالا از بیتا و نادر قیچی می‌خواهد. از منظر روان‌شناسی تحلیلی و یونگ می‌توان گفت اصلاح و خودشناسی وقتی اتفاق می‌افتد که فرد خودش را در آینه جمع ببیند. برای همین است که نمی‌بینیم کسی به او قیچی بدهد. نوید کجای ماجراست و چه رابطه‌ای با بیتا دارد؟ می‌دانیم نادر و بیتا، زن‌وشوهرند و همین ابهام حضور و نوع رابطه‌اش با بیتا را بیشتر می‌کند. مخصوصا که نقطه اوج قصه؛ یعنی تصمیم به سفر و جدایی بیتا، درست بعد از ‌ام‌اس شدید، فلج‌شدن و سفر درمانی نوید اتفاق می‌افتد. به گمانم باید حضور گنگ و مبهم نوید را که لابد به اقتضای شرایط در متن هم نیامده، سپیدخوانی کرد. این حضور مبهم قطعا بخشی از نیازهای بیتا را به‌عنوان یک زن پوشش می‌داده که تازه بعد از رفتن او به صرافت جدایی از نادر و سفر می‌افتد و به این تصمیم قطعی می‌رسد که دیگر دوستش ندارد. نمونه سینمایی این جدایی، «سارا»ی مهرجویی است. به گمانم تنها جایی که می‌شود برای جدایی توجیه مناسبی تراشید، عدم تمایل به همراهی و هم‌سفری و رشد و پیشرفت در یکی از طرفین است.در بقیه موارد، جدایی چیزی جز یک بهانه برای روبه‌رونشدن با خود و خیره‌نشدن در آینه‌ای که موجودی با نام همسر در طول زندگی مشترک پیش‌رویمان می‌گیرد، نیست. اما وقتی یکی از طرفین میلی به رشد ندارد و با وجود قارچ‌هایی که به نشانه زندگی گیاهی روی تنش سبز شده دلش به حال خودش نمی‌سوزد، کاری جز رهایی هم از طرف مقابل برمی‌آید؟ با علم به اینکه در اجرای اول هنوز کار به قوامی که باید نرسیده؛ سعید خسروی بازی شیرین و متفاوتی دارد. اما یاسمن نصیری هنوز تا رکورد قبلی خودش در «سعادت لرزان...» فاصله دارد. مخصوصا که کارگردان در پایین‌بودن صدایش در تک‌گویی نه‌چندان کوتاه صحنه آخر که صحنه مهمی هم هست، بیش از حد اغراق کرده و باعث شده دیالوگ‌هایش به سختی شنیده شود. حسین طبسی، شاعر هم تجربه‌ای را از سر گذرانده که در صورت تکرار می‌شود جدی‌تر درباره‌اش حرف زد. «همان همیشگی» فضایی تلخ، هولناک و رعب‌آور دارد که از میانه نمایش گلوی تماشاگر را چنگ می‌زند. اگر من جای کارگردان بودم، ترجیح می‌دادم لااقل کورسوی امیدی در آخر کار بگذارم؛ چون فکر می‌کنم برای «دوست‌داشتن» همیشه راه برگشتی هست.

«همان همیشگی» در کارنامه مجتبی جدی کار متفاوتی است. تجربه‌های اخیر او مثل «پل» نوشته محمد رحمانیان و «سعادت لرزان مردمان تیره‌روز» نوشته علیرضا نادری، از نظر توانایی کارگردانی و هدایت فضاهای شلوغ، به‌نوعی آرامش‌خاطر و اعتمادبه‌نفس رسانده و همین باعث شده در کارهای آخرش مثل «این نوبت از کسان» و حالا «همان همیشگی»، به سمت کارهای کوچک و جمع‌وجور بیاید و چیزهای دیگری از کارگردانی را تجربه کند. البته اگر «امرسیون، جیغ بنفش» را یک کار تجربی و آموزشی تلقی کنیم و مهم‌تر اینکه من مخاطبش نبوده‌ام. بااین‌حال، «این نوبت از کسان» و «همان همیشگی» هم چه در بازی و چه در کارگردانی، با هم تفاوت‌های ماهوی دارند. «این نوبت از کسان» با بازی نفس‌گیر و درخشان حیدرضا صادق‌پور، کار تک‌پرسوناژِ بسیار جذابی بود با رگه‌هایی از بازی اغراق‌شده و اگزجره که به‌نظرم برای درآوردن جنبه‌های کمدی کار، گریزی از آن نبود.
