جنگ اصفهان و شعر مهاجرت در نشستی با حضور امیرحسین افراسیابی و یونس تراکمه
زیستن در ادبیات
پیام حیدرقزوینی: سالی پیش از انقلاب هوشنگ گلشیری در انستیتو گوته درباره «جوانمرگی» نویسندگان معاصر ایرانی صحبت کرد و چند دلیل برای این اتفاق ذکر کرد. از جمله این دلایل، یکی فقدان تداوم فرهنگی بود و دیگری کوچهای اضطراری یا اجباری: «...در اینجا به هر دلیل مثلا قطعشدن جریانها و نهضتهای فکری و فرهنگی و یا تأثیر عوامل خارجی سبب شده است که هر جریان فرهنگی فقط چند سال یا یک دهه طول بکشد که بعد بنا به عللی قطع میشود و پس از چند سال باید دوباره از نو شروع کرد... در زمان خودمان بهفرض اگر کتاب هفته ادامه پیدا میکرد یا آرشهای طاهباز (سیزده شماره) و بعد کاظمیه (پنج شماره) یا جهان نو یا جنگهای شهرستانی مثلا جنگ اصفهان، بازار رشت، جنگ طرفه و یا خوشههای شاملو، شبهای شعرخوانی، تا حالا حتما جوانمرگی در میان نبود، بدهبستان زنده بود، جوشش و حرکت در فضایی راستین». نزدیک به چهار دهه از این سخنرانی گلشیری میگذرد و امروز فضای ادبیات ما در مرزهایی محصور شده که دیگر هیچ جریان تازهای در آن دیده نمیشود. امروز جُنگها و محفلهای ادبی از بین رفتهاند و بهجایش کارگاههای قصهنویسیای پدید
آمدهاند که حاصلش هرچه باشد «جوشش و حرکت در فضایی راستین» نیست. سخنرانی گلشیری به پاییز 1356 برمیگردد، به روزهایی که جامعه آماده تغییری اساسی بود و خیلی از قلههای ادبیات معاصر ایران هنوز زنده بودند. حالا در شهریور 1394، یکی از قدیمیترین اعضای «جنگ اصفهان» برای مدتی از هلند به ایران برگشته و اتاقی کوچک در مؤسسه آپآرتمان میزبان اوست تا درباره جنگ اصفهان و شعر مهاجرت صحبت کند، موضوعاتی که مورد اشاره گلشیری در سخنرانی مشهورش بودهاند. امیرحسین افراسیابی، شاعری است که از اعضای اولیه جنگ اصفهان بوده و حالا هم مدتهاست که از ایران مهاجرت کرده. میزبان و مجری این مراسم، یونس تراکمه است که او هم از اعضای جنگ اصفهان بوده است. در روزی که این مراسم برگزار میشد، یکی از قدیمیترین و مهمترین اعضای جنگ اصفهان، ابوالحسن نجفی، در بیمارستان بستری بود و تراکمه که آغازگر مراسم بود در صحبتهایش یادی از او کرد و به ضرورت ارتباط شاعران و نویسندگان جوان با نویسندگان و شاعران قدیمی تأکید کرد.
