درباره مهاجرانی که در وطن بیگانهاند و در غربت بیگانهتر
مهاجرت؛ مرثیه سرمایه اجتماعی ترکخورده
علی شاکر
سازمانملل میگوید سده اخیر قرن مهاجران بوده است و ایران در میان 10 کشور اصلی مهاجرفرست دنیا قرار دارد. از هر 35 نفر در دنیا، یک نفر سرزمین مادری خویش را ترک کرده است. اطلاعات کاملی از ایرانیان فرنگنشین وجود ندارد، ولی کارشناسان حدس میزنند از پنج میلیون ایرانی مهاجر، چهارمیلیون نفر در کشورهای آمریکای شمالی، اروپا، استرالیا و کشورهای خاورمیانه ساکن باشند (به نقل از پایگاه Iranandbeyond.com).سال 2000 واحد مرکزی خبر، مطلبی را درباره جمع سرمایه ایرانیان مقیم خارج منتشر کرد که به بیش از ۱٫۳ تریلیون دلار میرسید. از این پول ایرانیان بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار را در ایالات متحده آمریکا، چین و اروپا سرمایهگذاری کردهاند.
تعداد ایرانیان در کالیفرنیا چنان زیاد است که برخی به شوخی «لسآنجلس» را «تهرانجلس» میخوانند. به راستی این جمع «ایرونی» با فرهنگهای میزبان خویش چه میکند و به عبارت دیگر چگونه با غربت و دوری کنار میآید؟ نباید فراموش کرد که مهاجرت بخش جداییناپذیر زندگی جهانیشده امروز است؛ زندگیِ محکوم به پذیرش فرهنگهای دیگر. دراینمیان آنان که نمیتوانند خود را با این زندگی نو همراه کنند با مشکلات فراوانی مواجه میشوند که در این مطلب به برخی از آنان میپردازیم.
موجهای مهاجرت عباسمیرزایی
به توصیه میرزا بزرگ فراهانی (پدر قائممقام فراهانی)، عباسمیرزا در سال 1190 عدهای از دانشجویان را از راه قفقاز به اروپا فرستاد. این همان راهی است که تا زمان پاگرفتن سفر هوایی، دانشجویان و مهاجران ایرانی را به فرنگ (فرانسه) و ینگهدنیا میبرد؛ هرچند این سفرها صورتی آموزشی و دانشگاهی داشت، ولی برخی از همین دانشجویان در خانه غربی خویش مقیم شدند و دست به تجارت زدند. برخی دیگر نیز برای پیداکردن کار بهتر مهاجرت کردند. پیش از انقلاب اگر فقط بچههای حاجیهای بازاری و استادان دانشگاهی به فرانسه و آمریکا میرفتند، ولی پس از انقلاب برخی از کسانی که روزگار تازه مملکت را تاب نمیآوردند، بار سفر به سوی شمال اروپا و ژاپن و آمریکا بستند. برای همین جامعهشناسان سه موج مهاجرت را در تاریخ معاصر ایران از هم متمایز میکنند؛ موجهایی که عامل آن پرسش اساسی ولیعهد فتحعلیشاه بود؛ چرا ما عقب ماندیم، آنها پیشرفت کردند؟ در یک دستهبندی تاریخی میتوان جریانهای مهاجرتی را اینگونه دستهبندی کرد:
1) مهاجرت قجری: در این دوره دانشجویان به فرانسه و انگلیس اعزام میشوند تا علوم و فنون جدید و زبانهای غربی را بیاموزند و برگردند. سپس به تدریج مهاجرت نیروی کار به تفلیس و باکو شروع شد. برخی ارامنه نیز شمال غرب ایران را برای سکونت مناسبتر دیدند. در همین دوره روشنفکران و برخی مبارزان به دهلی، استانبول و قاهره رفتند و در آنجا روزنامه چاپ کردند یا جزوههای مبارزاتی نوشتند. فرهنگ و جغرافیای فرنگ کسانی مثل میرزا ابوالحسنخان ایلچی را ازخودبیخود میکند. جوری که تنها راه پیشرفت مملکت را شبیه آنها شدن میبیند؛ هرچند برخی مهاجران مبارز نیز از شیوههای تفکر غربی برای بهچالشکشیدن حکومت وقت استفاده میکنند، ولی جو حاکم بر مهاجران، نقد تندوتیز فرهنگ ایرانی است.