اما در طراحی، کارگردانی و جنس بازی‌های «همان همیشگی» از میزانسن‌های پیچیده و بازی‌های اغراق‌آمیز و مشخصاتی که آنها را به‌عنوان بازی تئاتری می‌شناسیم، خبری نیست. همه‌چیز به سمت واقعیت میل می‌کند و تلاش بر این بوده تا هیچ‌چیز از قاب واقعیت بیرون نزند. دکور و فضای کار، شِمایی رئالیستی از یک آپارتمان کوچک را تداعی می‌کند. حرف آدم‌ها به‌ظاهر، همان حرف‌های معمولی و روزمره است. اما هرکدام از این دیالوگ‌های به‌ظاهر بی‌اهمیت، هدفمند کنار هم چیده شده و جزئی از پازلی است که به‌مرور برای مخاطب شکل می‌گیرد. «همان همیشگی» قبل از اینکه فضایی نمایشی داشته باشد، حال‌وهوا و ساختاری شبیه داستان کوتاه و مخصوصا داستان‌های نویسندگان مینی‌مالیستی مثل همینگوی و ریموند کارور را دارد. در آثار این نویسندگان از «حادثه» و «اتفاق» به مفهوم متداول آن خبری نیست. مثلا شخصیت‌های کارور بسیار وراجند و اساسا داستان با حرف‌های به‌ظاهر حاشیه‌ای و بی‌اهمیت آنها پیش می‌رود. تنها با تفکر و تعمق در داستان است که کوه‌یخی که فقط نوکش از آب بیرون است یا به قول شازده‌کوچولو فیلی که توی شکم مار بوآ است، به چشم می‌آید. اینجا هم برخورد ویژه‌ای بین شخصیت‌ها اتفاق نمی‌افتد تا درام با مفهوم مصطلح و مرسومش شکل گیرد. اگر دیالوگ‌های نوید به‌ظاهر فضای شوخ‌وشنگی ایجاد می‌کند و ما را به خنده می‌اندازد، گروتسک و طنز تلخ پشت ماجرا از اواسط کار بیخ گلوی مخاطب را می‌چسبد و حالش را خراب می‌کند.
کارگردان به تَبَع متن، این رویکرد مینی‌مالیستی را علاوه بر هدایت بازیگران، در طراحی صحنه هم به‌کار گرفته است. چیزی که می‌بینیم، شبیه فضای خشک و غیرمنعطف یک اداره است و چیزی از گرمای جاری یک زندگی خانوادگی را تداعی نمی‌کند. در هر صحنه یکی از مبل‌ها کم می‌شود تا هم علامت تغییر صحنه باشد و هم نشانه‌ای برای اضمحلال و فروپاشی تدریجی چیزی به اسم «خانواده». چیزهایی مثل پنکه، سیگار یا گیتار را در صحنه‌هایی می‌بینیم که حضورشان لازم است. حتی تلفن به‌عنوان تنها وسیله ارتباط این محیط کوچک با بیرون، در بین وسایل آپارتمان نیست و نشانه‌ای است برای عزلت این آدم‌ها از اجتماع. قصه مرکزی «همان همیشگی» بست‌نشستن نادر در حمام خانه است به نشانه نوعی انزوا و فرار از جامعه‌ای که او حوصله مناسبات و مرسوماتش مثل رقابت، زیراب‌زدن و همه چیزهای بدی که جایگزین چیزی به اسم «اجتماعی‌بودن» شده را ندارد. در نگاه او که ما فقط صدایش را می‌شنویم، آدم اجتماعی یعنی کسی که می‌تواند با بدی‌ها و پلشتی‌های جامعه هم‌خوان شود و این یعنی غرق‌شدن در آن لجن‌زار. این کاری است که او حاضر نیست انجامش بدهد و برای همین مثل قدیم که سر به کوه و بیابان می‌گذاشتند، در حمام آپارتمانش معتکف شده است؛ یک‌جور چله‌نشینی مدرن بی‌حاصل که هیچی از آن درنمی‌آید.