جسم نیمهجان ادبیات
یونس تراکمه در آغاز مراسم، انقطاع فرهنگی و قطع شدن ارتباط بین نسلهای مختلف نویسندگان و شاعران را از دلایل وضعیت فعلی ادبیات ایران دانست: «چند دههای است که ما دچار انقطاع فرهنگی شدهایم در حالی که قلههای ادبی معاصر ما وارثان جریانی بودهاند که از نیما و هدایت و جمالزاده به بعد شکل گرفته بود. ادبیات و بهطور کلی سیر تفکر هر جامعهای به جاریبودن و در کنار هم بودن جریانها وابسته است و سالهاست که ما با فقدان این موضوع روبروییم. به صرف خواندن آثار نسلهای گذشته، انتقال تجربیات و اشرافی که برای نوشتن لازم است اتفاق نمیافتد. در فاصله سالهای 1345 تا اوایل دهه پنجاه در شهرستانها و شهرهای مختلف این مملکت جُنگهایی منتشر میشد و نشستهای ادبی وجود داشت. وقتی به پشت سر نگاه کنیم میبینیم که مثلا در جنگ اصفهان، از همان دوره آغازینش، چهرههای قدیمیتر در کنار جوانها حضور داشتند و قدیمیترها و جوانها نسلبهنسل به هم میپیوستند. در جنگ اصفهان کسانی مثل نجفی، گلشیری و افراسیابی که از قدیمیترهای جُنگ بودند تا مثلا ایرج ضیایی که از آخرین افرادی بود که به این جریان پیوست کنار هم بودند و به این ترتیب همنفس بودن
وجود داشت. در آن دوره تنها انتقال مکتوب مهم نبود بلکه انتقال زندگی مطرح بود، مسئلهای که این روزها دیگر وجود ندارد. در تاریخ ادبیات معاصر ما بیسابقه است که دو دهه بگذرد و کتاب ماندگاری در آن دو دهه وجود نداشته باشد. وقتی نویسندهای مثل ساعدی کتابی منتشر میکرد درواقع اثری به گنجینه ادبیات معاصر ما اضافه میشد. اما امروز بیش از دو دهه است که جوانها در صحنه ادبی حضور دارند و کار میکنند اما چه کتابی از این دو دهه را میتوان در کنار آثار ساعدی، گلشیری و صادقی قرار داد. حالا هم متأسفانه سالبهسال از چهرههای متعلق به نسلهای گذشته کم میشود و از جوانها دعوت میکنم که با این چند شاعر و نویسندهای که هنوز باقی ماندهاند تعامل و همنفسی داشته باشند. یکی از عللی که باعث ضعف ادبیات ما شده انقطاعی است که سالهاست دچارش هستیم. فرصتی نیست؛ با این چند آدم باقیمانده معاشرت کنید و زیر سایهشان قرار بگیرید تا شاید این جسد نیمهجان را نجات دهیم. تا زمانی که بشر زنده است ادبیات و کار خلاقه هم زنده است اما چهرههای هر نسل باید به نسل بعدی متصل شوند تا جریانی جاری وجود داشته باشد».
از قبرستان تختفولاد تا مزار صائب
تراکمه در جایی دیگر از صحبتهایش به سابقه شکلگیری جنگ اصفهان اشاره کرد و همچنین درباره هدف شکلگیری آن گفت: «جلسه امروز ما در مسیر همین ضرورت همنفسی و برقراری دیالوگ است. در سالهای دهه چهل و پنجاه در جاهای مختلف نشستها و جلسات مختلفی برگزار میشد و جنگهای مختلفی هم منتشر میشد که مجموع اینها در کنار اتفاقاتی که در تهران میافتاد کلیت فضای زاینده و پویای فرهنگی و فکری آن سالها را شکل میداد. در اصفهان جنگ اصفهان بود و در جنوب، هنر و ادبیات جنوب که آقای تقوایی از آن جریان مانده و در رشت هم بازار رشت بود. شروع جنگ اصفهان بر اساس یک ضرورت بود. در سالهای دهه چهل گلشیری و بهرام صادقی و دیگرانی در اصفهان بودند که میخواستند دور هم جمع شوند و کارهایشان را به هم ارائه دهند. در کنار قبر صائب در اصفهان انجمنی بود از شعرای قدیمی که البته مقداری مترقیتر بودند. گلشیری و صادقی و دیگران هم به جمع آنها میرفتند تا بلکه فرصتی شود و کارهایشان را بخوانند. اولینباری که بهرام صادقی جسارت میکند و در این جمع داستانی میخواند، جلسه به هم میریزد و آنها را بیرون میکنند. ولی همین مسئله این ضرورت را برایشان به وجود
میآورد که خودشان جلساتی بگذارند. این جلسات در خانههای یکدیگر برگزار میشد و آنها کارهای خود را برای هم میخواندند و بعد افراد دیگری هم کمکم به جمع آنها اضافه شد. آنها بعد از مدتی تصمیم میگیرند از بین داستانهایی که خوانده شده بهترینها را چاپ کنند. در این فاصله نجفی با اتمام درسش به ایران برمیگردد و به این جمع میپیوندد. در عمل و به تدریج این جریان شکل میگیرد و هر قدم بر اساس ضرورتی که احساسش میکردند برداشته میشد. جلسات جنگ اصفهان تشکیل نمیشد برای اینکه یک مجله منتشر شود. مجله حاصل آن جلسات بود و نه دلیل آن. جلسات تشکیل میشد تا زیستن در ادبیات تجربه شود. آن جلسات بستری بودند که هرکسی میتوانست خودش را در آن کشف کند. آقای افراسیابی قدیمیتر از گلشیری و دیگران در اصفهان حضور داشتند و قبل از جلسات دهه چهل بر سر قبر صائب، خودشان جریان دیگری در دهه سی داشتند که به گفته خودش همه این جریانها و جلسات هم بر سر قبرها تشکیل میشده چون قبرستان جای امنی بوده. یکی از اتفاقاتی که در آن دوره افتاد، این بود که سه نفر از اعضای اصلی جنگ اصفهان، اولین کتابهایشان را با پول خودشان در همان سال 45 یا 46 چاپ کردند.
