|

LEZ شهرداری و زبان فارسی

صدرا محقق

1- میانه‌های دهه 80 وقتی که خطوط جدید حمل‌ونقل شهری با اتوبوس‌های قرمزرنگ و تندرو در تهران راه افتاد، شهرداری آن را با نام BRT (کوتاه‌شده Bus rapid transit) تبلیغ و معرفی کرد. نام BRT هم به‌سرعت در شهر فراگیر شد. مدتی بعد مسئولان شهرداری تلاش کردند این نام را فارسی‌سازی کنند و به همین خاطر عنوان «سامانه اتوبوس‌های تندرو» را برای آن انتخاب و تبلیغ کردند، حتی روی ایستگاه‌ها و بدنه اتوبوس‌های این خطوط هم آن را با خط بزرگ و زردرنگ نوشتند، اما کار از کار گذشته بود و BRT هم به دلیل راحتی بیان‌کردنش و هم فراگیرشدنش در یکی، دو سال ابتدایی شروع‌به‌کار، چنان جا افتاد که هیچ شهروندی حاضر نشد آن را با عنوان بلند «سامانه اتوبوس‌های تندرو» عوض کند. حتی خود مسئولان شهرداری هم از خیر تلفظ آن گذشتند و همچنان در گفت‌وگوهای رسانه‌ای و سخنرانی‌هایشان از این سامانه با عنوان BRT یاد می‌کنند.
2- روند و فرایندی مشابه همین ماجرا از اوایل امسال برای طرح دیگری که این بار هم شهرداری مجری آن است شروع شده، طرحی که قرار است جایگزین طرح ترافیکی زوج و فرد شود و براساس آن از رفت‌وآمد خودروهای آلاینده هوا در محدوده مرکزی شهر جلوگیری شود. این طرح در شروع ماجرا توسط مسئولان شهرداری با عنوان طرح LEZ (کوتاه‌شده عبارت انگلیسیLow Emission Zone) به معنی محدوده کم‌آلاینده معرفی و تبلیغ شد. با توجه به فراگیری و دربرگیرندگی زیاد این طرح، رسانه‌های زیادی هم در رابطه با این طرح و جزئیاتش مطلب نوشتند و عنوان و عبارت LEZ تا حد زیادی جا افتاد. در این مورد باز هم مشابه ماجرای BRT مسئولان شهرداری مدتی بعد تلاش کردند، عنوان فارسی‌شده‌ای را جایگزین این نام کنند. بر همین اساس مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوا از جایگزینی عنوان «محدوده کاهش» (کوتاه‌شده عبارت «کاهش آلودگی هوای شهر») به جای مخفف انگلیسی LEZ خبر داد. اما این تلاش تنها به همان انتشار خبر اولیه ماجرا خلاصه شد و در روزهای پس از آن، حتی مسئولان شهرداری تهران هر جایی در این رابطه سخن گفتند از به‌کاربردن «محدوده کاهش» خودداری کردند و همچنان از LEZ گفتند و از LEZ شنیدند. آخرین نمونه خبری بود که دیروز به نقل از محمدباقر قالیباف بلندپایه‌ترین مسئول شهری در پایتخت، درباره این طرح منتشر شد و تیتر یک بیشتر خبرگزاری‌ها و وب‌سایت‌های خبری شد، خبری که تیتر همه آنها این گفته شهردار تهران بود: «اجرای «طرح LEZ» از آبان‌ در تهران»، در متن خبر هم قالیباف چند بار دیگر عنوان LEZ را تکرار کرد. همین خبر و انتشار گسترده آن در رسانه‌ها برای فراموش‌کردن عنوان «طرح کاهش» و تثبیت «طرح LEZ» کافی است.