مهاجرتهای پهلوی
در این دوره برخی از هواداران جنبشهای چپ و کمونیستی مجبور به ترک کشور و پناهندگی به روسیه میشوند و همچنین برخی دیگر از دانشجویانی که برای تحصیل به خارج رفتهاند، میهنی نو برای خویش دستوپا میکنند و دیگر به ایران باز نمیگردند.
مهاجرتهای پس از انقلاب
انقلاب که شد عدهای به بهانه وضعیت جدید و همچنین شروع جنگ، ایران را ترک کردند. این موج به مهاجرتهای ژاپنی پس از جنگ گره خورد؛ بهطوریکه نیروی کار زیادی از ایران برای کسب درآمد بیشتر به ژاپن آن زمان رفت که یکتنه داشت دنیا را تصاحب میکرد؛ اما مهاجرتها همچنان ادامه داشت، بهگونهای که بین سالهای 90 تا 95 میلادی مهاجرت به ژاپن، مالزی و تایلند، 397.8 درصد بیشتر شد (نقدی، 2010: 211).
این جریان همچنان هم ادامه دارد؛ چراکه سفر نیز سهلتر از گذشته شده است. بااینهمه طبق آمارهای سازمانملل در دهه گذشته ایرانیان بیش از سایر کشورها قصد جلای وطن کردهاند. این در حالی است که بازهم طبق همین آمار ایران، پاکستان و آلمان جزء مهاجرپذیرترین کشورهای دنیا هستند. جدول زیر نشان میدهد ایرانیها بیشتر کجاها ساکن شدهاند:
مهاجرت و پاشیدگی سرمایه اجتماعی
راجر زتر در مقاله «رابطه سرمایه اجتماعی و مهاجرت» در بخش نخست که به بحث مهاجرتهای نوین و روابط اجتماعی میپردازد، بر اهمیت دو عنصر مهاجرت و حفظ سرمایه اجتماعی تأکید میکند. برای بیشتر کسانی که با ایران خداحافظی میکنند، فرشقرمز پهن نکردهاند؛ بههمیندلیل هم سختیهای شروع مهاجرت در مقابل مشکلات پیشرو چندان به حساب نمیآید. نخستین، کمترین و شاید مهمترین مشکل، «سرمایه اجتماعی مهاجران» است که در کشور میزبان به صفر نزدیک میشود. به عبارت سادهتر کسی که در شهر و دیار خویش برای خودش بروبیایی داشت، ناگهان به خانهای وارد میشود که هیچکدام از میهمانان را نمیشناسد. باید با آنان حرف بزند، ولی آداب و تشریفات و معانی رفتارهای آنان را نمیداند. وای از روزی که زبان میزبان را هم نداند. (زتر، 2006: 5)
البته شاید بگویید اگر نمره آزمونهای زبانمان بالا باشد، با این مشکل مواجه نمیشویم؛ اما مشکل تکلم روزمره نیست، بلکه زبان کاربردی است؛ چراکه برای همکاری در یک پروژه باید بتوانید با همکاران و صاحبکاران خویش ارتباطی اقناعی و مؤثر برقرار کنید. این ضعفی است که با نمرههای بالای آیلتس و تافل نیز به راحتی برطرف نمیشود و باید طعم زبان را در محیط فرهنگی و اجتماعی میزبان چشید.
