|

درباره «غرامت مضاعف» و‌ ترجمه‌اش

یک فیلم - کتاب کامل

محمود حسینی زاد

یک کم پایین‌تر می‌گم که چرا توجه‌ام به این کتاب جلب شد و چرا توصیه می‌کنم که بخونیدش. کتابخون ایرونی شاید کمتر بدونه که «جیمز‌ ام. کین» کی هست و چه رتبه و مقامی توی ادبیات معاصر آمریکا داره. اما فیلم‌بین ایرونی حتما می‌دونه. به هرحال یکی از چند فیلمی که از روی اثر شاخص «کین» (پستچی دو بار زنگ می‌زند) توی کشورهای مختلف و توسط کارگردان‌های مختلف (از جمله ویسکونتی) ساخته شده را حتما دیده‌اید. نمی‌خوام در مورد نویسنده بگم. «بهرنگ رجبی» در مقدمه‌ای که برای ترجمه‌اش نوشته، زندگی کین را مختصر شرح داده. یک زندگی آشنا و تیپیک نویسنده‌های آمریکایی نیمه اول قرن بیستم. می‌خواسته حرفه‌ای هنری داشته باشه (کین می‌خواسته خواننده بشه) که نشده، بعد ژورنالیست شده و مثل خیلی‌ها در اون زمان مدتی پاریس زندگی کرده و بعد هم شده رمان‌نویس. یکی از اولین‌ها در زمینه «رمان نوار/ ادبیات پلیسی.» مثل تقریبا همه نویسنده‌های آمریکایی که وقتی می‌نویسن ظاهرا فقط هالیوود و فیلم ساختن از روی اثرشون رو پیش چشم دارن، کین هم به شدت «سینمایی‌نویسه»؛ منظورم تصویری و صحنه‌های مناسب چشم کارگردان! و چندین رمانش هم به تصویر در اومده. معروف‌ترین رمان و معروف‌ترین فیلمی که از روی کارهاش ساخته شده هم همون «پستچی....» است. در آلمان و در سال 1990 هیات داوری «آرشیو آثار پلیسی جنایی بوخوم» بین 119 رمان پلیسی - جنایی، «پستچی...» را کتاب برتر انتخاب کرد.

حالا چرا این کتاب رو با دقت بیشتر خوندم؟ برای ترجمه رمان «اورس ویدمر» به اسم «آقای آدامسون» با خود نویسنده که صحبت کردم و گفتم قصد دارم برای ترجمه متن، زبون تقریبا عامیانه یا گفتاری رو انتخاب کنم، بلافاصله موافقت کرد و گفت حتما! با سینا، پسرم، که در این مورد صحبت می‌کردم، تازه کتاب «غرامت مضاعف» رو تموم کرده بود و با تاکید گفت که این کتاب رو بخون. زبونش خیلی خوبه و مناسب. خوندم. بود واقعا. نه اینکه تا حالا مترجمی به این صرافت نیفتاده باشه. در همون دوره مترجمین «فرانکلین» این تمایل وجود داشت. یکی از نمونه‌های خوب اخیر هم ترجمه «احمد گلشیری» از کتاب «شکار انسان» ریبیرو. اما بهرنگ رجبی یک زبون خاص‌تری از گفتار انتخاب می‌کنه و اون رو یکدست - به استثناء مواردی که او و من و همکارهامون نمی‌تونیم خودمون رو از قید زبون اصلی بکشیم بیرون - تا آخر ادامه می‌ده. زبون خیلی خوبیه که به اصطلاح روی کار می‌شینه و خوندنش هم اصلا اذیت نمی‌کنه. خب لاجرم زبون گفتاری تهرونیه. چاره دیگه‌ای هم نیست.

به این چند خط دقت کنین: «خیلی‌خب. حرفی که شما می‌زنین درست. من که گفتم خلاف عرف معموله. ولی بذارین اینو بگم بتون آقای «نورتن» و همین حالا هم بگم: هر کی ترتیب این کار رو داده از این خرده کارهای بی‌سر و پا نبوده. مرد، یا زن، یا جفت‌شون، یا هر سه تاشون، یا به هر حال هرچند آدمی که در گیرش بودن می‌دونستن دارن چکار می‌کنن...»، یا «اون شب باز هم زل زدم به تاریکی. من یه آدمو کشته بودم، به خاطر پول و به خاطر زن. پوله رو نداشتم، زنه رو هم نداشتم. زنه آدم‌کش بود، یه آدمکش تمام و کمال؛ بازیم داده بود. منو آلت‌دست خودش کرده بود تا یه مرد دیگه‌رو به دست بیاره و این قدر هم ازم آتو داشت که....» راحت خونده می‌شه و دقیق هم کاراکتر شخصیت‌ها رو نشون می‌ده. گفتم بالا‌تر که مترجم‌هایی که یک کم تعهد دارن نسبت به زبون - حالا مبداء یا مقصد - گاهی اسیر جمله می‌شن. خود من بدتر از همه.

توی این کتاب هم از این نمونه‌ها داریم. البته نه زیاد. مثلا: «باور کنین خیلی چیز مزخرفیه بدون اینکه بخوای یه مردی و زنش تو دیدت باشن، بشنوی درباره چی حرف می‌زنن...» یا «فکر می‌کنین فیلیس نمی‌تونسته مادرمو شب بیرون تو سرما گذاشته باشه و تا وقتی یخ زده به حال مرگ بیفته، در رو روش قفل کرده باشه-....» از این جمله‌ها هم گاه‌گداری هست. اما کلا و عمدتا زبون راحت، فراخور متن و شخصیت‌ها و خوندنیه. خود کتاب خیلی خوبه. یک فیلم - کتاب کامل! ترجمه هم کمک کرده زیاد. اگه بخونین حتما تجربه جالبی می‌کنین!