افراسیابی «حرفهای پاییزی» را چاپ کرد، حقوقی «فصلهای زمستانی» و «زوایا و مدارات» را و گلشیری هم «مثل همیشه» را. در کنار جنگ اصفهان این کتابها هم به نوعی اعلام وجود جریانی ادبی در اصفهان بود. جنگ اصفهان آن قدر تأثیرگذار بود که آلاحمد و دانشور کنجکاو شدند که بیایند و ببینند این افراد در اصفهان چه کسانی هستند».
از دهه سی تا جنگ اصفهان
امیرحسین افراسیابی صحبتهایش را درباره سابقه تشکیل جلسات شعرخوانی دهه سی در اصفهان شروع کرد و آن روزها را اینطور شرح داد: «ما در سالهال دهه سی به انجمن شعرای اصفهان میرفتیم و بعد از مدتی دیدیم که نمیتوانیم در این جلسات حضور داشته باشیم و باید جمع جداگانهای به وجود بیاوریم. زندهیاد خلیفه سلطانی از همه ما بزرگتر و باتجربهتر بود و به جز او جلیل دوستخواه، صفا، من و چند نفر دیگر جمعهها به تکیه بختیاریها میرفتیم و آنجا شعر میخواندیم که بیشتر هم غزل بود و آنها را در روزنامه چپ آن زمان منتشر میکردیم. با اتفاقاتی مثل 28 مرداد این جلسات به هم خورد و بعد از آن میرسیم به جلساتی که بر سر قبر صائب تشکیل میشد و اتفاقی که شرحش رفت. آن دوره من در تهران معماری میخواندم و بعد به اصفهان آمدم و به جلسات جنگ پیوستم».
شعر مهاجرت و لکنت شاعر
تراکمه در ادامه با اشاره به همیشه مهاجر بودن افراسیابی، مقدمهای برای ورود به بحث شعر مهاجرت گفت: «مهاجرت تزلزل تمام آن چیزهایی است که برای مهاجر ابدی و ازلی بوده است. یک فرد مهاجر وقتی از خانهاش کنده میشود وارد دورانی متزلزل میشود و این تزلزل چیز وحشتناکی است. شاعر به دلیل زیستن در زبان هیچوقت نمیتواند در مهاجرت به تثبیت برسد، شاعر مهاجر همیشه در تزلزل زندگی میکند. تزلزل را الیالابد میپذیرد بیآنکه به خاستگاه و جای امنی برسد. زبان او متزلزل است و تجربه شاعری مثل افراسیابی نشان میدهد که شاعر مهاجر به زبان و شعر حاشیه میرسد».
