|

تندیس معتمدنژاد برای روز مبادا

سعید ارکان‌زاده‌یزدی

سال نوی تحصیلی شروع می‌شود و دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، که قدیمی‌ترین دانشکده ارتباطات در خاورمیانه است و زمان تأسیس آن به نیمه دوم دهه 1340 می‌رسد، از ساختمان تاریخی خود در سه‌راه ضرابخانه تهران، به پردیس مرکزی دانشگاه علامه در دهکده المپیک منتقل می‌شود. فارغ از نگاه نوستالژیک به ساختمان تاریخی سه‌راه ضرابخانه و انتظار بحق ادامه کاربری آن برای حوزه ارتباطات ایران، با این انتقال، دانشکده ارتباطات، دست‌کم از نظر استقلال فیزیکی و امکانات، گامی برای نزدیک‌ترشدن به دوران درخشان خود در دهه 1350 برمی‌دارد. تندیس دکتر کاظم معتمدنژاد نیز به‌عنوان بنیان‌گذار رشته و دانشکده علوم ارتباطات، جلوی ورودی دانشکده نصب می‌شود. به این تندیس، که هر روز جلوی چشم دانشجویان قرار خواهد داشت، می‌توان خیلی رمانتیک و تقدیس‌شده یا فرصت‌طلبانه نگاه کرد؛ همان‌طور که در بسیاری از مواقع با دکتر معتمدنژاد نیز در زمان حیات او، همین‌طور رفتار شد. صرفا تکرار لفظ «پدر» یک علم و گرفتن عکس یادگاری با او از سوی کسانی که خلاف ایده‌هایش عمل می‌کردند یا دست‌کم در کنار او سعی می‌کردند خود را موجه جلوه دهند، می‌تواند چنین نگاهی را بازتاب دهد. اما به تندیس دکتر معتمدنژاد جلوی درِ دانشکده جدید ارتباطات، می‌توان طور دیگری نیز نگریست معتمدنژاد می‌تواند یک معیار و ایده مرکزی باشد برای ارتباطات و به‌طور خاص، برای روزنامه‌نگاری ایران. او در روزنامه‌نگاری به اصل بسیار مهم استقلال روزنامه‌نگاری اعتقاد عمیق داشت. او علاقه بسیار به مکاتب انتقادی و به‌تبع آن، نگاهی انتقادی به روزنامه‌نگاری اقتدارگرا و نیز روزنامه‌نگاری تجاری داشت. در لابه‌لای آثار دکتر معتمدنژاد، می‌توان به‌خوبی ایده‌هایی را دید که با وجود اینکه برخی سعی می‌کنند خیلی قدیمی و کهنه جلوه‌شان دهند، اتفاقا همچنان برای جامعه ایران تازه و موردنیاز است. معتمدنژاد بارها در حضور مسئولان هر دولتی از منسوخ‌شدن کسب مجوز برای انتشار مطبوعات سخن گفت، اما شنوندگان چنان واکنش نشان می‌دادند که انگار حواسشان پرت است و حرف‌های او را نمی‌شنوند. او همه جنبه‌های مهم استقلال روزنامه‌نگاری را شکافت و آنها را در کتاب‌ها و مقالاتی جامع شرح داد. در این روزها که روزنامه‌نگاری ایران از سویی تحت فشار شدید انواع نظارت‌ها قرار دارد و از سوی دیگر، به آن به منزله یک کسب و کار سودده یا ابزار دست روابط عمومی‌ها نگاه می‌شود، توجه به ایده مرکزی استقلال روزنامه‌نگاری با معیار متن‌هایی که دکتر معتمدنژاد از خود باقی گذاشته، مسئله‌ای حیاتی برای زنده‌ماندن و بر مدار درست‌بودن این حرفه است. دکتر معتمدنژاد کار را تا جایی پیش برده بود که می‌گفت برای روزنامه‌نگار مستقل باید «قید وجدانی» وجود داشته باشد؛ به این معنی که اگر خط‌مشی یک روزنامه عوض شد، روزنامه‌نگار بتواند از آنجا بیرون بیاید و غرامت هم بگیرد. با وجود این، گاهی این‌طور نشان داده می‌شود که حتی او با ایجاد یک اداره دولتی برای دادن پروانه کار به روزنامه‌نگاران موافق بوده است؛ امری که اساسا استقلال روزنامه‌نگاری را به خطر می‌اندازد. معتمدنژاد در کتاب‌هایش بارها اصطلاح «استقلال تحریریه‌ای» را به‌کار می‌برد؛ استقلالی که مانع دخالت قدرت‌های سیاسی و اقتصادی در رسانه‌هاست و این روزها نیاز به آن، بیش‌ازپیش احساس می‌شود. اگر در روز مبادا، زمانی فرا رسد که روزنامه‌نگاری ایران با اختلال کارکرد مواجه شود؛ یعنی نتواند جامعه خود را به مسیر درست هدایت کند و مسئولان را به نقد واقعی بکشاند و نتواند حتی درست مردم خود را سرگرم کند، اما در عوض روزنامه‌نگاران تلاش کنند با سوءاستفاده از موقعیت حرفه‌ای خود کلاهی از نمد بودجه‌های دولتی و شرکتی برای خود بسازند، خلاف مصلحت و آرمان‌های مردم قلم بزنند یا تلاش کنند با پرداختن به مسائل سخیف، تولیدشان را به هر قیمتی به خوانندگان بفروشند، در آن روز مبادا، تندیس دکتر معتدنژاد جلوی ورودی دانشکده ارتباطات می‌تواند فقط دکور نباشد و به دانشجویان نهیب بزند که همچنان ایده‌ها و معیارهایی در متون باقی‌مانده از او وجود دارد که با رجوع به آنها، می‌توان روزنامه‌نگاری ایران را از مرگ جسمی یا محتوایی نجات داد. دکتر معتمدنژاد، خود نیز این نزدیکی ‌به ‌مرگِ رشته ارتباطات را در دوره‌ای تجربه کرده بود؛ در آن سال‌ها، دانشکده ارتباطات و حتی رشته ارتباطات منحل شده بود و علوم ارتباطات فقط یک گرایش بود از رشته جامعه‌شناسی. او و همکارانش در آن سال‌ها، در یکی از اتاق‌های ساختمان ضرابخانه، میزی داشتند که دور آن می‌نشستند و کارشان صبرکردن بود. آنها آن‌قدر صبر کردند که رشته علوم ارتباطات احیا شد، دانشجوی تحصیلات تکمیلی گرفت و ورق برگشت. برای بقای روزنامه‌نگاری مستقل، باید مثل او امید داشت و البته همانند او، از اصول کوتاه نیامد و همواره آنها را همه‌جا ترویج کرد.

سال نوی تحصیلی شروع می‌شود و دانشکده علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، که قدیمی‌ترین دانشکده ارتباطات در خاورمیانه است و زمان تأسیس آن به نیمه دوم دهه 1340 می‌رسد، از ساختمان تاریخی خود در سه‌راه ضرابخانه تهران، به پردیس مرکزی دانشگاه علامه در دهکده المپیک منتقل می‌شود. فارغ از نگاه نوستالژیک به ساختمان تاریخی سه‌راه ضرابخانه و انتظار بحق ادامه کاربری آن برای حوزه ارتباطات ایران، با این انتقال، دانشکده ارتباطات، دست‌کم از نظر استقلال فیزیکی و امکانات، گامی برای نزدیک‌ترشدن به دوران درخشان خود در دهه 1350 برمی‌دارد. تندیس دکتر کاظم معتمدنژاد نیز به‌عنوان بنیان‌گذار رشته و دانشکده علوم ارتباطات، جلوی ورودی دانشکده نصب می‌شود. به این تندیس، که هر روز جلوی چشم دانشجویان قرار خواهد داشت، می‌توان خیلی رمانتیک و تقدیس‌شده یا فرصت‌طلبانه نگاه کرد؛ همان‌طور که در بسیاری از مواقع با دکتر معتمدنژاد نیز در زمان حیات او، همین‌طور رفتار شد. صرفا تکرار لفظ «پدر» یک علم و گرفتن عکس یادگاری با او از سوی کسانی که خلاف ایده‌هایش عمل می‌کردند یا دست‌کم در کنار او سعی می‌کردند خود را موجه جلوه دهند، می‌تواند چنین نگاهی را بازتاب دهد. اما به تندیس دکتر معتمدنژاد جلوی درِ دانشکده جدید ارتباطات، می‌توان طور دیگری نیز نگریست معتمدنژاد می‌تواند یک معیار و ایده مرکزی باشد برای ارتباطات و به‌طور خاص، برای روزنامه‌نگاری ایران. او در روزنامه‌نگاری به اصل بسیار مهم استقلال روزنامه‌نگاری اعتقاد عمیق داشت. او علاقه بسیار به مکاتب انتقادی و به‌تبع آن، نگاهی انتقادی به