همین مشکل تبعات بیشماری دارد؛ نمونهاش بیاعتمادی مهاجران ایرانی به بسیاری از خدمات درمانی جامعه میزبان است. در سالهای اخیر یکی از سرزمینهایی که برای ایرانیان آغوش گشوده، کاناداست. باید حدود یکشبانهروز پرواز کنی تا به آنجا برسی. برای ایرانیهایی که به آبوهوای معتدل عادت دارند، سرمای کانادا چندان دلچسب نیست، ولی چرا اینقدر میهمان ایرانی دارد؟
محمد، از ایرانیان ساکن کانادا، دلیلش را آسانگرفتن ویزای دانشجویی میداند و بستری که این دانشگاهها برای افراد فراهم میآورند تا بدینوسیله بتوانند در کارشان پیشرفت کنند. وی میگوید زمانی که پدر و مادرم در دانشگاه مکگیل درس میخواندند، تعداد ایرانیان مقیم کم بود؛ ولی حالا نمیشود 10 قدم برداری و زبان فارسی را در این دانشگاه نشنوی. (منبع: https://www.quora.com)
مهدیه دستجردی، سال 2012 در نشریه international journal for equity in health مقالهای منتشر کرد و به این پرسش، پاسخ داد: «چرا با وجود اینکه خیلی از مهاجران ایرانی در تورنتو پزشک هستند و فارسی هم میدانند، ولی بازهم میزان رضایت از خدمات بهداشتی در میان ایرانیان مهاجر پایین است؟» وی در جواب میگوید: «چون ایرانیان با قوانین سیستم بهداشت و درمان کانادا هنوز آشنایی چندانی ندارند و از افشای اطلاعات خویش نزد شرکتهای بیمه میترسند». بههمیندلیل دستجردی در این مورد پژوهی پیشنهاد میدهد برای جامعه ایرانیان مقیم تورنتو کارگاههای آشنایی با سیستم و قوانین کانادا طراحی شود. (دستجردی، 2012: 3) پس میبینیم که مشکل مهاجران فقط زبان نیست؛ سرمایه اجتماعی و فرهنگی مهاجران نیز باید به همان میزان افزایش یابد.
هدیه افسرده غربت
همین ندانستن زبان و ناآشنایی با بسیاری از قواعد فرهنگی و قوانین حقوقی وقتی با دوری از عزیزان همراه شود، آش غربت را شورتر میکند؛ آشی که برای مهاجرانی با پیشینه سبک زندگی سنتی، مزهای جز افسردگی ندارد. افرادی که در ایران با شمار زیادی از دوستان و خویشاوندان در ارتباطاند، ناگهان با خلأ عاطفی غربت مواجه میشوند. ممکن است بسیاری از این افراد، حتی به دلیل اختلاف با اطرافیانشان کوچ کرده باشند، ولی وقتی به سرزمین دیگری میرسند، تازه میفهمند بخشی از هویت آنان ناخواسته در کشمکش با عزیزانشان شکل گرفته است؛ هویتی که حالا خالی است. اکبر، از مهاجران استرالیایی است که میگوید پسرش یک سال اول به دلیل دوری از دوستانش به شدت دچار افسردگی شد، چون با بچههای استرالیایی نمیتوانست به درستی ارتباط برقرار کند. مریم هم با وجود اینکه در ایران با مادرش رابطه خیلی خوبی نداشته، ولی بعد از مهاجرت تازه فهمیده چقدر به او وابسته است. همین امر نیز سبب افسردگی او شده است.
از سوی دیگر، ندانستن بسیاری از قواعد رفتاری و اداری، ناخواسته اعتمادبهنفس را کاهش میدهد؛ فرض کنید نمیدانید در مرام کاناداییها یا انگلیسیها چگونه باید بعد از ملاقات با رئیس در اتاقش را پشتسرتان ببندید یا اینکه شیوه و تشریفات نوشیدن قهوه چگونه است. بهاینترتیب شما هرچقدر هم تلاش کنید، بازهم عنصری خارجی و بیگانه محسوب میشوید. گاهی برخی ارزشهای فرهنگی ما در فرهنگ دیگر ضدارزش محسوب میشوند (مثلا حسابکردن پول غذای دیگری در رستوران که در ایران نوعی تعارف مؤدبانه است و در آلمان رفتاری برخورنده). اینجاست که باید گفت مهاجرت با همه ویژگیهای مثبتش، چالشهای فرهنگی و رفتاری زیادی درپی دارد؛ چالشهایی که باید به تدریج و با افزایش سرمایه اجتماعی و فرهنگی مهاجران حل شوند؛ مهاجرانی که باید بخش مهمی از سرمایه اجتماعی خویش را کنار بگذارند و به رفتارها و سنتهایی جدید تن دهند. شاید بهاینترتیب در میهمانی آنان کمتر بیگانه به نظر برسند.
