گزارش نشست نقد و بررسی کتاب «مسائل اساسی پدیدارشناسی» اثر مارتین هایدگر
تکمله ناتمام «وجود و زمان»
مارتین هایدگر کمی پس از انتشار اثر دورانساز خود «وجود و زمان»، در درسگفتارهای تابستان 1927 در دانشگاه ماربورگ، بحث این کتاب را با تفصیل بیشتری شرح داد. این درسگفتار با عنوان «مسائل اساسی پدیدارشناسی»، جلد 24 مجموعه آثار او شناخته میشود که در سال 1975 منتشر شد. سال گذشته این کتاب با ترجمه پرویز ضیاءشهابی از آلمانی به فارسی منتشر شد. هفته پیش نشستی درباره کتاب با حضور سیدمحمدرضا حسینیبهشتی، محمد زارع شیرینکندی، شمسالملوک مصطفوی و پرویز ضیاءشهابی در سرای اهل قلم مؤسسه خانه کتاب برگزار شد. آنچه در ادامه میخوانید بخشی از صحبتهای سخنرانان است.
محمد زارع شیرینکندی:
چرا هایدگر آلمانی شاگرد ایرانی نداشت ؟
ترجمه این کتاب معیار ترجمه آثار هایدگر را روشن میسازد. ترجمه متون هایدگر مسئلهای نیست که تنها معطوف به ایران و مترجمان آن باشد، اما در ایران این مسئله، با موضوع بزرگتری مانند خود هایدگر گره خورده است. برخی تفکر هایدگر را عامل تشویش، سمی و غیربهداشتی میدانند و گروهی دیگر آن را ستایش میکنند. در سالهای گذشته در ایران تنها از هایدگر میگفتند و متنی از وی را ترجمه نمیکردند. سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که چرا هایدگر و هوسرل شاگرد مستقیم ایرانی نداشتند؟ این دو فیلسوف شاگردان آلمانی، چینی و هندی داشتند، ایران هم در آن سالها دانشجویان زیادی را روانه اروپا میکرد، اما بیشتر آنها برای یادگیری و تحصیل فنون علمی راهی اروپا میشدند. با این تفسیر آیا ترجمه هایدگر با این معضل ارتباط ندارد؟ هایدگر با تمام فیلسوفان مغربزمین تفاوت دارد. او خود را وارث فلسفه غرب میداند و از همان سنت سخن میگوید. هایدگر، فیلسوفی است که از پیشسقراطیان تا کاسیرر و زیمل را بررسی کرده است. در آثار هایدگر هر واژه و هر جمله به تاریخ تفکر غرب اشاره دارد و هر عبارتی از اندیشهای سخن میگوید. هایدگر با فراخواندن تاریخ فلسفه غرب میخواهد به درون این تاریخ نفوذ کند و آن را در جهت نیازهای آتی بشر متحول سازد. هایدگر، زبان کل غرب را زبان مابعدالطبیعه میداند و هر کوششی که انجام میدهد، در نهایت به زبان مابعدالطبیعه میرسد. «وجود و زمان» هم احتمالا به همین دلیل ناتمام مانده است. پیچیدگی متون هایدگر به این دلیل است که وی تمام تحولات اروپا مانند رنسانس و فلسفههای قرن نوزدهم را در آثار خود بررسی کرده است. هر عبارتی که هایدگر در آثار خود به کار میبرد، از اندیشهای حکایت میکند. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که با اندیشههای او همدل باشد. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که با تاریخ فلسفه غرب آشنا باشد و فلسفه غرب را به جد خوانده باشد. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که به دقت و وسواس هایدگر، واژهسازیها، جناسها و... که ویژگی آثار هایدگر است آشنا باشد. ضیاءشهابی این ویژگیها را داراست. ترجمه کتاب «مسائل اساسی پدیدارشناسی» کاری اصیل و ممتاز است. این کتاب هم بوی تفکر هایدگر آلمانی را دارد و هم عطر ادب و فرهنگ ایرانی را.