بعد از این افراسیابی درباره تجربه خودش در خلق شعر مهاجرت گفت: «من هایدگرشناس نیستم اما در مکان بودن هایدگر را برای خودم این جور تعریف میکنم که هستی انسان در تعامل و درگیری با هستیهای دیگر معنا مییابد. این را من در فضای فرهنگی «خانه» نام میگذارم. در این خانه یا وطن، تمام خاطرات کودکی و آشناییها و شناختها هست. در مکان بودن در درون خانه با تمام وجود حس میشود اما فضای غربت اینطور نیست، در غربت خاطرهای وجود ندارد. غریبه از دیروز میآید ولی به امروز نمیرسد، مکانش هم بین آنجا و اینجاست. آنجا پشت سرش است و دیگر وجود ندارد درحالیکه به اینجا هم تعلقی ندارد. زبانش هم همین طور است. من بیستسال متوالی در غربت بودم و این موقعیت را داشتم. بیخود نیست که آدم بعد از بیست سال میآید تا سری به ایران بزند و بعد پایش میلغزد و میافتد و دیگر نمیتواند برگردد. میرود، بعد باز برمیگردد، دوباره میرود و دوباره برمیگردد. من بین اینجا و آنجا آوارهام. اما مسئله دیگری هم وجود دارد و آن اینکه یک جهان دیگر هم برای غریبه در حال شکل گرفتن است. اگر او بتواند دیروز و امروز را به هم پیوند بزند و واسطهای بین فرهنگهای مختلف
باشد و بتواند زبان و فرهنگی بیافریند، جنبه مثبت این اتفاق رخ میدهد. مراحلی که من در زندگیام گذراندم در شعرهایم نمایان است: اول نوستالژی و غم غربت است، بعد سعی در شناخت و پیدا کردن زبان برای شعر غربت. در پنج شعر حاشیه من سعی کردهام زبان تبعید یا غربت را در شعر پیدا کنم و شعرهای بعدی بازتاب این زبان است. زبانی که شاعر در آن به لکنت میافتد».
ادبیات و فقط ادبیات
در ادامه باز صحبت به جنگ اصفهان کشید و افراسیابی و تراکمه درباره مسئله زبان در جنگ اصفهان حرف زدند. افراسیابی درباره مسئله زبان در شعر گفت: «شعر اصولا در زبان اتفاق میافتد و شاعر داستانی را روایت نمیکند و اصولا میگویند شعرِ از پیشاندیشیدهشده شعر خوبی نیست. اولین سطرها میآیند و قدیم میگفتند خدایان یا نوعی الهام این سطرها را میدهند و شاعر آن را ادامه میدهد. اگر از واقعیت بیرونی چیزی در شعر هست برآمده از ذهن و تجربه شاعر است. کل ذهنیت و دادههای ذهنی شما به شعر منتقل میشود اما در نهایت شعر در زبان اتفاق میافتد. شاعر چارهای جز زبان ندارد ولی در ضمن میخواهد از آن فرار کند و از شکافهای زبان استفاده میکند و آن را به هم میریزد. سعی شاعر در این است که از شکافها، ریتمها و فرمهای زبان استفاده کند و من با تخطی کردن از دستور زبان و نشاندن کلمات غریب درکنار هم و تمهیداتی اینچنینی سعی میکنم از زبان و تسلط زبان رها شوم».
تراکمه نیز درباره داستانهای جنگ اصفهان و نقش زبان در این آثار گفت: «ادبیات دهههای چهل و پنجاه و دستاوردهای آن حاصل جغرافیایی به نام ایران است. بدهبستان و به نوعی دیالکتیک اقلیمهای مختلف باعث پدید آمدن رابطه زندهای میشد که حاصلش آن چیزی است که در این دو دهه میبینیم. جنگ اصفهان فقط زبانمحور نبود، ولی اگر زبان در این آثار به چشم میخورد به این خاطر است که این دهههای موردنظر دهههایی سیاسی بودند و بخشی از ادبیات سیاسی، شعر و داستان را به معنای ابزار کار سیاسی میدانست. در این تلقی شعر و داستان به عنوان دو ژانر قائم به خودشان مطرح نیستند بلکه وسیلههاییاند که به عنوان ابزاری برای اهداف سیاسی مطرح هستند. در جنگ اصفهان اتفاقی که افتاد از پیش اندیشیده نبود. در خاطرات آقای نجفی تنشهای جلسات جنگ را میبینم. در ماههای اولیهای که نجفی از پاریس برمیگردد و به جلسات میآید تعدادی از افراد سیاسی حاضر در جلسه ادبیات را ابزاری برای فعالیت سیاسی میخواستند. وقتی نجفی بحث «ادبیات، فقط ادبیات» را مطرح میکند دعوا میشود و عدهای قهر میکنند و میگویند یا جای او اینجاست یا جای ما. این نگاه در آن زمان وجود داشت.
جنگ اصفهان یا کارهای ماندگار «بازار رشت» یا «فضای سبز» منعکس کننده این تنش بودند و میخواستند ادبیات را از ابزاریشدن نجات دهند. جنگ اصفهان زبانمحور نبود و شاید ساختارمحور بود. به اینمعنا که ساخت داستان و شعر برایش مطرح بود».