سازمانملل میگوید سده اخیر قرن مهاجران بوده است و ایران در میان 10 کشور اصلی مهاجرفرست دنیا قرار دارد. از هر 35 نفر در دنیا، یک نفر سرزمین مادری خویش را ترک کرده است. اطلاعات کاملی از ایرانیان فرنگنشین وجود ندارد، ولی کارشناسان حدس میزنند از پنج میلیون ایرانی مهاجر، چهارمیلیون نفر در کشورهای آمریکای شمالی، اروپا، استرالیا و کشورهای خاورمیانه ساکن باشند (به نقل از پایگاه Iranandbeyond.com).سال 2000 واحد مرکزی خبر، مطلبی را درباره جمع سرمایه ایرانیان مقیم خارج منتشر کرد که به بیش از ۱٫۳ تریلیون دلار میرسید. از این پول ایرانیان بین ۲۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار را در ایالات متحده آمریکا، چین و اروپا سرمایهگذاری کردهاند.
تعداد ایرانیان در کالیفرنیا چنان زیاد است که برخی به شوخی «لسآنجلس» را «تهرانجلس» میخوانند. به راستی این جمع «ایرونی» با فرهنگهای میزبان خویش چه میکند و به عبارت دیگر چگونه با غربت و دوری کنار میآید؟ نباید فراموش کرد که مهاجرت بخش جداییناپذیر زندگی جهانیشده امروز است؛ زندگیِ محکوم به پذیرش فرهنگهای دیگر. دراینمیان آنان که نمیتوانند خود را با این زندگی نو همراه کنند با مشکلات فراوانی مواجه میشوند که در این مطلب به برخی از آنان میپردازیم.
موجهای مهاجرت عباسمیرزایی
به توصیه میرزا بزرگ فراهانی (پدر قائممقام فراهانی)، عباسمیرزا در سال 1190 عدهای از دانشجویان را از راه قفقاز به اروپا فرستاد. این همان راهی است که تا زمان پاگرفتن سفر هوایی، دانشجویان و مهاجران ایرانی را به فرنگ (فرانسه) و ینگهدنیا میبرد؛ هرچند این سفرها صورتی آموزشی و دانشگاهی داشت، ولی برخی از همین دانشجویان در خانه غربی خویش مقیم شدند و دست به تجارت زدند. برخی دیگر نیز برای پیداکردن کار بهتر مهاجرت کردند. پیش از انقلاب اگر فقط بچههای حاجیهای بازاری و استادان دانشگاهی به فرانسه و آمریکا میرفتند، ولی پس از انقلاب برخی از کسانی که روزگار تازه مملکت را تاب نمیآوردند، بار سفر به سوی شمال اروپا و ژاپن و آمریکا بستند. برای همین جامعهشناسان سه موج مهاجرت را در تاریخ معاصر ایران از هم متمایز میکنند؛ موجهایی که عامل آن پرسش اساسی ولیعهد فتحعلیشاه بود؛ چرا ما عقب ماندیم، آنها پیشرفت کردند؟ در یک دستهبندی تاریخی میتوان جریانهای مهاجرتی را اینگونه دستهبندی کرد:
1) مهاجرت قجری: در این دوره دانشجویان به فرانسه و انگلیس اعزام میشوند تا علوم و فنون جدید و زبانهای غربی را بیاموزند و برگردند. سپس به تدریج مهاجرت نیروی کار به تفلیس و باکو شروع شد. برخی ارامنه نیز شمال غرب ایران را برای سکونت مناسبتر دیدند. در همین دوره روشنفکران و برخی مبارزان به دهلی، استانبول و قاهره رفتند و در آنجا روزنامه چاپ کردند یا جزوههای مبارزاتی نوشتند. فرهنگ و جغرافیای فرنگ کسانی مثل میرزا ابوالحسنخان ایلچی را ازخودبیخود میکند. جوری که تنها راه پیشرفت مملکت را شبیه آنها شدن میبیند؛ هرچند برخی مهاجران مبارز نیز از شیوههای تفکر غربی برای بهچالشکشیدن حکومت وقت استفاده میکنند، ولی جو حاکم بر مهاجران، نقد تندوتیز فرهنگ ایرانی است.