-----------------------
پرویز ضیاءشهابی:
تمام معادلهایم فقط پیشنهاد است
کتاب حاضر، دربردارنده درسگفتارهای هایدگر است که در زمان حیات هایدگر و با اشراف وی منتشر شد. هایدگر در این کتاب، چند مسئله اساسی را محور خود قرار داده است. در بخش نخست از پدیدارشناسی در باب وجود سخن میگوید، در بخش دوم از هستیشناختی بنیادی، ساختار و نحوههای اساسی وجود و در بخش دیگری به تعریف پدیدارشناسی میپردازد. اگر خوانندهای کتاب «وجود و زمان» هایدگر را خوانده باشد، میداند پدیدارشناسی در نظرگاه هایدگر یک روش است. او در این کتاب نیز از معنای وجود پرسش میکند. او در درسگفتارهای دیگر خود در دانشگاه فرایبورگ مسائلی مانند پدیدارشناسی دین و ارسطو را نیز بررسی کرده است. پدیدارشناسی مطلق، در معنای مطلق وجود دارد که هرگز چنین تفکیک فلسفی وجود ندارد. موضوع مورد نظر هایدگر، پرسش از معنای وجود به طور کلی و فرانمودن زمان به عنوان افق هرگونه فهم از معنای وجود است که به آن هستیشناسی میگویند. هایدگر تأکید دارد روش مناسب در هستیشناسی، عبارت است از پدیدارشناسی. او پدیدارشناسی را مطابق استنباط خود عنوان کرده است. بیشتر واژههایی که در این کتاب انتخاب کردم، تنها پیشنهاد من است و به میزان ذوق و سلیقه اهل فن بستگی دارد. اگر از متن دوره شدهام، بر آن هستم که گاه دورشدن از ظاهر الفاظ، نزدیکشدن به مطلب است.
--------------------------
پرویز ضیاءشهابی:
تمام معادلهایم فقط پیشنهاد است
کتاب حاضر، دربردارنده درسگفتارهای هایدگر است که در زمان حیات هایدگر و با اشراف وی منتشر شد. هایدگر در این کتاب، چند مسئله اساسی را محور خود قرار داده است. در بخش نخست از پدیدارشناسی در باب وجود سخن میگوید، در بخش دوم از هستیشناختی بنیادی، ساختار و نحوههای اساسی وجود و در بخش دیگری به تعریف پدیدارشناسی میپردازد. اگر خوانندهای کتاب «وجود و زمان» هایدگر را خوانده باشد، میداند پدیدارشناسی در نظرگاه هایدگر یک روش است. او در این کتاب نیز از معنای وجود پرسش میکند. او در درسگفتارهای دیگر خود در دانشگاه فرایبورگ مسائلی مانند پدیدارشناسی دین و ارسطو را نیز بررسی کرده است. پدیدارشناسی مطلق، در معنای مطلق وجود دارد که هرگز چنین تفکیک فلسفی وجود ندارد. موضوع مورد نظر هایدگر، پرسش از معنای وجود به طور کلی و فرانمودن زمان به عنوان افق هرگونه فهم از معنای وجود است که به آن هستیشناسی میگویند. هایدگر تأکید دارد روش مناسب در هستیشناسی، عبارت است از پدیدارشناسی. او پدیدارشناسی را مطابق استنباط خود عنوان کرده است. بیشتر واژههایی که در این کتاب انتخاب کردم، تنها پیشنهاد من است و به میزان ذوق و سلیقه اهل فن بستگی دارد. اگر از متن دوره شدهام، بر آن هستم که گاه دورشدن از ظاهر الفاظ، نزدیکشدن به مطلب است.