پیام حیدرقزوینی: سالی پیش از انقلاب هوشنگ گلشیری در انستیتو گوته درباره «جوانمرگی» نویسندگان معاصر ایرانی صحبت کرد و چند دلیل برای این اتفاق ذکر کرد. از جمله این دلایل، یکی فقدان تداوم فرهنگی بود و دیگری کوچهای اضطراری یا اجباری: «...در اینجا به هر دلیل مثلا قطعشدن جریانها و نهضتهای فکری و فرهنگی و یا تأثیر عوامل خارجی سبب شده است که هر جریان فرهنگی فقط چند سال یا یک دهه طول بکشد که بعد بنا به عللی قطع میشود و پس از چند سال باید دوباره از نو شروع کرد... در زمان خودمان بهفرض اگر کتاب هفته ادامه پیدا میکرد یا آرشهای طاهباز (سیزده شماره) و بعد کاظمیه (پنج شماره) یا جهان نو یا جنگهای شهرستانی مثلا جنگ اصفهان، بازار رشت، جنگ طرفه و یا خوشههای شاملو، شبهای شعرخوانی، تا حالا حتما جوانمرگی در میان نبود، بدهبستان زنده بود، جوشش و حرکت در فضایی راستین». نزدیک به چهار دهه از این سخنرانی گلشیری میگذرد و امروز فضای ادبیات ما در مرزهایی محصور شده که دیگر هیچ جریان تازهای در آن دیده نمیشود. امروز جُنگها و محفلهای ادبی از بین رفتهاند و بهجایش کارگاههای قصهنویسیای پدید
آمدهاند که حاصلش هرچه باشد «جوشش و حرکت در فضایی راستین» نیست. سخنرانی گلشیری به پاییز 1356 برمیگردد، به روزهایی که جامعه آماده تغییری اساسی بود و خیلی از قلههای ادبیات معاصر ایران هنوز زنده بودند. حالا در شهریور 1394، یکی از قدیمیترین اعضای «جنگ اصفهان» برای مدتی از هلند به ایران برگشته و اتاقی کوچک در مؤسسه آپآرتمان میزبان اوست تا درباره جنگ اصفهان و شعر مهاجرت صحبت کند، موضوعاتی که مورد اشاره گلشیری در سخنرانی مشهورش بودهاند. امیرحسین افراسیابی، شاعری است که از اعضای اولیه جنگ اصفهان بوده و حالا هم مدتهاست که از ایران مهاجرت کرده. میزبان و مجری این مراسم، یونس تراکمه است که او هم از اعضای جنگ اصفهان بوده است. در روزی که این مراسم برگزار میشد، یکی از قدیمیترین و مهمترین اعضای جنگ اصفهان، ابوالحسن نجفی، در بیمارستان بستری بود و تراکمه که آغازگر مراسم بود در صحبتهایش یادی از او کرد و به ضرورت ارتباط شاعران و نویسندگان جوان با نویسندگان و شاعران قدیمی تأکید کرد.
