|

عطر خوش نفت

مهرداد احمدی‌شیخانی

می‌گویند اولین کسی که در ایران بر اثر یک سانحه رانندگی کشته شد، درویش‌خان بود؛ همان یگانه‌ بی‌تکرار موسیقی ایرانی. راننده یک اتومبیل به درشکه‌ای که درویش‌خان بر آن سوار بوده، می‌زند و درویش‌خان کشته می‌شود؛ طنزی تلخ که همچنان جریان دارد. حتما شما هم بارها در مشاجرات رانندگی شنیده‌اید (اگر به‌کار نبرده باشید!) که رانندگان بسیار محترم همدیگر را درشکه‌چی خطاب می‌کنند، گویی از مرگ درویش‌خان تا امروز چیزی تغییر نکرده و انگار سکانس ارابه‌رانی فیلم «بن‌هور» است و رانندگی به قصد از میدان به‌درکردن یکدیگر. کشته‌های جاده‌ای کشور و رکوردداری جهان هم که دیگر بماند. در غرب تولید و استفاده از اتومبیل به‌مرور و با سرعت‌گرفتن زندگی، شکل امروزی‌اش را پیدا کرد. درشکه‌ای که پنج کیلومتر در ساعت سرعت داشت، متناسب با زندگی‌ای با همین سرعت بود. انقلاب صنعتی که شد و زندگی سرعت گرفت، اتومبیل آمد تا با سرعت 10 کیلومتر در ساعت زندگی همگام شود. سرعت زندگی که بالاتر رفت، اتومبیل‌ها هم سریع‌تر شدند. جاده‌ها هم متناسب با همین سرعت پیشرفت کردند و از خاکی به سنگفرش و بعد به آسفالت رسیدند. تغییرات از دل نیاز بیرون آمد و ضرورت‌ها آنها را شکل داد. در کشور ما اما زندگی پنج کیلومتر در ساعت که درشکه جوابگویش بود، به‌ناگهان با اتومبیل 50 کیلومتر در ساعت روبه‌رو شد. راننده‌ای هم که درشکه پنج کیلومتر در ساعت می‌راند، نشست پشت فرمان اتومبیل 50 کیلومتر در ساعت و شد همانی که شد. سرعت زندگی‌مان با سرعت امکاناتمان جور درنیامد، کشته‌های جاده‌هایمان از کشته‌های جنگمان بیشتر شد و دشمن واقعی در جبهه‌ها کمتر از دشمن فرضی در جاده‌ها کشتار کرد. یکی از دوستانم وقتی عجله‌ رانندگان را در خیابان می‌دید، می‌گفت: «اینها عجله دارند زودتر برسند خانه تا با زنشان دعوا کنند که اگر دیر برسند، دعوایشان بیات می‌شود».
فقط رانندگی‌مان نیست، در خیلی جاهای دیگر هم ضرورت‌ها به زندگی‌مان شکل نداده؛ هرجایی یک چیزی آورده‌ایم و درشکه‌چی‌وار رانده‌ایم. دوستی که در سفر فرنگ است، پیغام داده: «کلا به این نتیجه رسیدم ما چیزی به اسم تبلیغات نداریم، فقط یک‌جور اطلاع‌رسانی است، آن‌هم در بی‌سلیقه‌ترین شکل با یک دنیا ادعای در پس آن. گرافیست‌های اینجا جوری کار می‌کنند که دلت می‌خواهد فقط یک گوشه بنشینی و تماشا کنی». پیامش را که خواندم، یاد مقاله‌ای افتادم که حدود 10 سال پیش در نشریه‌ «فرهنگ و پژوهش» با عنوان «ریشه‌های اقتصادی گرافیک» نوشتم. در آن مقاله آورده بودم که گرافیک به‌عنوان یک حرفه از دل تغییرات اقتصادی در اروپای پس از کشف قاره آمریکا و همچنین تأسیس کمپانی هند شرقی، بیرون آمد. تا قبل از این دو رخداد، نقاشان تنها دو سفارش‌دهنده مهم داشتند، کلیسا و اشرافیت. اما کشف قاره آمریکا و تأسیس کمپانی هند شرقی و دیگر مستعمره‌نشین‌های اروپایی، ثروتی به اروپا سرازیر کرد که عده‌ای را به فکر تصاحب آن انداخت چراکه این‌بار غیر از کلیسا و اشراف، عده‌ای از مردم معمولی که عموما از ماجراجویان و ملاحان و لژیونرهای درخدمت تشکیل می‌شدند، پولی در جیب داشتند. اما پولی که جایی برای خرج‌کردنش نبود. اینان نه زمینی داشتند که آبادش کنند و نه خانواده‌ای که پول صرفشان کنند. نتیجه آنکه پول‌ها را تا آخرین سکه صرف عیش و عشرت می‌کردند تا به