یک کم پایین‌تر می‌گم که چرا توجه‌ام به این کتاب جلب شد و چرا توصیه می‌کنم که بخونیدش. کتابخون ایرونی شاید کمتر بدونه که «جیمز‌ ام. کین» کی هست و چه رتبه و مقامی توی ادبیات معاصر آمریکا داره. اما فیلم‌بین ایرونی حتما می‌دونه. به هرحال یکی از چند فیلمی که از روی اثر شاخص «کین» (پستچی دو بار زنگ می‌زند) توی کشورهای مختلف و توسط کارگردان‌های مختلف (از جمله ویسکونتی) ساخته شده را حتما دیده‌اید. نمی‌خوام در مورد نویسنده بگم. «بهرنگ رجبی» در مقدمه‌ای که برای ترجمه‌اش نوشته، زندگی کین را مختصر شرح داده. یک زندگی آشنا و تیپیک نویسنده‌های آمریکایی نیمه اول قرن بیستم. می‌خواسته حرفه‌ای هنری داشته باشه (کین می‌خواسته خواننده بشه) که نشده، بعد ژورنالیست شده و مثل خیلی‌ها در اون زمان مدتی پاریس زندگی کرده و بعد هم شده رمان‌نویس. یکی از اولین‌ها در زمینه «رمان نوار/ ادبیات پلیسی.» مثل تقریبا همه نویسنده‌های آمریکایی که وقتی می‌نویسن ظاهرا فقط هالیوود و فیلم ساختن از روی اثرشون رو پیش چشم دارن، کین هم به شدت «سینمایی‌نویسه»؛ منظورم تصویری و صحنه‌های مناسب چشم کارگردان! و چندین رمانش هم به تصویر در اومده. معروف‌ترین رمان و معروف‌ترین فیلمی که از روی کارهاش ساخته شده هم همون «پستچی....» است. در آلمان و در سال 1990 هیات داوری «آرشیو آثار پلیسی جنایی بوخوم» بین 119 رمان پلیسی - جنایی، «پستچی...» را کتاب برتر انتخاب کرد.

حالا چرا این کتاب رو با دقت بیشتر خوندم؟ برای ترجمه رمان «اورس ویدمر» به اسم «آقای آدامسون» با خود نویسنده که صحبت کردم و گفتم قصد دارم برای ترجمه متن، زبون تقریبا عامیانه یا گفتاری رو انتخاب کنم، بلافاصله موافقت کرد و گفت حتما! با سینا، پسرم، که در این مورد صحبت می‌کردم، تازه کتاب «غرامت مضاعف» رو تموم کرده بود و با تاکید گفت که این کتاب رو بخون. زبونش خیلی خوبه و مناسب. خوندم. بود واقعا. نه اینکه تا حالا مترجمی به این صرافت نیفتاده باشه. در همون دوره مترجمین «فرانکلین» این تمایل وجود داشت. یکی از نمونه‌های خوب اخیر هم ترجمه «احمد گلشیری» از کتاب «شکار انسان» ریبیرو. اما بهرنگ رجبی یک زبون خاص‌تری از گفتار انتخاب می‌کنه و اون رو یکدست - به استثناء مواردی که او و من و همکارهامون نمی‌تونیم خودمون رو از قید زبون اصلی بکشیم بیرون - تا آخر ادامه می‌ده. زبون خیلی خوبیه که به اصطلاح روی کار می‌شینه و خوندنش هم اصلا اذیت نمی‌کنه. خب لاجرم زبون گفتاری تهرونیه. چاره دیگه‌ای هم نیست.

به این چند خط دقت کنین: «خیلی‌خب. حرفی که شما می‌زنین درست. من که گفتم خلاف عرف معموله. ولی بذارین اینو بگم بتون آقای «نورتن» و همین حالا هم بگم: هر کی ترتیب این کار رو داده از این خرده کارهای بی‌سر و پا نبوده. مرد، یا زن، یا جفت‌شون، یا هر سه تاشون، یا به هر حال هرچند آدمی که در گیرش بودن می‌دونستن دارن چکار می‌کنن...»، یا «اون شب باز هم زل زدم به تاریکی. من یه آدمو کشته بودم، به خاطر پول و به خاطر زن. پوله رو نداشتم، زنه رو هم نداشتم. زنه آدم‌کش بود، یه آدمکش تمام و کمال؛ بازیم داده بود. منو آلت‌دست خودش کرده بود تا یه مرد دیگه‌رو به دست بیاره و این قدر هم ازم آتو داشت که....» راحت خونده می‌شه و دقیق هم کاراکتر شخصیت‌ها رو نشون می‌ده. گفتم بالا‌تر که مترجم‌هایی که یک کم تعهد دارن نسبت به زبون - حالا مبداء یا مقصد - گاهی اسیر جمله می‌شن. خود من بدتر از همه.

توی این کتاب هم از این نمونه‌ها داریم. البته نه زیاد. مثلا: «باور کنین خیلی چیز مزخرفیه بدون اینکه بخوای یه مردی و زنش تو دیدت باشن، بشنوی درباره چی حرف می‌زنن...» یا «فکر می‌کنین فیلیس نمی‌تونسته مادرمو شب بیرون تو سرما گذاشته باشه و تا وقتی یخ زده به حال مرگ بیفته، در رو روش قفل کرده باشه-....» از این جمله‌ها هم گاه‌گداری هست. اما کلا و عمدتا زبون راحت، فراخور متن و شخصیت‌ها و خوندنیه. خود کتاب خیلی خوبه. یک فیلم - کتاب کامل! ترجمه هم کمک کرده زیاد. اگه بخونین حتما تجربه جالبی می‌کنین!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.