روزنامه‌نگاری اقتدارگرا و نیز روزنامه‌نگاری تجاری داشت. در لابه‌لای آثار دکتر معتمدنژاد، می‌توان به‌خوبی ایده‌هایی را دید که با وجود اینکه برخی سعی می‌کنند خیلی قدیمی و کهنه جلوه‌شان دهند، اتفاقا همچنان برای جامعه ایران تازه و موردنیاز است. معتمدنژاد بارها در حضور مسئولان هر دولتی از منسوخ‌شدن کسب مجوز برای انتشار مطبوعات سخن گفت، اما شنوندگان چنان واکنش نشان می‌دادند که انگار حواسشان پرت است و حرف‌های او را نمی‌شنوند. او همه جنبه‌های مهم استقلال روزنامه‌نگاری را شکافت و آنها را در کتاب‌ها و مقالاتی جامع شرح داد. در این روزها که روزنامه‌نگاری ایران از سویی تحت فشار شدید انواع نظارت‌ها قرار دارد و از سوی دیگر، به آن به منزله یک کسب و کار سودده یا ابزار دست روابط عمومی‌ها نگاه می‌شود، توجه به ایده مرکزی استقلال روزنامه‌نگاری با معیار متن‌هایی که دکتر معتمدنژاد از خود باقی گذاشته، مسئله‌ای حیاتی برای زنده‌ماندن و بر مدار درست‌بودن این حرفه است. دکتر معتمدنژاد کار را تا جایی پیش برده بود که می‌گفت برای روزنامه‌نگار مستقل باید «قید وجدانی» وجود داشته باشد؛ به این معنی که اگر خط‌مشی یک روزنامه عوض شد، روزنامه‌نگار بتواند از آنجا بیرون بیاید و غرامت هم بگیرد. با وجود این، گاهی این‌طور نشان داده می‌شود که حتی او با ایجاد یک اداره دولتی برای دادن پروانه کار به روزنامه‌نگاران موافق بوده است؛ امری که اساسا استقلال روزنامه‌نگاری را به خطر می‌اندازد. معتمدنژاد در کتاب‌هایش بارها اصطلاح «استقلال تحریریه‌ای» را به‌کار می‌برد؛ استقلالی که مانع دخالت قدرت‌های سیاسی و اقتصادی در رسانه‌هاست و این روزها نیاز به آن، بیش‌ازپیش احساس می‌شود. اگر در روز مبادا، زمانی فرا رسد که روزنامه‌نگاری ایران با اختلال کارکرد مواجه شود؛ یعنی نتواند جامعه خود را به مسیر درست هدایت کند و مسئولان را به نقد واقعی بکشاند و نتواند حتی درست مردم خود را سرگرم کند، اما در عوض روزنامه‌نگاران تلاش کنند با سوءاستفاده از موقعیت حرفه‌ای خود کلاهی از نمد بودجه‌های دولتی و شرکتی برای خود بسازند، خلاف مصلحت و آرمان‌های مردم قلم بزنند یا تلاش کنند با پرداختن به مسائل سخیف، تولیدشان را به هر قیمتی به خوانندگان بفروشند، در آن روز مبادا، تندیس دکتر معتدنژاد جلوی ورودی دانشکده ارتباطات می‌تواند فقط دکور نباشد و به دانشجویان نهیب بزند که همچنان ایده‌ها و معیارهایی در متون باقی‌مانده از او وجود دارد که با رجوع به آنها، می‌توان روزنامه‌نگاری ایران را از مرگ جسمی یا محتوایی نجات داد. دکتر معتمدنژاد، خود نیز این نزدیکی ‌به ‌مرگِ رشته ارتباطات را در دوره‌ای تجربه کرده بود؛ در آن سال‌ها، دانشکده ارتباطات و حتی رشته ارتباطات منحل شده بود و علوم ارتباطات فقط یک گرایش بود از رشته جامعه‌شناسی. او و همکارانش در آن سال‌ها، در یکی از اتاق‌های ساختمان ضرابخانه، میزی داشتند که دور آن می‌نشستند و کارشان صبرکردن بود. آنها آن‌قدر صبر کردند که رشته علوم ارتباطات احیا شد، دانشجوی تحصیلات تکمیلی گرفت و ورق برگشت. برای بقای روزنامه‌نگاری مستقل، باید مثل او امید داشت و البته همانند او، از اصول کوتاه نیامد و همواره آنها را همه‌جا ترویج کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.