جسم نیمهجان ادبیات
یونس تراکمه در آغاز مراسم، انقطاع فرهنگی و قطع شدن ارتباط بین نسلهای مختلف نویسندگان و شاعران را از دلایل وضعیت فعلی ادبیات ایران دانست: «چند دههای است که ما دچار انقطاع فرهنگی شدهایم در حالی که قلههای ادبی معاصر ما وارثان جریانی بودهاند که از نیما و هدایت و جمالزاده به بعد شکل گرفته بود. ادبیات و بهطور کلی سیر تفکر هر جامعهای به جاریبودن و در کنار هم بودن جریانها وابسته است و سالهاست که ما با فقدان این موضوع روبروییم. به صرف خواندن آثار نسلهای گذشته، انتقال تجربیات و اشرافی که برای نوشتن لازم است اتفاق نمیافتد. در فاصله سالهای 1345 تا اوایل دهه پنجاه در شهرستانها و شهرهای مختلف این مملکت جُنگهایی منتشر میشد و نشستهای ادبی وجود داشت. وقتی به پشت سر نگاه کنیم میبینیم که مثلا در جنگ اصفهان، از همان دوره آغازینش، چهرههای قدیمیتر در کنار جوانها حضور داشتند و قدیمیترها و جوانها نسلبهنسل به هم میپیوستند. در جنگ اصفهان کسانی مثل نجفی، گلشیری و افراسیابی که از قدیمیترهای جُنگ بودند تا مثلا ایرج ضیایی که از آخرین افرادی بود که به این جریان پیوست کنار هم بودند و به این ترتیب همنفس بودن
وجود داشت. در آن دوره تنها انتقال مکتوب مهم نبود بلکه انتقال زندگی مطرح بود، مسئلهای که این روزها دیگر وجود ندارد. در تاریخ ادبیات معاصر ما بیسابقه است که دو دهه بگذرد و کتاب ماندگاری در آن دو دهه وجود نداشته باشد. وقتی نویسندهای مثل ساعدی کتابی منتشر میکرد درواقع اثری به گنجینه ادبیات معاصر ما اضافه میشد. اما امروز بیش از دو دهه است که جوانها در صحنه ادبی حضور دارند و کار میکنند اما چه کتابی از این دو دهه را میتوان در کنار آثار ساعدی، گلشیری و صادقی قرار داد. حالا هم متأسفانه سالبهسال از چهرههای متعلق به نسلهای گذشته کم میشود و از جوانها دعوت میکنم که با این چند شاعر و نویسندهای که هنوز باقی ماندهاند تعامل و همنفسی داشته باشند. یکی از عللی که باعث ضعف ادبیات ما شده انقطاعی است که سالهاست دچارش هستیم. فرصتی نیست؛ با این چند آدم باقیمانده معاشرت کنید و زیر سایهشان قرار بگیرید تا شاید این جسد نیمهجان را نجات دهیم. تا زمانی که بشر زنده است ادبیات و کار خلاقه هم زنده است اما چهرههای هر نسل باید به نسل بعدی متصل شوند تا جریانی جاری وجود داشته باشد».
از قبرستان تختفولاد تا مزار صائب
تراکمه در جایی دیگر از صحبتهایش به سابقه شکلگیری جنگ اصفهان اشاره کرد و همچنین درباره هدف شکلگیری آن گفت: «جلسه امروز ما در مسیر همین ضرورت همنفسی و برقراری دیالوگ است. در سالهای دهه چهل و پنجاه در جاهای مختلف نشستها و جلسات مختلفی برگزار میشد و جنگهای مختلفی هم منتشر میشد که مجموع اینها در کنار اتفاقاتی که در تهران میافتاد کلیت فضای زاینده و پویای فرهنگی و فکری آن سالها را شکل میداد. در اصفهان جنگ اصفهان بود و در جنوب، هنر و ادبیات جنوب که آقای تقوایی از آن جریان مانده و در رشت هم بازار رشت بود. شروع جنگ اصفهان بر اساس یک ضرورت بود. در سالهای دهه چهل گلشیری و بهرام صادقی و دیگرانی در اصفهان بودند که میخواستند دور هم جمع شوند و کارهایشان را به هم ارائه دهند. در کنار قبر صائب در اصفهان انجمنی بود از شعرای قدیمی که البته مقداری مترقیتر بودند. گلشیری و صادقی و دیگران هم به جمع آنها میرفتند تا بلکه فرصتی شود و کارهایشان را بخوانند. اولینباری که بهرام صادقی جسارت میکند و در این جمع داستانی میخواند، جلسه به هم میریزد و آنها را بیرون میکنند. ولی همین مسئله این ضرورت را برایشان به وجود
میآورد که خودشان جلساتی بگذارند. این جلسات در خانههای یکدیگر برگزار میشد و آنها کارهای خود را برای هم میخواندند و بعد افراد دیگری هم کمکم به جمع آنها اضافه شد. آنها بعد از مدتی تصمیم میگیرند از بین داستانهایی که خوانده شده بهترینها را چاپ کنند. در این فاصله نجفی با اتمام درسش به ایران برمیگردد و به این جمع میپیوندد. در عمل و به تدریج این جریان شکل میگیرد و هر قدم بر اساس ضرورتی که احساسش میکردند برداشته میشد. جلسات جنگ اصفهان تشکیل نمیشد برای اینکه یک مجله منتشر شود. مجله حاصل آن جلسات بود و نه دلیل آن. جلسات تشکیل میشد تا زیستن در ادبیات تجربه شود. آن جلسات بستری بودند که هرکسی میتوانست خودش را در آن کشف کند. آقای افراسیابی قدیمیتر از گلشیری و دیگران در اصفهان حضور داشتند و قبل از جلسات دهه چهل بر سر قبر صائب، خودشان جریان دیگری در دهه سی داشتند که به گفته خودش همه این جریانها و جلسات هم بر سر قبرها تشکیل میشده چون قبرستان جای امنی بوده. یکی از اتفاقاتی که در آن دوره افتاد، این بود که سه نفر از اعضای اصلی جنگ اصفهان، اولین کتابهایشان را با پول خودشان در همان سال 45 یا 46 چاپ کردند.