3- همین تجربه‌های شهرداری را می‌توان نمونه دقیقی دانست از جایگزین‌سازی‌های اغلب شکست‌خورده فرهنگستان زبان فارسی که یک واژه، اصطلاح یا کالا با اسم فرنگی با کمک رسانه‌ها، مسئولان و ابزارهای جدید در کشور فراگیر می‌شود و جا می‌افتد، بعد با فاصله و تأخیری چندساله اعضای فرهنگستان تلاش می‌کنند که یک جایگزین فارسی برای آن پیدا و معرفی کنند. نتیجه همیشه معلوم است، واژه‌ها پیش از آنکه مورد پذیرش مردم قرار بگیرند مایه شوخی و تمسخر می‌شوند. در صورتی که اگر این جایگزین‌ها از همان ابتدا و در زمان درست، ساخته و پیش از فراگیرشدن کامل اسم فرنگی آن اعلام شوند می‌توانست جا بیفتد و فراگیر شود. علاوه‌برآن، اینکه حتی خود مسئولان رسمی و رسانه‌های کشور هم الزام یا اهمیتی برای به‌کاربردن جایگزین‌های فارسی مناسب برخی اصطلاحات، واژه‌ها و کالاهای خارجی ندارند نیز کار را خراب‌تر می‌کند. موضوع اخیر LEZ یکی از نمونه‌های همین دست مسائل است؛ در حدی که حتی شهردار تهران هم از به‌کاربردن عنوان فارسی این طرح خودداری می‌کند. همه این مسائل و کم‌کاری‌ها دست به دست هم داده تا وضعیت به سمتی برود که به شکل رسمی واژه‌ها و اصطلاحات فرنگی و خارجی در حال عقب‌راندن زبان فارسی در کشور باشند. به گوشه‌وکنار شهرهای کشور نگاه کنید، شهرها پر شده‌اند از سیتی‌سنتر، فودکورت، مال و... و پاساژ و فست‌فود و آمفی‌تئاتر و لابی و... که از سال‌ها پیش آمدند و ماندگار شدند.
4- البته عقب‌راندن زبان فارسی و تضعیف آن فقط به مسئولان و نهادهای رسمی و رسانه‌ها خلاصه نمی‌شود، خیلی از ما/ مردم/ جوانان هم انگار که مسابقه کاربری واژه‌های فرنگی با هم گذاشته‌ایم، هرکس بیشتر، باکلاس‌تر، باحال را می‌گوییم کول، قضاوت را می‌گوییم جاج، مزه را می‌گوییم تیست و هزار مثال دیگر. کاش هوای زبانمان را داشته باشیم.

1- میانه‌های دهه 80 وقتی که خطوط جدید حمل‌ونقل شهری با اتوبوس‌های قرمزرنگ و تندرو در تهران راه افتاد، شهرداری آن را با نام BRT (کوتاه‌شده Bus rapid transit) تبلیغ و معرفی کرد. نام BRT هم به‌سرعت در شهر فراگیر شد. مدتی بعد مسئولان شهرداری تلاش کردند این نام را فارسی‌سازی کنند و به همین خاطر عنوان «سامانه اتوبوس‌های تندرو» را برای آن انتخاب و تبلیغ کردند، حتی روی ایستگاه‌ها و بدنه اتوبوس‌های این خطوط هم آن را با خط بزرگ و زردرنگ نوشتند، اما کار از کار گذشته بود و BRT هم به دلیل راحتی بیان‌کردنش و هم فراگیرشدنش در یکی، دو سال ابتدایی شروع‌به‌کار، چنان جا افتاد که هیچ شهروندی حاضر نشد آن را با عنوان بلند «سامانه اتوبوس‌های تندرو» عوض کند. حتی خود مسئولان شهرداری هم از خیر تلفظ آن گذشتند و همچنان در گفت‌وگوهای رسانه‌ای و سخنرانی‌هایشان از این سامانه با عنوان BRT یاد می‌کنند.