-----------------------------
شمسالملوک مصطفوی:
نثر سنگین کتاب نقطه قوت آن است
هایدگر شاگرد «هوسرل» بوده، اما از سنت او فاصله گرفت. او اذعان میکند در پدیدارشناسی مدیون هوسرل است. البته پدیدارشناسی هایدگر تفاوتهای بنیادینی با پدیدارشناسی هوسرل دارد. هایدگر برخلاف هوسرل از «وجود» شروع میکند. به عبارتی هایدگر از جایی کار خود را آغاز میکند که هوسرل در آنجا سکوت کرده و کار خود را به اتمام رسانده است. اصطلاح هرمنوتیک در این کتاب استفاده نمیشود. نکته دیگر کتاب این است که با اینکه هایدگر مدیون هوسرل است، اما در هیچجایی از این کتاب نامی از هوسرل نیست. در این کتاب واژه «استعلا» وجود دارد که هوسرل نیز از این واژه در سنت فکری خود بهره میبرده و آن را به معنای «آگاهی» به سوی متعلقاتش تعریف میکرده، درحالیکه هایدگر «آگاهی» را به معنای «وجود» میداند. این متفکر آلمانی بعد از تألیف کتاب «مسائل اساسی پدیدارشناسی» هرگز از واژه «پدیدارشناسی» استفاده نکرد، اما روش علمی او همیشه پدیدارشناسی ماند. در این کتاب لغاتی میبینیم که ضیاءشهابی به دلیل اشراف کامل به زبان آلمانی برای اصطلاحات این زبان انتخاب کرده است. فقط بهتر بود در انتهای کتاب، واژگان و اصطلاحات هم ذکر میشد. نثر این کتاب، قدری سنگین است که البته نقطه قوت آن به شمار میرود، اما بهتر بود برخی نکات در پاورقی توضیح داده میشد تا مخاطب، مفهوم معانی را درک کند.
------------------------
سیدمحمدرضا حسینیبهشتی:
برخی از متون را نمیتوان در انزوا ترجمه کرد
زیر بار ترجمه متون اینچنینی رفتن، همت بلند و جدیت فراوان میخواهد، زیرا متن اصلی کتاب و متون نوشتهشده هایدگر بسیار سنگین است و حتی آلمانیزبانها هم نمیتوانند به درستی نوشتههای این متفکر را درک و فهم کنند. سؤال: چرا مسائل بنیادین پدیدارشناسی برای هایدگر مهم بوده است؟ هایدگر نقطه عزیمت خود را «هرمنوتیک دازاین» قرار داده و از طریق تحلیل اگزیستانس در نظر داشت پرسشهای فلسفی را در جایی ثبت کند. جایی که بهزعم هایدگر از آنجا برخاسته و دوباره به آنجا برمیگردد. هایدگر، وظیفه فلسفه را «هستیشناسی» میداند. با لحاظکردن اینکه مقصود هایدگر در اینجا «هستی» است، به تمایز هستیشناسانه و تفاوت میان وجود و موجود یا بین «هستی» و «هست» میرسیم. هایدگر نحوه رویکرد در موضوع هستی را پدیدارشناسی قرار میدهد، اما سؤالی که اینجا مطرح میشود این است که درباره مواجهه فلسفی با موضوعات تا کجا میتوان از این روش استفاده کرد. «مسائل اساسی پدیدارشناسی» کتاب قابل مطالعهای است که روش مواجهشدن با پرسش از معنای هستی را در اختیار میگذارد. این اثر در بین کتاب «وجود و زمان» و «افادات» وی قرار دارد. هایدگر در «هستی و زمان» چندین چرخش هرمنوتیکی داشته است. در دور و چرخش نخست، به دنبال آن است از موجودی که هستی برایش مسئله است، با تکیه بر خصوصیات اگزیستانس آن را استخراج کند و از جهان بیرون به آن نگاه کند. در چرخش دوم، به تحلیل اوصاف «دازاین» میپردازد و اوصاف وجود و موجود را بررسی میکند و نشان میدهد ویژگی اگزیستانس ساحت دیگری هم دارد. ترجمه این کتاب، کار دشواری است که با وسواس و دقتی بالا صورت گرفته. مترجم، معادلهایی را برای کلمات انتخاب کرده، اما به نظر میرسد باوجود زحمت فراوانی که متحمل شده، در پارهای از موارد، برای حفظ فارسی سره، فهم مسائل دشوار میشود. مترجم در این کتاب میتوانست در برابر برخی از اصطلاحات هایدگر واژههایی دیگر را قرار دهد. بهعنوان مثال میتوانست در برابر واژه «تحویل» از «برساخت» و در برابر واژه «براندازی» از «واچینی» استفاده کند. به نظر من، برخی از متون را نمیتوان در انزوا ترجمه کرد، بلکه باید تطبیقهای صورتگرفته را در گفتوگو با اهل فن انتخاب کرد.