افراسیابی «حرفهای پاییزی» را چاپ کرد، حقوقی «فصلهای زمستانی» و «زوایا و مدارات» را و گلشیری هم «مثل همیشه» را. در کنار جنگ اصفهان این کتابها هم به نوعی اعلام وجود جریانی ادبی در اصفهان بود. جنگ اصفهان آن قدر تأثیرگذار بود که آلاحمد و دانشور کنجکاو شدند که بیایند و ببینند این افراد در اصفهان چه کسانی هستند».
از دهه سی تا جنگ اصفهان
امیرحسین افراسیابی صحبتهایش را درباره سابقه تشکیل جلسات شعرخوانی دهه سی در اصفهان شروع کرد و آن روزها را اینطور شرح داد: «ما در سالهال دهه سی به انجمن شعرای اصفهان میرفتیم و بعد از مدتی دیدیم که نمیتوانیم در این جلسات حضور داشته باشیم و باید جمع جداگانهای به وجود بیاوریم. زندهیاد خلیفه سلطانی از همه ما بزرگتر و باتجربهتر بود و به جز او جلیل دوستخواه، صفا، من و چند نفر دیگر جمعهها به تکیه بختیاریها میرفتیم و آنجا شعر میخواندیم که بیشتر هم غزل بود و آنها را در روزنامه چپ آن زمان منتشر میکردیم. با اتفاقاتی مثل 28 مرداد این جلسات به هم خورد و بعد از آن میرسیم به جلساتی که بر سر قبر صائب تشکیل میشد و اتفاقی که شرحش رفت. آن دوره من در تهران معماری میخواندم و بعد به اصفهان آمدم و به جلسات جنگ پیوستم».
شعر مهاجرت و لکنت شاعر
تراکمه در ادامه با اشاره به همیشه مهاجر بودن افراسیابی، مقدمهای برای ورود به بحث شعر مهاجرت گفت: «مهاجرت تزلزل تمام آن چیزهایی است که برای مهاجر ابدی و ازلی بوده است. یک فرد مهاجر وقتی از خانهاش کنده میشود وارد دورانی متزلزل میشود و این تزلزل چیز وحشتناکی است. شاعر به دلیل زیستن در زبان هیچوقت نمیتواند در مهاجرت به تثبیت برسد، شاعر مهاجر همیشه در تزلزل زندگی میکند. تزلزل را الیالابد میپذیرد بیآنکه به خاستگاه و جای امنی برسد. زبان او متزلزل است و تجربه شاعری مثل افراسیابی نشان میدهد که شاعر مهاجر به زبان و شعر حاشیه میرسد».