مهاجرتهای پهلوی
در این دوره برخی از هواداران جنبشهای چپ و کمونیستی مجبور به ترک کشور و پناهندگی به روسیه میشوند و همچنین برخی دیگر از دانشجویانی که برای تحصیل به خارج رفتهاند، میهنی نو برای خویش دستوپا میکنند و دیگر به ایران باز نمیگردند.
مهاجرتهای پس از انقلاب
انقلاب که شد عدهای به بهانه وضعیت جدید و همچنین شروع جنگ، ایران را ترک کردند. این موج به مهاجرتهای ژاپنی پس از جنگ گره خورد؛ بهطوریکه نیروی کار زیادی از ایران برای کسب درآمد بیشتر به ژاپن آن زمان رفت که یکتنه داشت دنیا را تصاحب میکرد؛ اما مهاجرتها همچنان ادامه داشت، بهگونهای که بین سالهای 90 تا 95 میلادی مهاجرت به ژاپن، مالزی و تایلند، 397.8 درصد بیشتر شد (نقدی، 2010: 211).
این جریان همچنان هم ادامه دارد؛ چراکه سفر نیز سهلتر از گذشته شده است. بااینهمه طبق آمارهای سازمانملل در دهه گذشته ایرانیان بیش از سایر کشورها قصد جلای وطن کردهاند. این در حالی است که بازهم طبق همین آمار ایران، پاکستان و آلمان جزء مهاجرپذیرترین کشورهای دنیا هستند. جدول زیر نشان میدهد ایرانیها بیشتر کجاها ساکن شدهاند:
مهاجرت و پاشیدگی سرمایه اجتماعی
راجر زتر در مقاله «رابطه سرمایه اجتماعی و مهاجرت» در بخش نخست که به بحث مهاجرتهای نوین و روابط اجتماعی میپردازد، بر اهمیت دو عنصر مهاجرت و حفظ سرمایه اجتماعی تأکید میکند. برای بیشتر کسانی که با ایران خداحافظی میکنند، فرشقرمز پهن نکردهاند؛ بههمیندلیل هم سختیهای شروع مهاجرت در مقابل مشکلات پیشرو چندان به حساب نمیآید. نخستین، کمترین و شاید مهمترین مشکل، «سرمایه اجتماعی مهاجران» است که در کشور میزبان به صفر نزدیک میشود. به عبارت سادهتر کسی که در شهر و دیار خویش برای خودش بروبیایی داشت، ناگهان به خانهای وارد میشود که هیچکدام از میهمانان را نمیشناسد. باید با آنان حرف بزند، ولی آداب و تشریفات و معانی رفتارهای آنان را نمیداند. وای از روزی که زبان میزبان را هم نداند. (زتر، 2006: 5)
البته شاید بگویید اگر نمره آزمونهای زبانمان بالا باشد، با این مشکل مواجه نمیشویم؛ اما مشکل تکلم روزمره نیست، بلکه زبان کاربردی است؛ چراکه برای همکاری در یک پروژه باید بتوانید با همکاران و صاحبکاران خویش ارتباطی اقناعی و مؤثر برقرار کنید. این ضعفی است که با نمرههای بالای آیلتس و تافل نیز به راحتی برطرف نمیشود و باید طعم زبان را در محیط فرهنگی و اجتماعی میزبان چشید.