مارتین هایدگر کمی پس از انتشار اثر دورانساز خود «وجود و زمان»، در درسگفتارهای تابستان 1927 در دانشگاه ماربورگ، بحث این کتاب را با تفصیل بیشتری شرح داد. این درسگفتار با عنوان «مسائل اساسی پدیدارشناسی»، جلد 24 مجموعه آثار او شناخته میشود که در سال 1975 منتشر شد. سال گذشته این کتاب با ترجمه پرویز ضیاءشهابی از آلمانی به فارسی منتشر شد. هفته پیش نشستی درباره کتاب با حضور سیدمحمدرضا حسینیبهشتی، محمد زارع شیرینکندی، شمسالملوک مصطفوی و پرویز ضیاءشهابی در سرای اهل قلم مؤسسه خانه کتاب برگزار شد. آنچه در ادامه میخوانید بخشی از صحبتهای سخنرانان است.
محمد زارع شیرینکندی:
چرا هایدگر آلمانی شاگرد ایرانی نداشت ؟
ترجمه این کتاب معیار ترجمه آثار هایدگر را روشن میسازد. ترجمه متون هایدگر مسئلهای نیست که تنها معطوف به ایران و مترجمان آن باشد، اما در ایران این مسئله، با موضوع بزرگتری مانند خود هایدگر گره خورده است. برخی تفکر هایدگر را عامل تشویش، سمی و غیربهداشتی میدانند و گروهی دیگر آن را ستایش میکنند. در سالهای گذشته در ایران تنها از هایدگر میگفتند و متنی از وی را ترجمه نمیکردند. سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که چرا هایدگر و هوسرل شاگرد مستقیم ایرانی نداشتند؟ این دو فیلسوف شاگردان آلمانی، چینی و هندی داشتند، ایران هم در آن سالها دانشجویان زیادی را روانه اروپا میکرد، اما بیشتر آنها برای یادگیری و تحصیل فنون علمی راهی اروپا میشدند. با این تفسیر آیا ترجمه هایدگر با این معضل ارتباط ندارد؟ هایدگر با تمام فیلسوفان مغربزمین تفاوت دارد. او خود را وارث فلسفه غرب میداند و از همان سنت سخن میگوید. هایدگر، فیلسوفی است که از پیشسقراطیان تا کاسیرر و زیمل را بررسی کرده است. در آثار هایدگر هر واژه و هر جمله به تاریخ تفکر غرب اشاره دارد و هر عبارتی از اندیشهای سخن میگوید. هایدگر با فراخواندن تاریخ فلسفه غرب میخواهد به درون این تاریخ نفوذ کند و آن را در جهت نیازهای آتی بشر متحول سازد. هایدگر، زبان کل غرب را زبان مابعدالطبیعه میداند و هر کوششی که انجام میدهد، در نهایت به زبان مابعدالطبیعه میرسد. «وجود و زمان» هم احتمالا به همین دلیل ناتمام مانده است. پیچیدگی متون هایدگر به این دلیل است که وی تمام تحولات اروپا مانند رنسانس و فلسفههای قرن نوزدهم را در آثار خود بررسی کرده است. هر عبارتی که هایدگر در آثار خود به کار میبرد، از اندیشهای حکایت میکند. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که با اندیشههای او همدل باشد. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که با تاریخ فلسفه غرب آشنا باشد و فلسفه غرب را به جد خوانده باشد. کسی میتواند آثار هایدگر را ترجمه کند که به دقت و وسواس هایدگر، واژهسازیها، جناسها و... که ویژگی آثار هایدگر است آشنا باشد. ضیاءشهابی این ویژگیها را داراست. ترجمه کتاب «مسائل اساسی پدیدارشناسی» کاری اصیل و ممتاز است. این کتاب هم بوی تفکر هایدگر آلمانی را دارد و هم عطر ادب و فرهنگ ایرانی را.