بعد از این افراسیابی درباره تجربه خودش در خلق شعر مهاجرت گفت: «من هایدگرشناس نیستم اما در مکان بودن هایدگر را برای خودم این جور تعریف میکنم که هستی انسان در تعامل و درگیری با هستیهای دیگر معنا مییابد. این را من در فضای فرهنگی «خانه» نام میگذارم. در این خانه یا وطن، تمام خاطرات کودکی و آشناییها و شناختها هست. در مکان بودن در درون خانه با تمام وجود حس میشود اما فضای غربت اینطور نیست، در غربت خاطرهای وجود ندارد. غریبه از دیروز میآید ولی به امروز نمیرسد، مکانش هم بین آنجا و اینجاست. آنجا پشت سرش است و دیگر وجود ندارد درحالیکه به اینجا هم تعلقی ندارد. زبانش هم همین طور است. من بیستسال متوالی در غربت بودم و این موقعیت را داشتم. بیخود نیست که آدم بعد از بیست سال میآید تا سری به ایران بزند و بعد پایش میلغزد و میافتد و دیگر نمیتواند برگردد. میرود، بعد باز برمیگردد، دوباره میرود و دوباره برمیگردد. من بین اینجا و آنجا آوارهام. اما مسئله دیگری هم وجود دارد و آن اینکه یک جهان دیگر هم برای غریبه در حال شکل گرفتن است. اگر او بتواند دیروز و امروز را به هم پیوند بزند و واسطهای بین فرهنگهای مختلف
باشد و بتواند زبان و فرهنگی بیافریند، جنبه مثبت این اتفاق رخ میدهد. مراحلی که من در زندگیام گذراندم در شعرهایم نمایان است: اول نوستالژی و غم غربت است، بعد سعی در شناخت و پیدا کردن زبان برای شعر غربت. در پنج شعر حاشیه من سعی کردهام زبان تبعید یا غربت را در شعر پیدا کنم و شعرهای بعدی بازتاب این زبان است. زبانی که شاعر در آن به لکنت میافتد».
ادبیات و فقط ادبیات
در ادامه باز صحبت به جنگ اصفهان کشید و افراسیابی و تراکمه درباره مسئله زبان در جنگ اصفهان حرف زدند. افراسیابی درباره مسئله زبان در شعر گفت: «شعر اصولا در زبان اتفاق میافتد و شاعر داستانی را روایت نمیکند و اصولا میگویند شعرِ از پیشاندیشیدهشده شعر خوبی نیست. اولین سطرها میآیند و قدیم میگفتند خدایان یا نوعی الهام این سطرها را میدهند و شاعر آن را ادامه میدهد. اگر از واقعیت بیرونی چیزی در شعر هست برآمده از ذهن و تجربه شاعر است. کل ذهنیت و دادههای ذهنی شما به شعر منتقل میشود اما در نهایت شعر در زبان اتفاق میافتد. شاعر چارهای جز زبان ندارد ولی در ضمن میخواهد از آن فرار کند و از شکافهای زبان استفاده میکند و آن را به هم میریزد. سعی شاعر در این است که از شکافها، ریتمها و فرمهای زبان استفاده کند و من با تخطی کردن از دستور زبان و نشاندن کلمات غریب درکنار هم و تمهیداتی اینچنینی سعی میکنم از زبان و تسلط زبان رها شوم».
تراکمه نیز درباره داستانهای جنگ اصفهان و نقش زبان در این آثار گفت: «ادبیات دهههای چهل و پنجاه و دستاوردهای آن حاصل جغرافیایی به نام ایران است. بدهبستان و به نوعی دیالکتیک اقلیمهای مختلف باعث پدید آمدن رابطه زندهای میشد که حاصلش آن چیزی است که در این دو دهه میبینیم. جنگ اصفهان فقط زبانمحور نبود، ولی اگر زبان در این آثار به چشم میخورد به این خاطر است که این دهههای موردنظر دهههایی سیاسی بودند و بخشی از ادبیات سیاسی، شعر و داستان را به معنای ابزار کار سیاسی میدانست. در این تلقی شعر و داستان به عنوان دو ژانر قائم به خودشان مطرح نیستند بلکه وسیلههاییاند که به عنوان ابزاری برای اهداف سیاسی مطرح هستند. در جنگ اصفهان اتفاقی که افتاد از پیش اندیشیده نبود. در خاطرات آقای نجفی تنشهای جلسات جنگ را میبینم. در ماههای اولیهای که نجفی از پاریس برمیگردد و به جلسات میآید تعدادی از افراد سیاسی حاضر در جلسه ادبیات را ابزاری برای فعالیت سیاسی میخواستند. وقتی نجفی بحث «ادبیات، فقط ادبیات» را مطرح میکند دعوا میشود و عدهای قهر میکنند و میگویند یا جای او اینجاست یا جای ما. این نگاه در آن زمان وجود داشت.
جنگ اصفهان یا کارهای ماندگار «بازار رشت» یا «فضای سبز» منعکس کننده این تنش بودند و میخواستند ادبیات را از ابزاریشدن نجات دهند. جنگ اصفهان زبانمحور نبود و شاید ساختارمحور بود. به اینمعنا که ساخت داستان و شعر برایش مطرح بود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.