همین مشکل تبعات بیشماری دارد؛ نمونهاش بیاعتمادی مهاجران ایرانی به بسیاری از خدمات درمانی جامعه میزبان است. در سالهای اخیر یکی از سرزمینهایی که برای ایرانیان آغوش گشوده، کاناداست. باید حدود یکشبانهروز پرواز کنی تا به آنجا برسی. برای ایرانیهایی که به آبوهوای معتدل عادت دارند، سرمای کانادا چندان دلچسب نیست، ولی چرا اینقدر میهمان ایرانی دارد؟
محمد، از ایرانیان ساکن کانادا، دلیلش را آسانگرفتن ویزای دانشجویی میداند و بستری که این دانشگاهها برای افراد فراهم میآورند تا بدینوسیله بتوانند در کارشان پیشرفت کنند. وی میگوید زمانی که پدر و مادرم در دانشگاه مکگیل درس میخواندند، تعداد ایرانیان مقیم کم بود؛ ولی حالا نمیشود 10 قدم برداری و زبان فارسی را در این دانشگاه نشنوی. (منبع: https://www.quora.com)
مهدیه دستجردی، سال 2012 در نشریه international journal for equity in health مقالهای منتشر کرد و به این پرسش، پاسخ داد: «چرا با وجود اینکه خیلی از مهاجران ایرانی در تورنتو پزشک هستند و فارسی هم میدانند، ولی بازهم میزان رضایت از خدمات بهداشتی در میان ایرانیان مهاجر پایین است؟» وی در جواب میگوید: «چون ایرانیان با قوانین سیستم بهداشت و درمان کانادا هنوز آشنایی چندانی ندارند و از افشای اطلاعات خویش نزد شرکتهای بیمه میترسند». بههمیندلیل دستجردی در این مورد پژوهی پیشنهاد میدهد برای جامعه ایرانیان مقیم تورنتو کارگاههای آشنایی با سیستم و قوانین کانادا طراحی شود. (دستجردی، 2012: 3) پس میبینیم که مشکل مهاجران فقط زبان نیست؛ سرمایه اجتماعی و فرهنگی مهاجران نیز باید به همان میزان افزایش یابد.
هدیه افسرده غربت
همین ندانستن زبان و ناآشنایی با بسیاری از قواعد فرهنگی و قوانین حقوقی وقتی با دوری از عزیزان همراه شود، آش غربت را شورتر میکند؛ آشی که برای مهاجرانی با پیشینه سبک زندگی سنتی، مزهای جز افسردگی ندارد. افرادی که در ایران با شمار زیادی از دوستان و خویشاوندان در ارتباطاند، ناگهان با خلأ عاطفی غربت مواجه میشوند. ممکن است بسیاری از این افراد، حتی به دلیل اختلاف با اطرافیانشان کوچ کرده باشند، ولی وقتی به سرزمین دیگری میرسند، تازه میفهمند بخشی از هویت آنان ناخواسته در کشمکش با عزیزانشان شکل گرفته است؛ هویتی که حالا خالی است. اکبر، از مهاجران استرالیایی است که میگوید پسرش یک سال اول به دلیل دوری از دوستانش به شدت دچار افسردگی شد، چون با بچههای استرالیایی نمیتوانست به درستی ارتباط برقرار کند. مریم هم با وجود اینکه در ایران با مادرش رابطه خیلی خوبی نداشته، ولی بعد از مهاجرت تازه فهمیده چقدر به او وابسته است. همین امر نیز سبب افسردگی او شده است.
از سوی دیگر، ندانستن بسیاری از قواعد رفتاری و اداری، ناخواسته اعتمادبهنفس را کاهش میدهد؛ فرض کنید نمیدانید در مرام کاناداییها یا انگلیسیها چگونه باید بعد از ملاقات با رئیس در اتاقش را پشتسرتان ببندید یا اینکه شیوه و تشریفات نوشیدن قهوه چگونه است. بهاینترتیب شما هرچقدر هم تلاش کنید، بازهم عنصری خارجی و بیگانه محسوب میشوید. گاهی برخی ارزشهای فرهنگی ما در فرهنگ دیگر ضدارزش محسوب میشوند (مثلا حسابکردن پول غذای دیگری در رستوران که در ایران نوعی تعارف مؤدبانه است و در آلمان رفتاری برخورنده). اینجاست که باید گفت مهاجرت با همه ویژگیهای مثبتش، چالشهای فرهنگی و رفتاری زیادی درپی دارد؛ چالشهایی که باید به تدریج و با افزایش سرمایه اجتماعی و فرهنگی مهاجران حل شوند؛ مهاجرانی که باید بخش مهمی از سرمایه اجتماعی خویش را کنار بگذارند و به رفتارها و سنتهایی جدید تن دهند. شاید بهاینترتیب در میهمانی آنان کمتر بیگانه به نظر برسند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.