ته برسد و از نو به مستعمرات بروند و ثروتی بیاورند. و این دلیلی شد برای رقابت عشرتکده‌ها، تا به نقاشان دیروز اشراف و کلیسا، سفارش نقاشی سردرهایی بدهند تا با تصاویری وسوسه‌انگیز، صاحبان این ثروت‌های سرگردان را به‌سوی خود بکشاند و با قرار‌گیری اولین جملات دلفریب، مبلغ خواسته‌هایی باشند که هدفش خالی‌کردن جیب مخاطب بود. قبل آن هرچه بود، نقش بود و نقاشی که اگر قیمتی داشت به خود اثر مربوط می‌شد و اگر خریدوفروش هم می‌شد، خود اثر بود که ارزشی مادی داشت. اما این‌بار نه خود اثر که پول را برای آنچه در اثر معرفی می‌شد صرف می‌کردند و این شد که گرافیک از دل یک هدف اقتصادی مشخص زاییده شد؛ هدفی که در اولین سال‌های شکل‌گیری این حرفه در کشورمان هم مهم‌ترین دلیل به‌کار‌گیری گرافیک بود و سفارش‌دهنده‌هایی با هدف کسب سود، به گرافیست رجوع می‌کردند و گرافیکمان همپای اقتصادمان پابه‌پا پیش می‌آمد و شکل و ظاهرش به شکل و ظاهر اقتصادمان می‌مانست. مثل گرافیک در هرجای دیگر که اقتصاد، گرافیکش را تعریف می‌کند. تا اینکه اقتصادمان نفتی شد و دولتی و ناچار گرافیکمان هم بوی نفت گرفت و بهترین‌هایش از دل نهادهای دولت‌ساخته بیرون آمد. پیش از انقلابش می‌شود ثمرات کانون پرورش فکری و بعد از انقلابش می‌شود برون‌دادهای نهاده‌های برساخته دولتی. پول نفت که باشد، گرافیکش چون گل در گلخانه می‌شکوفد و پول نفت که نباشد و اقتصادش به کما برود، گرافیکش هم به اغما می‌رود.

می‌گویند اولین کسی که در ایران بر اثر یک سانحه رانندگی کشته شد، درویش‌خان بود؛ همان یگانه‌ بی‌تکرار موسیقی ایرانی. راننده یک اتومبیل به درشکه‌ای که درویش‌خان بر آن سوار بوده، می‌زند و درویش‌خان کشته می‌شود؛ طنزی تلخ که همچنان جریان دارد. حتما شما هم بارها در مشاجرات رانندگی شنیده‌اید (اگر به‌کار نبرده باشید!) که رانندگان بسیار محترم همدیگر را درشکه‌چی خطاب می‌کنند، گویی از مرگ درویش‌خان تا امروز چیزی تغییر نکرده و انگار سکانس ارابه‌رانی فیلم «بن‌هور» است و رانندگی به قصد از میدان به‌درکردن یکدیگر. کشته‌های جاده‌ای کشور و رکوردداری جهان هم که دیگر بماند. در غرب تولید و استفاده از اتومبیل به‌مرور و با سرعت‌گرفتن زندگی، شکل امروزی‌اش را پیدا کرد. درشکه‌ای که پنج کیلومتر در ساعت سرعت داشت، متناسب با زندگی‌ای با همین سرعت بود. انقلاب صنعتی که شد و زندگی سرعت گرفت، اتومبیل آمد تا با سرعت 10 کیلومتر در ساعت زندگی همگام شود. سرعت زندگی که بالاتر رفت، اتومبیل‌ها هم سریع‌تر شدند. جاده‌ها هم متناسب با همین سرعت پیشرفت کردند و از خاکی به سنگفرش و بعد به آسفالت رسیدند. تغییرات از دل نیاز بیرون آمد و ضرورت‌ها آنها را شکل داد. در کشور ما اما زندگی پنج کیلومتر در ساعت که درشکه جوابگویش بود، به‌ناگهان با اتومبیل 50 کیلومتر در ساعت روبه‌رو شد. راننده‌ای هم که درشکه پنج کیلومتر در ساعت می‌راند، نشست پشت فرمان اتومبیل 50 کیلومتر در ساعت و شد همانی که شد. سرعت زندگی‌مان با سرعت امکاناتمان جور درنیامد، کشته‌های جاده‌هایمان از کشته‌های جنگمان بیشتر شد و دشمن واقعی در جبهه‌ها کمتر از دشمن فرضی در جاده‌ها کشتار کرد. یکی از دوستانم وقتی عجله‌ رانندگان را در خیابان می‌دید، می‌گفت: «اینها عجله دارند زودتر برسند خانه تا با زنشان دعوا کنند که اگر دیر برسند، دعوایشان بیات می‌شود».