-----------------------
پرویز ضیاءشهابی:
تمام معادلهایم فقط پیشنهاد است
کتاب حاضر، دربردارنده درسگفتارهای هایدگر است که در زمان حیات هایدگر و با اشراف وی منتشر شد. هایدگر در این کتاب، چند مسئله اساسی را محور خود قرار داده است. در بخش نخست از پدیدارشناسی در باب وجود سخن میگوید، در بخش دوم از هستیشناختی بنیادی، ساختار و نحوههای اساسی وجود و در بخش دیگری به تعریف پدیدارشناسی میپردازد. اگر خوانندهای کتاب «وجود و زمان» هایدگر را خوانده باشد، میداند پدیدارشناسی در نظرگاه هایدگر یک روش است. او در این کتاب نیز از معنای وجود پرسش میکند. او در درسگفتارهای دیگر خود در دانشگاه فرایبورگ مسائلی مانند پدیدارشناسی دین و ارسطو را نیز بررسی کرده است. پدیدارشناسی مطلق، در معنای مطلق وجود دارد که هرگز چنین تفکیک فلسفی وجود ندارد. موضوع مورد نظر هایدگر، پرسش از معنای وجود به طور کلی و فرانمودن زمان به عنوان افق هرگونه فهم از معنای وجود است که به آن هستیشناسی میگویند. هایدگر تأکید دارد روش مناسب در هستیشناسی، عبارت است از پدیدارشناسی. او پدیدارشناسی را مطابق استنباط خود عنوان کرده است. بیشتر واژههایی که در این کتاب انتخاب کردم، تنها پیشنهاد من است و به میزان ذوق و سلیقه اهل فن بستگی دارد. اگر از متن دوره شدهام، بر آن هستم که گاه دورشدن از ظاهر الفاظ، نزدیکشدن به مطلب است.
--------------------------
پرویز ضیاءشهابی:
تمام معادلهایم فقط پیشنهاد است
کتاب حاضر، دربردارنده درسگفتارهای هایدگر است که در زمان حیات هایدگر و با اشراف وی منتشر شد. هایدگر در این کتاب، چند مسئله اساسی را محور خود قرار داده است. در بخش نخست از پدیدارشناسی در باب وجود سخن میگوید، در بخش دوم از هستیشناختی بنیادی، ساختار و نحوههای اساسی وجود و در بخش دیگری به تعریف پدیدارشناسی میپردازد. اگر خوانندهای کتاب «وجود و زمان» هایدگر را خوانده باشد، میداند پدیدارشناسی در نظرگاه هایدگر یک روش است. او در این کتاب نیز از معنای وجود پرسش میکند. او در درسگفتارهای دیگر خود در دانشگاه فرایبورگ مسائلی مانند پدیدارشناسی دین و ارسطو را نیز بررسی کرده است. پدیدارشناسی مطلق، در معنای مطلق وجود دارد که هرگز چنین تفکیک فلسفی وجود ندارد. موضوع مورد نظر هایدگر، پرسش از معنای وجود به طور کلی و فرانمودن زمان به عنوان افق هرگونه فهم از معنای وجود است که به آن هستیشناسی میگویند. هایدگر تأکید دارد روش مناسب در هستیشناسی، عبارت است از پدیدارشناسی. او پدیدارشناسی را مطابق استنباط خود عنوان کرده است. بیشتر واژههایی که در این کتاب انتخاب کردم، تنها پیشنهاد من است و به میزان ذوق و سلیقه اهل فن بستگی دارد. اگر از متن دوره شدهام، بر آن هستم که گاه دورشدن از ظاهر الفاظ، نزدیکشدن به مطلب است.