همسرش بیتا همه‌جوره با او همراهی می‌کند تا بتواند این مرحله را پشت‌سر بگذارد. او روزنامه‌نگار است و حالا که نادر از همه چیز فرار کرده و درآمدی هم ندارد، مجبور است یک تنه بار او را هم بر دوش بکشد و دو شیفت کار کند. روزنامه‌نگاری را به‌عنوان شغلی می‌شناسیم که بیشترین ارتباط را با جامعه دارد یا باید داشته باشد. ضمن اینکه به‌لحاظ سختی، بعد از کار معدن به‌عنوان دومین شغل سخت دنیا رده‌بندی شده است. در جامعه ما به این سختی ماهوی چیزهای دیگری هم اضافه شده است. سخت‌گیری و ممیزی، کار مطبوعاتی را به شغلی پرمخاطره و بی‌امنیت تبدیل کرده. اهالی روزنامه مثل کارگران فصلی حداکثر چندماهی یک‌بار با تعطیلی روزنامه‌شان به روزنامه‌ای دیگر کوچ می‌کنند. نتیجه، بی‌رونقی مطبوعات و روزنامه‌هایی است که اکثرا روی دکه باد می‌کنند. با این مختصات، اگر از نگاه نادر، حضور در جمع را آلودگی و پلشتی بدانیم، بیتا مجبور شده با کناره‌گیری و فرار او به اندازه او هم در این منجلاب فرو‌رود و بهای سلامت و رستگاری گل‌خانه‌ای همسرش را بپردازد. نادر با خودخواهی تمام از روبه‌رو شدن با خودش و جامعه گریخته تا بار خودش را سبک کند، بدون اینکه فکر کند اصل بار سر جایش هست و فقط فشارش را باید کس دیگری تحمل کند. برای او فرار از جامعه به مرور به فرار از خود رسیده. به یاد بیاورید صحنه‌ای را که بعد از مدت‌ها خودش را در آینه دیده و حالا از بیتا و نادر قیچی می‌خواهد. از منظر روان‌شناسی تحلیلی و یونگ می‌توان گفت اصلاح و خودشناسی وقتی اتفاق می‌افتد که فرد خودش را در آینه جمع ببیند. برای همین است که نمی‌بینیم کسی به او قیچی بدهد. نوید کجای ماجراست و چه رابطه‌ای با بیتا دارد؟ می‌دانیم نادر و بیتا، زن‌وشوهرند و همین ابهام حضور و نوع رابطه‌اش با بیتا را بیشتر می‌کند. مخصوصا که نقطه اوج قصه؛ یعنی تصمیم به سفر و جدایی بیتا، درست بعد از ‌ام‌اس شدید، فلج‌شدن و سفر درمانی نوید اتفاق می‌افتد. به گمانم باید حضور گنگ و مبهم نوید را که لابد به اقتضای شرایط در متن هم نیامده، سپیدخوانی کرد. این حضور مبهم قطعا بخشی از نیازهای بیتا را به‌عنوان یک زن پوشش می‌داده که تازه بعد از رفتن او به صرافت جدایی از نادر و سفر می‌افتد و به این تصمیم قطعی می‌رسد که دیگر دوستش ندارد. نمونه سینمایی این جدایی، «سارا»ی مهرجویی است. به گمانم تنها جایی که می‌شود برای جدایی توجیه مناسبی تراشید، عدم تمایل به همراهی و هم‌سفری و رشد و پیشرفت در یکی از طرفین است.در بقیه موارد، جدایی چیزی جز یک بهانه برای روبه‌رونشدن با خود و خیره‌نشدن در آینه‌ای که موجودی با نام همسر در طول زندگی مشترک پیش‌رویمان می‌گیرد، نیست. اما وقتی یکی از طرفین میلی به رشد ندارد و با وجود قارچ‌هایی که به نشانه زندگی گیاهی روی تنش سبز شده دلش به حال خودش نمی‌سوزد، کاری جز رهایی هم از طرف مقابل برمی‌آید؟ با علم به اینکه در اجرای اول هنوز کار به قوامی که باید نرسیده؛ سعید خسروی بازی شیرین و متفاوتی دارد. اما یاسمن نصیری هنوز تا رکورد قبلی خودش در «سعادت لرزان...» فاصله دارد. مخصوصا که کارگردان در پایین‌بودن صدایش در تک‌گویی نه‌چندان کوتاه صحنه آخر که صحنه مهمی هم هست، بیش از حد اغراق کرده و باعث شده دیالوگ‌هایش به سختی شنیده شود. حسین طبسی، شاعر هم تجربه‌ای را از سر گذرانده که در صورت تکرار می‌شود جدی‌تر درباره‌اش حرف زد. «همان همیشگی» فضایی تلخ، هولناک و رعب‌آور دارد که از میانه نمایش گلوی تماشاگر را چنگ می‌زند. اگر من جای کارگردان بودم، ترجیح می‌دادم لااقل کورسوی امیدی در آخر کار بگذارم؛ چون فکر می‌کنم برای «دوست‌داشتن» همیشه راه برگشتی هست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.