فقط رانندگی‌مان نیست، در خیلی جاهای دیگر هم ضرورت‌ها به زندگی‌مان شکل نداده؛ هرجایی یک چیزی آورده‌ایم و درشکه‌چی‌وار رانده‌ایم. دوستی که در سفر فرنگ است، پیغام داده: «کلا به این نتیجه رسیدم ما چیزی به اسم تبلیغات نداریم، فقط یک‌جور اطلاع‌رسانی است، آن‌هم در بی‌سلیقه‌ترین شکل با یک دنیا ادعای در پس آن. گرافیست‌های اینجا جوری کار می‌کنند که دلت می‌خواهد فقط یک گوشه بنشینی و تماشا کنی». پیامش را که خواندم، یاد مقاله‌ای افتادم که حدود 10 سال پیش در نشریه‌ «فرهنگ و پژوهش» با عنوان «ریشه‌های اقتصادی گرافیک» نوشتم. در آن مقاله آورده بودم که گرافیک به‌عنوان یک حرفه از دل تغییرات اقتصادی در اروپای پس از کشف قاره آمریکا و همچنین تأسیس کمپانی هند شرقی، بیرون آمد. تا قبل از این دو رخداد، نقاشان تنها دو سفارش‌دهنده مهم داشتند، کلیسا و اشرافیت. اما کشف قاره آمریکا و تأسیس کمپانی هند شرقی و دیگر مستعمره‌نشین‌های اروپایی، ثروتی به اروپا سرازیر کرد که عده‌ای را به فکر تصاحب آن انداخت چراکه این‌بار غیر از کلیسا و اشراف، عده‌ای از مردم معمولی که عموما از ماجراجویان و ملاحان و لژیونرهای درخدمت تشکیل می‌شدند، پولی در جیب داشتند. اما پولی که جایی برای خرج‌کردنش نبود. اینان نه زمینی داشتند که آبادش کنند و نه خانواده‌ای که پول صرفشان کنند. نتیجه آنکه پول‌ها را تا آخرین سکه صرف عیش و عشرت می‌کردند تا به ته برسد و از نو به مستعمرات بروند و ثروتی بیاورند. و این دلیلی شد برای رقابت عشرتکده‌ها، تا به نقاشان دیروز اشراف و کلیسا، سفارش نقاشی سردرهایی بدهند تا با تصاویری وسوسه‌انگیز، صاحبان این ثروت‌های سرگردان را به‌سوی خود بکشاند و با قرار‌گیری اولین جملات دلفریب، مبلغ خواسته‌هایی باشند که هدفش خالی‌کردن جیب مخاطب بود. قبل آن هرچه بود، نقش بود و نقاشی که اگر قیمتی داشت به خود اثر مربوط می‌شد و اگر خریدوفروش هم می‌شد، خود اثر بود که ارزشی مادی داشت. اما این‌بار نه خود اثر که پول را برای آنچه در اثر معرفی می‌شد صرف می‌کردند و این شد که گرافیک از دل یک هدف اقتصادی مشخص زاییده شد؛ هدفی که در اولین سال‌های شکل‌گیری این حرفه در کشورمان هم مهم‌ترین دلیل به‌کار‌گیری گرافیک بود و سفارش‌دهنده‌هایی با هدف کسب سود، به گرافیست رجوع می‌کردند و گرافیکمان همپای اقتصادمان پابه‌پا پیش می‌آمد و شکل و ظاهرش به شکل و ظاهر اقتصادمان می‌مانست. مثل گرافیک در هرجای دیگر که اقتصاد، گرافیکش را تعریف می‌کند. تا اینکه اقتصادمان نفتی شد و دولتی و ناچار گرافیکمان هم بوی نفت گرفت و بهترین‌هایش از دل نهادهای دولت‌ساخته بیرون آمد. پیش از انقلابش می‌شود ثمرات کانون پرورش فکری و بعد از انقلابش می‌شود برون‌دادهای نهاده‌های برساخته دولتی. پول نفت که باشد، گرافیکش چون گل در گلخانه می‌شکوفد و پول نفت که نباشد و اقتصادش به کما برود، گرافیکش هم به اغما می‌رود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.