-----------------------------
شمسالملوک مصطفوی:
نثر سنگین کتاب نقطه قوت آن است
هایدگر شاگرد «هوسرل» بوده، اما از سنت او فاصله گرفت. او اذعان میکند در پدیدارشناسی مدیون هوسرل است. البته پدیدارشناسی هایدگر تفاوتهای بنیادینی با پدیدارشناسی هوسرل دارد. هایدگر برخلاف هوسرل از «وجود» شروع میکند. به عبارتی هایدگر از جایی کار خود را آغاز میکند که هوسرل در آنجا سکوت کرده و کار خود را به اتمام رسانده است. اصطلاح هرمنوتیک در این کتاب استفاده نمیشود. نکته دیگر کتاب این است که با اینکه هایدگر مدیون هوسرل است، اما در هیچجایی از این کتاب نامی از هوسرل نیست. در این کتاب واژه «استعلا» وجود دارد که هوسرل نیز از این واژه در سنت فکری خود بهره میبرده و آن را به معنای «آگاهی» به سوی متعلقاتش تعریف میکرده، درحالیکه هایدگر «آگاهی» را به معنای «وجود» میداند. این متفکر آلمانی بعد از تألیف کتاب «مسائل اساسی پدیدارشناسی» هرگز از واژه «پدیدارشناسی» استفاده نکرد، اما روش علمی او همیشه پدیدارشناسی ماند. در این کتاب لغاتی میبینیم که ضیاءشهابی به دلیل اشراف کامل به زبان آلمانی برای اصطلاحات این زبان انتخاب کرده است. فقط بهتر بود در انتهای کتاب، واژگان و اصطلاحات هم ذکر میشد. نثر این کتاب، قدری سنگین است که البته نقطه قوت آن به شمار میرود، اما بهتر بود برخی نکات در پاورقی توضیح داده میشد تا مخاطب، مفهوم معانی را درک کند.
------------------------
سیدمحمدرضا حسینیبهشتی:
برخی از متون را نمیتوان در انزوا ترجمه کرد
زیر بار ترجمه متون اینچنینی رفتن، همت بلند و جدیت فراوان میخواهد، زیرا متن اصلی کتاب و متون نوشتهشده هایدگر بسیار سنگین است و حتی آلمانیزبانها هم نمیتوانند به درستی نوشتههای این متفکر را درک و فهم کنند. سؤال: چرا مسائل بنیادین پدیدارشناسی برای هایدگر مهم بوده است؟ هایدگر نقطه عزیمت خود را «هرمنوتیک دازاین» قرار داده و از طریق تحلیل اگزیستانس در نظر داشت پرسشهای فلسفی را در جایی ثبت کند. جایی که بهزعم هایدگر از آنجا برخاسته و دوباره به آنجا برمیگردد. هایدگر، وظیفه فلسفه را «هستیشناسی» میداند. با لحاظکردن اینکه مقصود هایدگر در اینجا «هستی» است، به تمایز هستیشناسانه و تفاوت میان وجود و موجود یا بین «هستی» و «هست» میرسیم. هایدگر نحوه رویکرد در موضوع هستی را پدیدارشناسی قرار میدهد، اما سؤالی که اینجا مطرح میشود این است که درباره مواجهه فلسفی با موضوعات تا کجا میتوان از این روش استفاده کرد. «مسائل اساسی پدیدارشناسی» کتاب قابل مطالعهای است که روش مواجهشدن با پرسش از معنای هستی را در اختیار میگذارد. این اثر در بین کتاب «وجود و زمان» و «افادات» وی قرار دارد. هایدگر در «هستی و زمان» چندین چرخش هرمنوتیکی داشته است. در دور و چرخش نخست، به دنبال آن است از موجودی که هستی برایش مسئله است، با تکیه بر خصوصیات اگزیستانس آن را استخراج کند و از جهان بیرون به آن نگاه کند. در چرخش دوم، به تحلیل اوصاف «دازاین» میپردازد و اوصاف وجود و موجود را بررسی میکند و نشان میدهد ویژگی اگزیستانس ساحت دیگری هم دارد. ترجمه این کتاب، کار دشواری است که با وسواس و دقتی بالا صورت گرفته. مترجم، معادلهایی را برای کلمات انتخاب کرده، اما به نظر میرسد باوجود زحمت فراوانی که متحمل شده، در پارهای از موارد، برای حفظ فارسی سره، فهم مسائل دشوار میشود. مترجم در این کتاب میتوانست در برابر برخی از اصطلاحات هایدگر واژههایی دیگر را قرار دهد. بهعنوان مثال میتوانست در برابر واژه «تحویل» از «برساخت» و در برابر واژه «براندازی» از «واچینی» استفاده کند. به نظر من، برخی از متون را نمیتوان در انزوا ترجمه کرد، بلکه باید تطبیقهای صورتگرفته را در گفتوگو با اهل فن انتخاب کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.