2- روند و فرایندی مشابه همین ماجرا از اوایل امسال برای طرح دیگری که این بار هم شهرداری مجری آن است شروع شده، طرحی که قرار است جایگزین طرح ترافیکی زوج و فرد شود و براساس آن از رفت‌وآمد خودروهای آلاینده هوا در محدوده مرکزی شهر جلوگیری شود. این طرح در شروع ماجرا توسط مسئولان شهرداری با عنوان طرح LEZ (کوتاه‌شده عبارت انگلیسیLow Emission Zone) به معنی محدوده کم‌آلاینده معرفی و تبلیغ شد. با توجه به فراگیری و دربرگیرندگی زیاد این طرح، رسانه‌های زیادی هم در رابطه با این طرح و جزئیاتش مطلب نوشتند و عنوان و عبارت LEZ تا حد زیادی جا افتاد. در این مورد باز هم مشابه ماجرای BRT مسئولان شهرداری مدتی بعد تلاش کردند، عنوان فارسی‌شده‌ای را جایگزین این نام کنند. بر همین اساس مدیرعامل شرکت کنترل کیفیت هوا از جایگزینی عنوان «محدوده کاهش» (کوتاه‌شده عبارت «کاهش آلودگی هوای شهر») به جای مخفف انگلیسی LEZ خبر داد. اما این تلاش تنها به همان انتشار خبر اولیه ماجرا خلاصه شد و در روزهای پس از آن، حتی مسئولان شهرداری تهران هر جایی در این رابطه سخن گفتند از به‌کاربردن «محدوده کاهش» خودداری کردند و همچنان از LEZ گفتند و از LEZ شنیدند. آخرین نمونه خبری بود که دیروز به نقل از محمدباقر قالیباف بلندپایه‌ترین مسئول شهری در پایتخت، درباره این طرح منتشر شد و تیتر یک بیشتر خبرگزاری‌ها و وب‌سایت‌های خبری شد، خبری که تیتر همه آنها این گفته شهردار تهران بود: «اجرای «طرح LEZ» از آبان‌ در تهران»، در متن خبر هم قالیباف چند بار دیگر عنوان LEZ را تکرار کرد. همین خبر و انتشار گسترده آن در رسانه‌ها برای فراموش‌کردن عنوان «طرح کاهش» و تثبیت «طرح LEZ» کافی است.
3- همین تجربه‌های شهرداری را می‌توان نمونه دقیقی دانست از جایگزین‌سازی‌های اغلب شکست‌خورده فرهنگستان زبان فارسی که یک واژه، اصطلاح یا کالا با اسم فرنگی با کمک رسانه‌ها، مسئولان و ابزارهای جدید در کشور فراگیر می‌شود و جا می‌افتد، بعد با فاصله و تأخیری چندساله اعضای فرهنگستان تلاش می‌کنند که یک جایگزین فارسی برای آن پیدا و معرفی کنند. نتیجه همیشه معلوم است، واژه‌ها پیش از آنکه مورد پذیرش مردم قرار بگیرند مایه شوخی و تمسخر می‌شوند. در صورتی که اگر این جایگزین‌ها از همان ابتدا و در زمان درست، ساخته و پیش از فراگیرشدن کامل اسم فرنگی آن اعلام شوند می‌توانست جا بیفتد و فراگیر شود. علاوه‌برآن، اینکه حتی خود مسئولان رسمی و رسانه‌های کشور هم الزام یا اهمیتی برای به‌کاربردن جایگزین‌های فارسی مناسب برخی اصطلاحات، واژه‌ها و کالاهای خارجی ندارند نیز کار را خراب‌تر می‌کند. موضوع اخیر LEZ یکی از نمونه‌های همین دست مسائل است؛ در حدی که حتی شهردار تهران هم از به‌کاربردن عنوان فارسی این طرح خودداری می‌کند. همه این مسائل و کم‌کاری‌ها دست به دست هم داده تا وضعیت به سمتی برود که به شکل رسمی واژه‌ها و اصطلاحات فرنگی و خارجی در حال عقب‌راندن زبان فارسی در کشور باشند. به گوشه‌وکنار شهرهای کشور نگاه کنید، شهرها پر شده‌اند از سیتی‌سنتر، فودکورت، مال و... و پاساژ و فست‌فود و آمفی‌تئاتر و لابی و... که از سال‌ها پیش آمدند و ماندگار شدند.
4- البته عقب‌راندن زبان فارسی و تضعیف آن فقط به مسئولان و نهادهای رسمی و رسانه‌ها خلاصه نمی‌شود، خیلی از ما/ مردم/ جوانان هم انگار که مسابقه کاربری واژه‌های فرنگی با هم گذاشته‌ایم، هرکس بیشتر، باکلاس‌تر، باحال را می‌گوییم کول، قضاوت را می‌گوییم جاج، مزه را می‌گوییم تیست و هزار مثال دیگر. کاش هوای زبانمان را داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.